
Sukta 4.4
Vāmadeva Gautama (attributed for RV 4.4)
Triṣṭubh (probable)
ઋગ્વેદ 4.4 અગ્નિને ઉગ્ર આવાહન છે કે તે પોતાની જ્વલંત શક્તિ વિસ્તારે, રાજસેનાની જેમ આગળ વધે, અને શત્રુ રાક્ષસો તથા હાનિકારક અંધકારના સર્વ સ્વરૂપોને પ્રહાર કરીને દબાવી દે. કવિ-પુરોહિત વામદેવ વારંવાર ગીત અને ઇંધણથી અગ્નિને “ઘસીને” પ્રજ્વલિત કરે છે, તેને સ્તુતિ સ્વીકારવા, ઉપાસકોને કપટ અને નિંદાથી રક્ષવા, અને દિવસો સુધી તેમની ક્ષત્ર (અધિપત્ય, કાર્યક્ષમ બળ)ને ટકાવી રાખવા પ્રાર્થના કરે છે.
Mantra 1
कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ इभेन । तृष्वीमनु प्रसितिं द्रूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठैः ॥
હે (અગ્નિ), તારો પાજઃ—જ્વલંત તેજ—વધાર; પૃથ્વી સમો વિશાળ પ્રસિતી (વિસ્તૃત પગલાં/પ્રસાર) રચ. રાજા જેમ, ઇભેન—હાથીબળ સાથે—આગળ વધ. તૃષ્વી (તરસેલી) ધાવણને અનુસરી, દ્રૂણાનો—ઝડપે ધસી—તું અસ્તા (શસ્ત્રધારી/શરછોડનાર) છે; તપિષ્ઠૈઃ—અતિદાહક શક્તિઓથી—રક્ષસોને વીંધી નાખ.
Mantra 2
तव भ्रमास आशुया पतन्त्यनु स्पृश धृषता शोशुचानः । तपूंष्यग्ने जुह्वा पतंगानसंदितो वि सृज विष्वगुल्काः ॥
તારા ભ્રમરતા જ્વાલાઓ અતિશય વેગે ઉડી જાય છે; હે ધીર, દહકતા તું આગળ આગળ સ્પર્શ કર. હે અગ્નિ, તારી જુહ્વા (હવિર્લાડલ) વડે દહતા પતંગો સમાન પાંખવાળા કણોને બહાર ફેંક; અખંડિત રહી, સર્વ દિશાઓમાં તારા અગ્નિ-અંગારા વિખેરી દે.
Mantra 3
प्रति स्पशो वि सृज तूर्णितमो भवा पायुर्विशो अस्या अदब्धः । यो नो दूरे अघशंसो यो अन्त्यग्ने माकिष्टे व्यथिरा दधर्षीत् ॥
શત્રુ સામે સ્પશોને (પહેરેદારોને) બહાર મોકલ; તું સર્વથી વેગવાન બન, આ પ્રજાનો અદબ્ધ રક્ષક, પાયુ બની રહે. જે અમારો અઘશંસ (અપશકુન-વચન કરનાર) દૂર હોય કે નજીક—હે અગ્નિ, તારી કોઈ વ્યથા અમને કદી ન આઘાત કરે.
Mantra 4
उदग्ने तिष्ठ प्रत्या तनुष्व न्यमित्राँ ओषतात्तिग्महेते । यो नो अरातिं समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्यतसं न शुष्कम् ॥
હે અગ્નિ, ઊભો થા; પ્રતિઉત્તરરૂપે તું આગળ વિસ્તર—તીક્ષ્ણ હેતુથી શત્રુઓને નીચે દબાવી દે. જે કોઈ તું પ્રજ્વલિત થતો હોય ત્યારે અમારે માટે અરાતિ (અપકાર/અનિષ્ટ) રચી બેઠો છે, તેને નીચે જ દહાવી દે—સૂકા શણ જેવી રીતે.
Mantra 5
ऊर्ध्वो भव प्रति विध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्व दैव्यान्यग्ने । अव स्थिरा तनुहि यातुजूनां जामिमजामिं प्र मृणीहि शत्रून् ॥
હે અગ્નિ, ઊર્ધ્વ ઊઠ અને પ્રતિહત કરી વિંધ; અમારામાંથી દૈવી શક્તિઓને પ્રગટ કર. યાતુજનાં (યાતુ-બળો)ની ગતિઓને નીચે પાડી દૃઢ રીતે ખેંચી રોક; શત્રુઓને—જામિ (સગા સમાન) હોય કે અજામિ (પરાયા)—સંપૂર્ણ રીતે ચુરચુર કરી નાખ.
Mantra 6
स ते जानाति सुमतिं यविष्ठ य ईवते ब्रह्मणे गातुमैरत् । विश्वान्यस्मै सुदिनानि रायो द्युम्नान्यर्यो वि दुरो अभि द्यौत् ॥
હે યવિષ્ઠ (સૌથી યુવાન) અગ્નિ, તે તારી સુમતિ—સુવિચારયુક્ત માર્ગદર્શન—જાણે છે, જે બ્રહ્મ (પવિત્ર વાણી) માટે ગતિ/માર્ગ શોધી લાવ્યો છે. તેના માટે આર્ય શક્તિ પ્રકાશિત થાય છે: સમૃદ્ધિના સર્વ શુભ દિવસો અને તેજસ્વી વિજય-દ્યુમ્નો, દ્વારોને વિશાળ રીતે ખોલતાં ઝળહળે છે.
Mantra 7
सेदग्ने अस्तु सुभगः सुदानुर्यस्त्वा नित्येन हविषा य उक्थैः । पिप्रीषति स्व आयुषि दुरोणे विश्वेदस्मै सुदिना सासदिष्टिः ॥
હે અગ્નિ, તે નિશ્ચયે સુભાગી અને સુદાનુ (ઉદાર દાનવાળો) બને—જે તને નિત્ય હવિષા અને ઉકથૈઃ (સ્તુતિ-મંત્રોથી) પોષે છે, જે પોતાના આયુષ્યમાં અને ગૃહ-દુરોણે તને પરિપૂર્ણ કરવા ઇચ્છે છે. તેના માટે સર્વ સુદિન અને યજ્ઞની સર્વ સિદ્ધિ આવીને બેસે.
Mantra 8
अर्चामि ते सुमतिं घोष्यर्वाक्सं ते वावाता जरतामियं गीः । स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेमास्मे क्षत्राणि धारयेरनु द्यून् ॥
હે (અગ્નિ), હું તારી સુમતિ—સદ્ માર્ગદર્શન—ને ઊંચે સ્વરે અને નજીકથી ગાઉં છું; આ ગીતી, વૃદ્ધ થતી છતાં, તારા માટે સતત ગુંજતી રહે છે. સારા અશ્વો અને સુ-રથવાળા તને અમે તેજસ્વી રીતે માર્જિત કરીએ; અને તું અમારા માટે ક્ષત્રાણિ—અધિપત્યનાં બળો—દિવસો પછી દિવસો ધારણ કર.
Mantra 9
इह त्वा भूर्या चरेदुप त्मन्दोषावस्तर्दीदिवांसमनु द्यून् । क्रीळन्तस्त्वा सुमनसः सपेमाभि द्युम्ना तस्थिवांसो जनानाम् ॥
અહીં તારી તરફ બહુવિધ બળ આગળ વધે; હે દીપ્તિમાન, રાતો અને દિવસો અનુસરી તે આત્મસમીપે આવી રહે. આનંદિત મનથી તારી સાથે ક્રીડા કરતાં અમે અનુસરીએ—માનવોમાં તેજસ્વી દ્યુમ્નોમાં સ્થિત રહેલા.
Mantra 10
यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न उपयाति वसुमता रथेन । तस्य त्राता भवसि तस्य सखा यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् ॥
હે અગ્નિ, જે તારી પાસે સારા અશ્વો અને તેજસ્વી હિરણ્ય-ધન સાથે, વસુમત રથમાં આવી પહોંચે—તું તેનો ત્રાતા બને છે, તેનો સખા બને છે; જે માનવીય રીતથી વારંવાર તારા આતિથ્યને સ્વીકારી તને પ્રસન્ન કરે છે.
Mantra 11
महो रुजामि बन्धुता वचोभिस्तन्मा पितुर्गोतमादन्वियाय । त्वं नो अस्य वचसश्चिकिद्धि होतर्यविष्ठ सुक्रतो दमूनाः ॥
હું વચનો દ્વારા મહાન બંધુતા (કુટુંબ-સંબંધ)ને ભેદી ખુલ્લી કરું છું; આ તો મારા પિતા ગોતમાથી અનુસરીને મને પ્રાપ્ત થયું છે. હે હોતર, અતિ યુવાન, શુદ્ધ-સંકલ્પવાળા, ગૃહપતિ (દમૂનાઃ), અમારી આ વાણીનું ધ્યાન રાખો.
