Sukta 5
Sukta 4.5
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.5)
Agni Vaiśvānara
Trishtubh (probable; verify in critical edition)
अग्निं वैश्वानरं प्रति अयं सूक्तः पृच्छति—यज्ञकर्तारः कथं सम्यग् अर्चिष्मन्तं महोजसं वह्निं यजेरन्, यः स्तम्भयित्वा विघ्नं पन्थानं विवृणोति। स गुहायां निहितस्य “वाचः” प्रकाशकः स्तूयते, रश्मीनां (दृशः) अग्रतमं पदं च रक्षिता। अन्ते तस्य दीप्तं मुखं गृहे—यज्ञगृहेऽन्तःकरणे च—ज्वलदिति सजीवेन चित्रेण निरूप्यते। समग्रतः सूक्तं आह्वान-स्तुतिभ्यां आरभ्य प्रकाशन-तत्त्वं प्रति गच्छति—अग्निः स एव बलः, येन गूढं सत्यं ज्योतिश्च प्रकटं भवति।
Mantras
Mantra 1
वैश्वानराय मीळ्हुषे सजोषाः कथा दाशेमाग्नये बृहद्भाः । अनूनेन बृहता वक्षथेनोप स्तभायदुपमिन्न रोधः ॥
वैश्वानराय मीळ्हुषे सजोषाः—कथा दाशेम अग्नये बृहद्भाः? अनूनेन बृहता वक्षथेना उप स्तभायत् उपमिन्न इव रोधः, यथा वर्धमानाय ज्योतिषे पन्थाः विवृतः स्यात्।
Mantra 2
मा निन्दत य इमां मह्यं रातिं देवो ददौ मर्त्याय स्वधावान् । पाकाय गृत्सो अमृतो विचेता वैश्वानरो नृतमो यह्वो अग्निः ॥
मा निन्दत यः स्वधावान् देवः मर्त्याय मह्यम् इमां रातिं ददौ। पाकाय (पच्यमानाय) गृत्साय यह्वो नृतमो वैश्वानरोऽग्निः विचेता अमृतः पथोविद् प्रेरितोऽन्वेष्टा भवति।
Mantra 3
साम द्विबर्हा महि तिग्मभृष्टिः सहस्ररेता वृषभस्तुविष्मान् । पदं न गोरपगूळ्हं विविद्वानग्निर्मह्यं प्रेदु वोचन्मनीषाम् ॥
साम द्विबर्हा महत् तिग्मभृष्टिः सहस्ररेता तुविष्मान् वृषभः। गोः पदं न अपगूळ्हं विद्वान् अग्निः मह्यं प्रेदु वोचत् मनिषाम्।
Mantra 4
प्र ताँ अग्निर्बभसत्तिग्मजम्भस्तपिष्ठेन शोचिषा यः सुराधाः । प्र ये मिनन्ति वरुणस्य धाम प्रिया मित्रस्य चेततो ध्रुवाणि ॥
तिग्मजम्भोऽग्निः सुराधाः तपिष्ठेन शोचिषा तान् प्र बभसत्। ये वरुणस्य धाम (ऋतस्य निवासम्) मिनन्ति, मित्रस्य प्रियाणि ध्रुवाणि चेततः (चेतनाजाग्राणि) च—तान् प्र हन्ति।
Mantra 5
अभ्रातरो न योषणो व्यन्तः पतिरिपो न जनयो दुरेवाः । पापासः सन्तो अनृता असत्या इदं पदमजनता गभीरम् ॥
अभ्रातर इव योषणो व्यन्तः परिरक्षाविहीनाः; पतिरिपो इव जनयो दुरेवाः कुपथे चरन्ति। पापासः सन्तोऽनृताः असत्याः, ऋतेऽप्रतिष्ठिताः—इदं गभीरं पदं न जनयन्ति।
Mantra 6
इदं मे अग्ने कियते पावकामिनते गुरुं भारं न मन्म । बृहद्दधाथ धृषता गभीरं यह्वं पृष्ठं प्रयसा सप्तधातु ॥
इदं मेऽग्ने कियते पावक, न मन्म गुरुभारमिव सम्यक् वहति। त्वं तु तद् बृहद् दधाथ धृषता गभीरं; यह्वं पृष्ठं प्रयसा कृत्वा, सप्तधा धातुषु प्रतिष्ठापय।
Mantra 7
तमिन्न्वेव समना समानमभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः । ससस्य चर्मन्नधि चारु पृश्नेरग्रे रुप आरुपितं जबारु ॥
तमिन्न्वेव समाने समाना, अभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः। ससस्य चर्मण्यधि चारु पृश्नेरग्रे रूपमारोपितं शोभया—जबारुरिवान्तःसंस्कारस्य बाह्यलक्षणम्।
Mantra 8
प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः ॥
प्रवाच्यं वचसः किं मेऽस्य—यदेतद् गुहायां निहितमिति ते वदन्ति? यदा उस्रियाणाम् अप वारिव व्रन् (द्वारवत्) विवृतं भवति, तदा प्रियं रूपम् उस्रियाणाम् अग्रं पदं—वेः (दर्शनस्य) अग्रं स्थानम्—पाति।
Mantra 9
इदमु त्यन्महि महामनीकं यदुस्रिया सचत पूर्व्यं गौः । ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघुष्यद्रघुयद्विवेद ॥
इदमु त्यन्महि महामनीकं—यद् उस्रिया सचते पूर्व्यं गौः। ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं, गुहायां निहितं, रघुष्यद् रघुयद् विवेद—ऋतस्य ज्योतिष्मत् आसनं स समविन्दत्।
Mantra 10
अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुह्यं चारु पृश्नेः । मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिह्वा ॥
अथ द्युतानः पित्रोः सचासाम् अनुत गुह्यं चारु पृश्नेः। मातुः पदे परमे अन्ति षत्—गोर्वृष्णः प्रयतस्य शोचिषः जिह्वा; (अग्निः) सम्यक् प्रेरितं तेजः।
Mantra 11
ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम् ॥
ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम् ॥
Mantra 12
किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परमं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म ॥
किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म ॥
Mantra 13
का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः ॥
का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः ॥
Mantra 14
अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम् ॥
अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः परितो चरन्ति। अथ तेऽग्ने किमिह वदन्त्यनायुधास आसताः स्वासहायतामेव सचन्ताम्॥
Mantra 15
अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीकं दम आ रुरोच । रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत् ॥
अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोः अनीकं दमे आ रुरोच। रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत्॥
Frequently Asked Questions
Vaiśvānara is Agni seen as the universal fire—present for all people and beings—who carries offerings and brings light, order, and protection.
It points to sacred truth or inspired insight that is concealed within; Agni is praised as the power that opens the closed space and makes that hidden knowledge and vision emerge.
It can be recited at the lighting of a lamp or household fire (especially at dawn or dusk) with a simple ghee offering, focusing on removing inner obstacles and gaining clarity and right direction.
Ask anything about Sukta 5 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
