Sukta 5
Sukta 4.5
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.5)
Trishtubh (probable; verify in critical edition)
അഗ്നി വൈശ്വാനരനോടുള്ള ഈ സൂക്തം, വിപുലമായ ദീപ്തിയുള്ളതും തടസ്സങ്ങളെ പിരിച്ചുനിർത്തി പാത തുറക്കുന്നതുമായ ആ അഗ്നിക്കു യജമാനന്മാർ എങ്ങനെ യഥാവിധി ഹവിർ അർപ്പിക്കണം എന്നു ചോദിക്കുന്നു. ഗുഹയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ‘വാക്ക്’ വെളിപ്പെടുത്തുന്നവനായി, കൂടാതെ കിരണങ്ങളുടെ (ദർശനത്തിന്റെ) പരമ പാദം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന രക്ഷകനായി അഗ്നിയെ സ്തുതിക്കുന്നു; അവസാനം യജ്ഞഗൃഹത്തിനുള്ളിലും (ആന്തരിക സത്തയിലും) അവന്റെ പ്രകാശമുഖം ജ്വലിക്കുന്ന ദൃശ്യചിത്രത്തിലേക്ക് ഇത് എത്തുന്നു. ആകെക്കുറിച്ച്, ആഹ്വാനവും സ്തുതിയും മുതൽ വെളിപ്പെടുത്തലിന്റെ ഉപദേശത്തിലേക്ക് സൂക്തം നീങ്ങുന്നു—മറഞ്ഞ സത്യവും പ്രകാശവും പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്ന ശക്തി അഗ്നിയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
वैश्वानराय मीळ्हुषे सजोषाः कथा दाशेमाग्नये बृहद्भाः । अनूनेन बृहता वक्षथेनोप स्तभायदुपमिन्न रोधः ॥
വൈശ്വാനരൻ—ഉദാരദാതാവ്—പ്രതി ഏകമനസ്സോടെ: വിശാലപ്രഭയുള്ള അഗ്നിക്കു നാം എങ്ങനെ അർപ്പണം നടത്തും? ക്ഷയമില്ലാത്ത, വിശാല-വഹനശക്തിയാൽ അവൻ തടസ്സത്തെ താങ്ങി നിർത്തിയിരിക്കുന്നു—മാപിതമായ ഒരു പരിധിപോലെ—വളരുന്ന പ്രകാശത്തിനായി പാത തുറന്നുനിൽക്കേണ്ടതിന്.
Mantra 2
मा निन्दत य इमां मह्यं रातिं देवो ददौ मर्त्याय स्वधावान् । पाकाय गृत्सो अमृतो विचेता वैश्वानरो नृतमो यह्वो अग्निः ॥
സ്വധാവാൻ (സ്വശക്തിയുടെ നിയമം ധരിച്ച) ദേവൻ മർത്ത്യനായ എനിക്കു ഈ ദാനം നൽകിയിരിക്കുന്നു; അവനെ നിന്ദിക്കരുത്. പാകായ (പരിപക്വ) ആത്മാവിന്നു യഹ്വ (ഉന്നത), നൃതമ (അത്യന്തം പുരുഷാർത്ഥവാൻ), വൈശ്വാനര അഗ്നി—ഗൃത്സ (ജാഗ്രതയുള്ള) വിചേതാ—അമൃതനായി മാർഗ്ഗജ്ഞനായ പ്രചോദിതാന്വേഷകനാകുന്നു.
Mantra 3
साम द्विबर्हा महि तिग्मभृष्टिः सहस्ररेता वृषभस्तुविष्मान् । पदं न गोरपगूळ्हं विविद्वानग्निर्मह्यं प्रेदु वोचन्मनीषाम् ॥
സാമം—ദ്വിബർഹാ (ദ്വി-ആധാരമുള്ളത്), മഹത്തായതു, തിഗ്മഭൃഷ്ടി (തീക്ഷ്ണ-തേജസ്സുള്ള അറ്റം), സഹസ്രരേതാ (ആയിരം വിത്തുള്ള), തുവിഷ്മാൻ വൃഷഭൻ—അങ്ങനെയുള്ള അഗ്നി; ഗോ (കിരണ-ഗോവു)വിന്റെ ഗൂഢപദം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ കണ്ടെത്തി അറിഞ്ഞവൻ, എനിക്കു മനീഷാ—പ്രചോദിത ബോധം—പ്രഖ്യാപിച്ചു.
Mantra 4
प्र ताँ अग्निर्बभसत्तिग्मजम्भस्तपिष्ठेन शोचिषा यः सुराधाः । प्र ये मिनन्ति वरुणस्य धाम प्रिया मित्रस्य चेततो ध्रुवाणि ॥
തിഗ്മജംഭൻ (തീക്ഷ്ണ താടിയുള്ള) അഗ്നി, തപിഷ്ഠ ശോചിഷാ (അത്യന്തം ദഹിക്കുന്ന ജ്വാല)കൊണ്ട്, സുരാധാ (സുകൃതസാധകൻ) ആയി, അവർക്കെതിരേ പ്രചണ്ഡമായി ജ്വലിക്കുന്നു. വരുണന്റെ ധാമം (ധർമ്മ-നിവാസം) ക്ഷതപ്പെടുത്തുന്നവരെയും, മിത്രന്റെ പ്രിയ ധ്രുവാണി (പ്രിയ സ്ഥിര) ചേതതോ (ബോധം ഉണർത്തുന്ന) സമന്വയങ്ങളെ കലക്കുന്നവരെയും അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു.
Mantra 5
अभ्रातरो न योषणो व्यन्तः पतिरिपो न जनयो दुरेवाः । पापासः सन्तो अनृता असत्या इदं पदमजनता गभीरम् ॥
സഹോദരന്മാരില്ലാത്ത സ്ത്രീകൾ പോലെ സംരക്ഷണമില്ലാതെ അവർ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; വൈരിയായ അധിപന്റെ കീഴിലുള്ള ഭാര്യമാർ പോലെ അവർ ദുഷ്പഥങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. പാപികളായി—അനൃതരായി, അസത്യരായി, ഋതത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമല്ലാത്തവരായി—ഈ ഗഹനമായ ‘പദ’ം (ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്ഥാനം) അവർ ജനിപ്പിക്കുവാൻ കഴിയില്ല.
Mantra 6
इदं मे अग्ने कियते पावकामिनते गुरुं भारं न मन्म । बृहद्दधाथ धृषता गभीरं यह्वं पृष्ठं प्रयसा सप्तधातु ॥
അഗ്നേ, ഇതാണ്—എന്റെ പാവകജ്വാല പൂർണ്ണമായി വഹിക്കാനാകാത്തത്; എന്റെ മനനം ഭാരമേറിയ ചുമടുപോലെ. നീ അതിനെ വിശാലവും ഗഹനവും ധീരവുമായതായി സ്ഥാപിക്ക; യാത്രയുടെ ഉത്സുകമായ പൃഷ്ഠ-ദണ്ഡമായി അതിനെ ആക്കുക; നിന്റെ പൂർണ്ണതകൊണ്ട് അതിനെ സപ്തധാ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുക.
Mantra 7
तमिन्न्वेव समना समानमभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः । ससस्य चर्मन्नधि चारु पृश्नेरग्रे रुप आरुपितं जबारु ॥
അവനെയേ—സാമാന്യ സംഗമത്തിൽ എന്നും ഒരേപോലെ നിലകൊള്ളുന്നവനെ—സ്വഇച്ഛ (ക്രതു) കൊണ്ടു ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ധീ (ധീതി) എത്തിച്ചേരുന്നു. വളരുന്ന സത്തയുടെ ചർമ്മത്തിന്മേൽ, മനോഹരമായി പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ പൃശ്നിയുടെ മേൽ, മുൻഭാഗത്ത് രൂപം സൗന്ദര്യത്തോടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു—അന്തരംഗ രൂപീകരണത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നം, ‘ജബാരു’.
Mantra 8
प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः ॥
എന്റെ ഈ വചനത്തെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം? അവർ പറയുന്നു: അത് ഗുഹയിൽ, രഹസ്യഗർഭത്തിൽ, ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഉസ്രിയകൾ (കിരണങ്ങൾ)ക്കായി വിശാലാവകാശത്തിന്റെ കവാടംപോലെ മറ തുറക്കുമ്പോൾ, പ്രിയരൂപം കിരണങ്ങളുടെ അഗ്രപദത്തെ—ദർശനത്തിന്റെ മുൻസ്ഥാനത്തെ—കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു.
Mantra 9
इदमु त्यन्महि महामनीकं यदुस्रिया सचत पूर्व्यं गौः । ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघुष्यद्रघुयद्विवेद ॥
ഇതുതന്നെ ആ മഹത്തായ, വിശാലമായ ശക്തിമുഖം—ആദിഗോ (പ്രാചീന പശു) ഉസ്രിയകളുമായി (കിരണങ്ങളുമായി) സഹചരിക്കുമ്പോൾ. ഋതത്തിന്റെ പദത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, ഗുഹയിൽ നിഹിതമായ അതിനെ, വേഗമുള്ള അന്വേഷകൻ വേഗമുള്ള മുന്നേറ്റത്തിലൂടെ കണ്ടെത്തുന്നു—സത്യത്തിന്റെ പ്രകാശാസനം പ്രാപിക്കുന്നു.
Mantra 10
अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुह्यं चारु पृश्नेः । मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिह्वा ॥
അപ്പോൾ ദ്യുതിമാൻ (അഗ്നി), ഇരുപിതൃമാതാക്കളോടു ചേർന്ന്, പൃശ്നിയുടെ ഗുഹ്യവും മനോഹരവുമായ പ്രവർത്തനം ഗ്രഹിച്ചു. മാതാവിന്റെ പരമപദത്തിൽ അവൻ സമീപം ഇരുന്നു—ഗോവിനുള്ളിലെ വൃഷണന്റെ പ്രേരക ശോചിഷിന്റെ ജിഹ്വ: യഥാമാർഗ്ഗം ചലനത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ദീപ്തശക്തി (അഗ്നി).
Mantra 11
ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम् ॥
നമസ്കാരത്തോടെ ഞാൻ ഋതം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ചോദിക്കപ്പെട്ടവനായി, ഹേ ജാതവേദസ്, നിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ ഈ രഹസ്യം സംബന്ധിച്ച് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു. കാരണം നീ തന്നെയാണ് ഇതിന്റെ അധിപതിയായി എല്ലായിടത്തും വസിക്കുന്നത്—ദിവിയിൽ ഉള്ളതെല്ലാം, ഭൂമിയിൽ ഉള്ള ദ്രവിണം, അസ്തിത്വധനം എല്ലാം.
Mantra 12
किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परमं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म ॥
ഞങ്ങൾക്കായി അവന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്രവിണം എന്ത്? അവന്റെ നിധി എന്ത്? ഹേ ജാതവേദസ്, അറിയുന്നവനേ, ഞങ്ങളോട് പ്രസ്താവിക്കൂ. കാരണം ഞങ്ങൾ വാദികളായി അല്ല, അന്വേഷകരായി എത്തിയിരിക്കുന്നു—പഥത്തിന്റെ ഗുഹയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആ പരമ പദത്തിലേക്ക്, അവന്റെ ദീപ്തമായ സ്ഥാനത്തിലേക്ക്.
Mantra 13
का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः ॥
ഏത് മർയ്യാദ, ഏത് വിവേകദർശനം, ഏത് യഥാർത്ഥമായി ആഗ്രഹ്യമായ ശ്രേയസ് നമ്മെ നേരെ അവിടേക്ക് നയിക്കും—ശക്തിയുടെ സമ്പൂർണ്ണതയിലേക്കു വേഗത്തിൽ പായുന്നതുപോലെ? എപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി അമൃതത്തിന്റെ പത്നികളായ ദിവ്യ ഉഷസ്സുകൾ, സൂര്യന്റെ വർണ്ണത്തിൽ തങ്ങളുടെ കിരണവിസ്താരം പരത്തും?
Mantra 14
अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम् ॥
രസമില്ലാത്ത വാക്കുകളാൽ, ക്ഷുദ്രവും തെറ്റിദ്ധാരണയുമുള്ള ബോധത്താൽ, തൃപ്തിയില്ലാത്തവർ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു. അപ്പോൾ, ഹേ അഗ്നേ, ഇവിടെ അവർ നിന്നോട് എന്തു പറയാൻ കഴിയും? ആയുധമില്ലാത്തവർ ഇരുന്ന് സ്വന്തം അശക്തിയിലേയ്ക്ക് മാത്രം ചേർന്നു നിൽക്കട്ടെ.
Mantra 15
अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीकं दम आ रुरोच । रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत् ॥
അവന്റെ ശ്രീയ്ക്കായി—ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ആ വൃഷഭനായി—വിശാലനായ വസുവിന്റെ മുഖം ഗൃഹത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു. ദീപ്തി ധരിച്ചവൻ, പൂർണ്ണമായി ദൃശ്യമാകുന്ന രൂപവാൻ, അവൻ ജ്വലിച്ചു—സമൃദ്ധിയാൽ നിറഞ്ഞ വാസസ്ഥലംപോലെ, ധനസമ്പത്താൽ വിശാലദ്വാരങ്ങളോടെ തിളങ്ങി.
Inside Sukta 5
How it unfolds
- Where it opens
A united company of sacrificers asks how to offer to Vaiśvānara—Agni of vast radiance—who holds back the limiting obstruction so the way stands open.
- Development
Praise deepens from Agni’s universal beneficence to his revelatory power: the ‘word’ is said to be hidden in a secret cave, and Agni is connected with opening the enclosed space and guarding the foremost step of the rays (vision).
- Climax
The concealed space is opened ‘like a gate of wide room,’ and the beloved Form (rūpa) stands as guardian of the leading station—Agni as the decisive revealer and protector of insight.
- Where it settles
Agni’s face shines out in the house as he is kindled—radiance made perfectly visible—ending with an image of abundance and a wide-doored dwelling, signaling fulfilled rite and enlarged life.
The deity: Agni Vaiśvānara
- In the VedaHe is portrayed as the opener of ways, the one who breaks or measures the limiting obstruction, and as the revealer/guardian of the hidden station of the rays within the secret cave.
- Cosmic functionMediator between humans and gods through sacrifice; carrier of offerings; illuminator who releases and leads the powers of light (rays) and establishes the ordered path for growth and vision.
- Inner significanceThe awakened flame of consciousness: the inner will and discernment that pierces concealment, opens the ‘cave’ of the heart/mind, and stabilizes the path toward clear seeing (the foremost step of vision).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva of the Gautamas) · A major Rigvedic seer of Mandala 4, celebrated for profound, often esoteric hymns that link the outer fire-sacrifice with inner illumination and the recovery of hidden light.
Famous verses
bṛhadbhāḥ (of vast radiance)
प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः ॥puruvāraḥ (wide-doored / many-gated)
Attributes of the deity
- Universal (vaiśvānara)
- Bountiful giver (mīḻhuṣ)
- Vast radiance (bṛhadbhāḥ)
- Path-opener and obstacle-breaker
- Revealer of hidden truth in the cave
- Guardian/leader of the rays and vision
- Bull-like power when kindled (vṛṣan)
- House-dwelling, present in the ritual hearth (dama)
Also by this seer
- Rig Veda Mandala 4 (many hymns traditionally attributed to Vāmadeva Gautama)
- Associated Vāmadeva tradition and later Vedic memory of the seer as an exemplar of inspired speech (vā́c) and visionary insight
The rite, step by step
- Prepare the altar/hearth (vedi) and arrange kindling with purity and silence.
- Kindle Agni with samidh (fuel sticks), fanning the flame while reciting opening invocations to Vaiśvānara.
- Offer ghee (ājyāhuti) as the flame rises, asking Agni to ‘open the way’ and remove obstruction.
- Recite the central praises that identify Agni as revealer of the hidden word/light (the ‘cave’ imagery).
- Conclude with final oblations and a settling prayer for prosperity, wide space, and guarded vision; maintain the fire as a living presence in the home/rite.
Offerings
- Ghee (clarified butter)
- Samidh (fuel/kindling sticks)
- Optional: grains or simple oblations appropriate to household fire worship
Frequently Asked Questions
Vaiśvānara is Agni seen as the universal fire—present for all people and beings—who carries offerings and brings light, order, and protection.
It points to sacred truth or inspired insight that is concealed within; Agni is praised as the power that opens the closed space and makes that hidden knowledge and vision emerge.
It can be recited at the lighting of a lamp or household fire (especially at dawn or dusk) with a simple ghee offering, focusing on removing inner obstacles and gaining clarity and right direction.
Ask anything about Sukta 5 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
