
Sukta 4.6
Vāmadeva Gautama
Triṣṭubh (probable)
આ સ્તુતિમાં અગ્નિને સીધા, જાગૃત હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જે યજ્ઞવિધિમાં દેવોને સ્થાપે છે અને માનવની મનશા (મન્મન)ને વિવેકસભર બુદ્ધિ (મનીષા) સાથે આગળ ધપાવે છે. વામદેવ અગ્નિના શુભ, સ્વયંપ્રકાશી દર્શનની સ્તુતિ કરે છે, જે અંધકારને ભેદે છે અને ઉપાસકને અપવિત્રતા તથા ક્ષયથી રક્ષે છે. અંતે, અગ્નિ પ્રજ્વલિત થતાં બ્રહ્મન (પવિત્ર વાણી)ની રચના થાય છે અને ઉપાસકો પુરોહિત અગ્નિ સમક્ષ શ્રદ્ધાપૂર્વક બેઠા રહે છે.
Mantra 1
ऊर्ध्व ऊ षु णो अध्वरस्य होतरग्ने तिष्ठ देवताता यजीयान् । त्वं हि विश्वमभ्यसि मन्म प्र वेधसश्चित्तिरसि मनीषाम् ॥
અમારા માટે નિશ્ચયે ઊભા થા, હે અધ્વર-યજ્ઞના હોતા; હે અગ્નિ, દેવતાઓને સ્થાપિત કરનાર, અતિ યજનીય, તું સ્થિર થા. કારણ કે તું અમારા સર્વ મનને આવરી લે છે; હે વેધસ, તું પ્રેરિતોની મનીષાનું વિવેકી ચિત્ત છે—સમજશક્તિને આગળ ધપાવનાર.
Mantra 2
अमूरो होता न्यसादि विक्ष्वग्निर्मन्द्रो विदथेषु प्रचेताः । ऊर्ध्वं भानुं सवितेवाश्रेन्मेतेव धूमं स्तभायदुप द्याम् ॥
અમૂઢ હોતૃ લોકસમૂહોમાં આવીને બેસી ગયો; આનંદમય અગ્નિ વિદથોમાં પ્રચેતસ્—સર્વત્ર જાગૃત—છે. સવિતૃની જેમ તેણે પોતાનો કિરણ ઊંચે ઉઠાવ્યો, અને માપનારની જેમ પોતાનો ધુમાડો આકાશ તરફ ટેકવી દીધો.
Mantra 3
यता सुजूर्णी रातिनी घृताची प्रदक्षिणिद्देवतातिमुराणः । उदु स्वरुर्नवजा नाक्रः पश्वो अनक्ति सुधितः सुमेकः ॥
ત્યાં ગતિ કરતાં, સુવેગી, ઘૃતમય માર્ગવાળી દાત્રી સમાન, તે ઉત્સાહમાં દેવસમૂહને જમણી તરફથી પરિક્રમા કરે છે. નવજાત સમિધાને તે બળવાન અશ્વ સમાન ઊંચે ઉઠાવે છે; સુસ્થિત, સુમેળિત (અગ્નિ) પશુ—દેહધારી પ્રાણીને—અભિષેક કરી તેજસ્વી કરે છે.
Mantra 4
स्तीर्णे बर्हिषि समिधाने अग्ना ऊर्ध्वो अध्वर्युर्जुजुषाणो अस्थात् । पर्यग्निः पशुपा न होता त्रिविष्ट्येति प्रदिव उराणः ॥
પાથરેલા બર્હિષ પર, અગ્નિ પ્રજ્વલિત થતાં, અધ્વર્યુ ઊભો થાય છે—સ્વીકારીને સેવા કરતો. અગ્નિ પ્રાણરક્ષક તરીકે, હોતૃ તરીકે, ચારે તરફ ગતિ કરે છે; ત્રિવિષ્ટિ-આસન તરફ, ઉરાણ—ઉત્કટ—થઈ, સ્વર્ગના ઉચ્ચ પ્રદેશોમાં જાય છે.
Mantra 5
परि त्मना मितद्रुरेति होताग्निर्मन्द्रो मधुवचा ऋतावा । द्रवन्त्यस्य वाजिनो न शोका भयन्ते विश्वा भुवना यदभ्राट् ॥
તે પોતાના સ્વધર્મથી સર્વત્ર પરિભ્રમણ કરે છે—હોતા અગ્નિ, આનંદમય, મધુર વાણીવાળો, ઋતનો ધારક. તેના માટે શોકો હાંકી કાઢેલા ઘોડાં સમા દોડી દૂર ભાગે છે; જ્યારે તે પ્રજ્વલિત થાય છે ત્યારે સર્વ ભૂવનો ભયભીત થાય છે.
Mantra 6
भद्रा ते अग्ने स्वनीक संदृग्घोरस्य सतो विषुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी रेप आ धुः ॥
હે અગ્નિ, સ્વનીક, તારી સ્વમુખી દૃષ્ટિ કલ્યાણકારી છે—ભયંકર અને વિભક્ત સ્થિતિમાં પણ મનોહર. જ્યારે તારો શોચિ અંધકારથી ઘેરાતો નથી, ત્યારે ધ્વંસક શક્તિઓ શરીર પર અપવિત્રતા (રેપ) ઢાળી શકતી નથી.
Mantra 7
न यस्य सातुर्जनितोरवारि न मातरापितरा नू चिदिष्टौ । अधा मित्रो न सुधितः पावकोऽग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्षु ॥
જેના વિજયગામી પ્રવાહને કોઈ રોકી શક્યું નથી—ન જનક, ન માતા-પિતા પણ, તેમની પસંદ કરેલી ક્રિયામાં પણ. ત્યારબાદ, સુસ્થાપિત મિત્ર સમા, શુદ્ધિકારક અગ્નિ માનવ કુળોમાં પ્રકાશિત થયો.
Mantra 8
द्विर्यं पञ्च जीजनन्त्संवसानाः स्वसारो अग्निं मानुषीषु विक्षु । उषर्बुधमथर्यो न दन्तं शुक्रं स्वासं परशुं न तिग्मम् ॥
એકસાથે આવરણ ધારણ કરનાર બે વાર પાંચ બહેનો—સ્વસાઓ—માનવ કુળોમાં અગ્નિને જન્મ આપ્યો; ઉષા સાથે જાગનાર તેને—અથર્વણના દાંત સમાન—દીપ્ત, સુમુખ, અને તીક્ષ્ણ પરશુ સમાન ધારદાર।
Mantra 9
तव त्ये अग्ने हरितो घृतस्ना रोहितास ऋज्वञ्चः स्वञ्चः । अरुषासो वृषण ऋजुमुष्का आ देवतातिमह्वन्त दस्माः ॥
હે અગ્નિ, તારા એ હરિત અશ્વો ઘૃતસ્નાત—ઘીમાં સ્નાત—છે; રોહિતવર્ણ, ઋજુગામી અને સુવર્તી। એ અરુષ, વૃષણ, દૃઢ-મુષ્કવાળા દસ્મા દેવતાઓની સેના ને આહ્વાન કરે છે; કર્મમાં અદ્ભુત છે તેઓ।
Mantra 10
ये ह त्ये ते सहमाना अयासस्त्वेषासो अग्ने अर्चयश्चरन्ति । श्येनासो न दुवसनासो अर्थं तुविष्वणसो मारुतं न शर्धः ॥
હે અગ્નિ, તારા એ જ—અયાસ, અવિરત સહનશીલ—તીવ્ર તેજસ્વી, અર્ચનાની જ્વાલા સમા ગતિ કરે છે। શ્યેન સમા લક્ષ્ય તરફ ધસી જાય છે; તુવિષ્વણ, મારુત-શર્ધ સમા ગર્જન કરતા, ઇચ્છિત લાભને શોધે છે।
Mantra 11
अकारि ब्रह्म समिधान तुभ्यं शंसात्युक्थं यजते व्यू धाः । होतारमग्निं मनुषो नि षेदुर्नमस्यन्त उशिजः शंसमायोः ॥
હે (અગ્નિ), તું પ્રજ્વલિત થતો હોય ત્યારે તારા માટે બ્રહ્મ (પવિત્ર વાણી) રચાયું છે; સ્તુતિગીત ઉક્થનું ગાન કરે છે અને યજમાન તેને યોગ્ય ક્રમમાં વિસ્તારે છે. મનુષ્યો હોતૃ અગ્નિ સામે બેસી ગયા છે; નમસ્કાર કરતા, ઉશિજ—ઉત્સુક સ્તોતાઓ—આયુના યશની સ્તુતિ શોધે છે.
Agni is urged to rise and stand as the Hotṛ of the sacrifice, the one who ‘installs’ the gods and makes offering possible (4.6.1).
Agni is praised as the all-encompassing intelligence of prayer and as a luminous, auspicious vision that is not hemmed in by darkness; his light prevents corruption and defilement from settling on the worshipper (e.g., 4.6.6).
The hymn’s core revelation is Agni as both ritual priest and inner discernment—fire as the power that carries manīṣā forward and defeats tamas, making the rite efficacious.
The brahman (sacred word) is ‘fashioned’ as Agni is kindled; humans sit before him in reverence, completing the orderly offering and praise (4.6.11).
devatātā yajīyān
भद्रा ते अग्ने स्वनीक संदृग्घोरस्य सतो विषुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी रेप आ धुः ॥akāri brahma
It is a hymn to Agni asking him to rise as the sacrificial priest (Hotṛ), bring the gods to the rite, and protect the worshipper by his light that overcomes darkness.
It presents Agni as the one who ‘establishes’ or ‘sets’ the gods in the sacrifice—by kindling the fire and carrying offerings, he makes divine participation effective.
It can be recited at the start of a homa/agnihotra or any fire worship, focusing on kindling inner clarity and offering sincere intention through disciplined, truthful speech.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.