Mantra 12
अस्वप्नजस्तरणयः सुशेवा अतन्द्रासोऽवृका अश्रमिष्ठाः । ते पायवः सध्र्यञ्चो निषद्याग्ने तव नः पान्त्वमूर ॥
જાગૃતિમાંથી જન્મેલા, ઝડપી અને સુખ-કલ્યાણથી ભરપૂર, અવિરત, ‘વૃક’ (વરુ) વિનાના—અતિ ઓછા થાકવાળા—એ રક્ષકો, નજીક નજીક બેસીને, હે અગ્નિ, અમને રક્ષે. તેઓ તારા જ છે; અને તેઓ અમને અમૂઢ રીતે (ભ્રમ વિના) પાળે.
Mantra 13
ये पायवो मामतेयं ते अग्ने पश्यन्तो अन्धं दुरितादरक्षन् । ररक्ष तान्त्सुकृतो विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रिपवो नाह देभुः ॥
હે અગ્નિ, તારા એ રક્ષકો—મમતા-પુત્રને—અંધ સ્થાન પણ જોઈને—દુરિત (અપશકુન/વિપત્તિ)માંથી બચાવતા રહ્યા. હે વિશ્વવેદા (સર્વજ્ઞ), તું તેમને તેમના સુકૃત (સત્કર્મ) દ્વારા સુરક્ષિત રાખ્યો; શત્રુઓ હાનિ કરવા ઇચ્છતા હતા, છતાં તેઓ કદી સફળ ન થયા.
Mantra 14
त्वया वयं सधन्यस्त्वोतास्तव प्रणीत्यश्याम वाजान् । उभा शंसा सूदय सत्यतातेऽनुष्ठुया कृणुह्यह्रयाण ॥
હે (અગ્નિ), તારા સહારે અમે સધન્ય—યોગ્ય વિજય માટે સમર્થ—થઈએ છીએ; તારી રક્ષા અને તારી પ્રેરક આગેવાનીથી અમે બળના સમૃદ્ધ વાજો સુધી પહોંચીએ. સત્યતાતેના પુત્ર, અમારા બંને સ્તુતિ-ગીતોને સુફળ કર; યોગ્ય ક્રમમાં, ઉતાવળ કે અડચણ વિના, તેને સિદ્ધ કર.
Mantra 15
अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमानं गृभाय । दहाशसो रक्षसः पाह्यस्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात् ॥
હે અગ્નિ, આ સમિધાથી અમે તારી સેવા કરીએ; પ્રતિફળરૂપે ઉચ્ચારાતું સ્તોત્ર સ્વીકાર. રક્ષસના દાહક બળોને દહન કર; અને હે વિશાળ મિત્રતા ધરાવનાર, અમને દ્રુહ (છલકપટી) અને નિંદકથી, તેમજ જે કંઈ દોષારોપ્ય છે અને સત્યથી ખસી પડે છે તેમાંથી રક્ષા કર.
Agni is urged to enlarge his blazing force and stride widely, advancing like a king with elephant-like power to confront threats.
The poet intensifies praise and proximity—song is made to resound, Agni is ‘polished’ and equipped with good steeds and chariot imagery, and the request for enduring kṣatra is repeated.
Agni becomes the archer/executor: he is asked to pierce and burn the Rakṣasas with the most scorching powers, establishing safety for the sacrificers.
The hymn closes with a formal exchange—fuel and hymn are offered; Agni accepts, burns hostile darkness, and guards the community from deceiver and slander, preserving what is true and blameless.
कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ इभेन । तृष्वीमनु प्रसितिं द्रूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठैः ॥अर्चामि ते सुमतिं घोष्यर्वाक्सं ते वावाता जरतामियं गीः । स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेमास्मे क्षत्राणि धारयेरनु द्यून् ॥अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमानं गृभाय । दहाशसो रक्षसः पाह्यस्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात् ॥It asks Agni to increase his fiery power, move forward like a royal force, destroy Rakṣasas (harmful powers), and protect the worshippers from deception and slander.
Because Agni is invoked not only as the ritual fire but also as a guardian power—able to lead, conquer obstacles, and enforce order by burning what is hostile to the sacrifice.
It can be recited during a simple fire offering (with ghee and kindling) or as a protective prayer at dawn/evening, focusing on inner purification and removal of negative influences.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.