Rig Veda 3.2.14 — Mandala 3, Sukta 2, Mantra 14

Sukta 3.2

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3)

Devata: Agni (also as celestial beacon/ketu and dawn-awakened fire)

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 3.2 is predominantly triṣṭubh)

Samhita Patha (Devanagari)

शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥

Transliteration

śucíṃ na yā́mann iṣiráṃ svaḥ-dṛ́śaṃ ketúṃ divó rocaná-sthām uṣar-búdhām | agníṃ mūrdhā́naṃ divó áprati-skutaṃ tám īmahe námasā vā́jinaṃ bṛhát ||

Translation

અમે નમસ્કારથી તે અગ્નિને શોધીએ છીએ—ગતિના માર્ગ સમો શુચિ, તેજમાં તીક્ષ્ણધાર, સ્વર્દૃશ (સ્વર-પ્રકાશનો દ્રષ્ટા); દિવનો કેતુ, રોચનસ્થામાં સ્થિત તેજોમય ધ્વજ, ઉષર્બુધ (ઉષા સાથે જાગૃત). અમે તે અગ્નિને—દિવનો મૂર્ધા, અપ્રતિષ્કુત (અપ્રતિરોધ્ય) જ્વાળા, મહાન વાજિન (બળવાન/વિજયી)—વંદન કરીએ છીએ.

Word by Word

• शुचिम्: bright, pure (one)
• शुचिम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: शुचि- (प्रातिपदिक) < √शुच् (दीप्तौ/शौचे)

• न: like, as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• यामन्: in the course/at the going; on the path
• यामन्: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: यामन्- (प्रातिपदिक)

• निषिरम्: swift, impetuous
• निषिरम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: निषिर- (प्रातिपदिक)

• स्वर्दृशम्: heaven-seeing; having sight of the light
• स्वर्दृशम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: स्वर्दृश- (समास: स्वः/स्वर् + दृश्)

• केतुम्: banner; sign; radiant beam
• केतुम्: Karma
• Type: Noun
• Root: केतु- (प्रातिपदिक)

• दिवः: of heaven
• दिवः: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौ- (प्रातिपदिक)

• रोचनस्थाम्: standing/abiding in the luminous realm
• रोचनस्थाम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: रोचनस्था- (समास: रोचन + स्था)

• उषर्बुधम्: awakening at dawn; dawn-awakening
• उषर्बुधम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: उषर्बुध- (समास: उषर्/उषस् + बुध)

• अग्निम्: Agni (Fire)
• अग्निम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अग्नि- (प्रातिपदिक)

• मूर्धानम्: head; chief
• मूर्धानम्: Karma
• Type: Noun
• Root: मूर्धन्- (प्रातिपदिक)

• दिवः: of heaven
• दिवः: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौ- (प्रातिपदिक)

• अप्रतिष्कुतम्: unopposed; not repelled/checked
• अप्रतिष्कुतम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: अ- + प्रति + √स्कु/√स्कुन्द् (आच्छादने/प्रतिघाते) → प्रतिष्कुत (कृदन्त/विशेषण)

• तम्: him
• तम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• ईमहे: we seek; we implore
• ईमहे: —
• Type: Verb
• Root: √ईम्/√यम् (ईमहे—वैदिक: ‘we seek/implore’)

• नमसा: with reverence; with homage
• नमसा: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: नमस्- (प्रातिपदिक)

• वाजिनम्: prize-winning; mighty; possessing strength
• वाजिनम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: वाजिन्- (प्रातिपदिक)

• बृहत्: great; lofty
• बृहत्: Karma
• Type: Adjective
• Root: बृहन्त्- (प्रातिपदिक) < √बृह् (वृद्धौ)