Sukta 5

Mantra 1

वैश्वानराय मीळ्हुषे सजोषाः कथा दाशेमाग्नये बृहद्भाः । अनूनेन बृहता वक्षथेनोप स्तभायदुपमिन्न रोधः ॥

ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ—ਉਦਾਰ ਦਾਤਾ—ਵੱਲ ਇਕ ਮਨ ਹੋ ਕੇ: ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਰਪਣ ਕਰੀਏ? ਅਖੰਡ, ਵਿਸ਼ਾਲ-ਵਹਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਥਾਂਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਹੱਦ—ਤਾਂ ਜੋ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹੇ।

Mantra 2

मा निन्दत य इमां मह्यं रातिं देवो ददौ मर्त्याय स्वधावान् । पाकाय गृत्सो अमृतो विचेता वैश्वानरो नृतमो यह्वो अग्निः ॥

ਜੋ ਦੇਵ ਸ੍ਵਧਾਵਾਨ् (ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਾਲਾ) ਮਰਤਿਆ ਨੂੰ—ਮੈਨੂੰ—ਇਹ ਦਾਤ ਦੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਪਾਕਾਯ (ਪਰਿਪੱਕ) ਆਤਮਾ ਲਈ ਯਹ੍ਵ (ਉੱਚਾ), ਨ੍ਰਤਮ (ਅਤਿ ਪੁਰਖਾਰਥੀ), ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ—ਗ੍ਰਿਤ੍ਸ (ਜਾਗਰੂਕ) ਵਿਚੇਤਾ—ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਖੋਜੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Mantra 3

साम द्विबर्हा महि तिग्मभृष्टिः सहस्ररेता वृषभस्तुविष्मान् । पदं न गोरपगूळ्हं विविद्वानग्निर्मह्यं प्रेदु वोचन्मनीषाम् ॥

ਸਾਮ—ਦ੍ਵਿਬਰ੍ਹਾ (ਦੋ ਆਧਾਰਾਂ ਵਾਲਾ), ਮਹਾਨ, ਤਿਗ੍ਮਭ੍ਰਿਸ਼੍ਟਿ (ਤੀਖੀ-ਤੇਜ ਧਾਰ ਵਾਲਾ), ਸਹਸ੍ਰਰੇਤਾ (ਹਜ਼ਾਰ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲਾ), ਤੁਵਿਸ਼੍ਮਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ—ਐਸਾ ਅਗਨੀ; ਗੋ (ਕਿਰਣ-ਗਾਂ) ਦੇ ਗੁਪਤ ਪਦ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਲੱਭ ਕੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨೀਸ਼ਾ—ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਮਝ—ਉਚਾਰੀ।

Mantra 4

प्र ताँ अग्निर्बभसत्तिग्मजम्भस्तपिष्ठेन शोचिषा यः सुराधाः । प्र ये मिनन्ति वरुणस्य धाम प्रिया मित्रस्य चेततो ध्रुवाणि ॥

ਤਿਗ੍ਮਜੰਭ (ਤੀਖੇ ਜਬੜਿਆਂ ਵਾਲਾ) ਅਗਨੀ, ਤਪਿਸ਼੍ਠ ਸ਼ੋਚਿਸਾ (ਅਤਿ ਦਹਕਦੀ ਜੋਤ) ਨਾਲ, ਸੁਰਾਧਾ (ਸੁਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੜਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਰੁਣ ਦੇ ਧਾਮ (ਧਰਮ-ਨਿਵਾਸ) ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਧ੍ਰੁਵਾਣਿ (ਪਿਆਰੇ, ਅਟੱਲ) ਚੇਤਤੋ (ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਸੁਰਾਂ/ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

Mantra 5

अभ्रातरो न योषणो व्यन्तः पतिरिपो न जनयो दुरेवाः । पापासः सन्तो अनृता असत्या इदं पदमजनता गभीरम् ॥

ਜਿਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬੇ-ਰੱਖਿਆ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵੈਰੀ ਮਾਲਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਤਨੀਆਂ ਕੁਮਾਰਗਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ—ਅਨ੍ਰਿਤ, ਅਸੱਤ, ਋ਤ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰ-ਰਹਿਤ—ਇਸ ਗੰਭੀਰ ‘ਪਦ’ (ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਥਾਨ) ਨੂੰ ਉਹ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ।

Mantra 6

इदं मे अग्ने कियते पावकामिनते गुरुं भारं न मन्म । बृहद्दधाथ धृषता गभीरं यह्वं पृष्ठं प्रयसा सप्तधातु ॥

ਹੇ ਅਗਨੇ, ਇਹੀ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਪਾਵਕ ਜਵਾਲਾ ਜਿੰਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਢੋ ਸਕਦੀ; ਮੇਰਾ ਮਨਨ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਧੀਰ-ਸਾਹਸੀ ਕਰ ਕੇ ਧਰ; ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਉਤਸੁਕ ਪਿੱਠ-ਹੱਡੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਗੁਣਾ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦੇ।

Mantra 7

तमिन्न्वेव समना समानमभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः । ससस्य चर्मन्नधि चारु पृश्नेरग्रे रुप आरुपितं जबारु ॥

ਉਸੇ ਨੂੰ—ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਸਵੈ-ਇੱਛਾ (ਕ੍ਰਤੁ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧੀ (ਧੀਤੀ) ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਵਧਦੇ ਸੱਤ ਦੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਪૃਸ਼ਨੀ ਉੱਤੇ, ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਘੜਤ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ‘ਜਬਾਰੁ’।

Mantra 8

प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः ॥

ਮੇਰੇ ਇਸ ਬਚਨ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ, ਭੇਤਮਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ੍ਰਿਆਵਾਂ (ਕਿਰਣਾਂ) ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਵਕਾਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਪਰਦਾ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਿਆਰਾ ਰੂਪ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਅਗਰ ਪਦ ਨੂੰ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਠਿਕਾਣੇ ਨੂੰ—ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Mantra 9

इदमु त्यन्महि महामनीकं यदुस्रिया सचत पूर्व्यं गौः । ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघुष्यद्रघुयद्विवेद ॥

ਇਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਕਤੀ-ਮੁਖ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੌ (ਗਾਂ) ਉਸ੍ਰਿਆਵਾਂ (ਕਿਰਣਾਂ) ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਋ਤ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ, ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਖੋਜੀ ਤੇਜ਼ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਆਸਨ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Mantra 10

अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुह्यं चारु पृश्नेः । मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिह्वा ॥

ਤਦ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ (ਅਗਨੀ), ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਪૃਸ਼੍ਣੀ ਦੇ ਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੇੜੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—ਗੌ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ੋਚਿਸ ਦੀ ਜੀਭ: ਠੀਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਅਗਨੀ)।

Mantra 11

ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम् ॥

ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਋ਤ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਤੇਰੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਵਿਣ, ਅਸਤਿਤਵ-ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ।

Mantra 12

किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परमं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म ॥

ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਦ੍ਰਵਿਣ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰਤਨ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਖੋਜੀ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ—ਮਾਰਗ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਠਿਕਾਣਾ।

Mantra 13

का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः ॥

ਕਿਹੜੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਕਿਹੜੀ ਵਿਵੇਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਛਣਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਬਲ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜੀਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਉਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣ-ਪਸਾਰ ਫੈਲਾਉਣਗੀਆਂ?

Mantra 14

अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम् ॥

ਰਸ-ਹੀਣ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਤੁੱਛ ਅਤੇ ਭੁੱਲੀ-ਭਰਮੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ, ਹੇ ਅਗਨੀ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਨਿਸ਼ਸਤ੍ਰ ਲੋਕ ਬੈਠ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਮੜੇ ਰਹਿਣ।

Mantra 15

अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीकं दम आ रुरोच । रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत् ॥

ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਸੁ ਦਾ ਮੁਖ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੁਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਦਹਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਿਵਾਸ, ਬਹੁ-ਦੁਆਰੀ, ਧਨ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋਵੇ।