Anuvaka 1
બ્રહ્મશક્તિ દ્વારા રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન: ‘ક/પ્રજાપતિ/હિરણ્યગર્ભ’ નામે પરમ તત્ત્વની સૃષ્ટિ‑તત્ત્વચર્ચાથી લઈને ગૃહસુરક્ષા અને દેહચિકિત્સા (જળ, ઔષધિઓ, તાબીઝ) સુધી આ અનુવાક વિસ્તરે છે. ઘર‑પરિસરને અપશકુન/ભય અને હાનિકારક પ્રભાવોથી બચાવી, ધમકીઓને અવકાશમાં હાંકી કાઢવી; સ્તંભન અને નિદ્રા‑યુક્તિઓથી શત્રુની જાગૃતિ અને ગતિને નિષ્ક્રિય કરવી; વિષઘ્ન ઉપાયો દ્વારા વિષ/દૂષિત બાધાને શમાવી જોખમને વિધિપૂર્વક અલગ કરવું; તેમજ વાજીકરણ‑વીર્યવર્ધન અને પુષ્ટિકારક હેતુઓનું પણ વર્ણન થાય છે.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
આ સૂક્ત બ્રહ્મન્ (પવિત્ર શક્તિ/સત્ય ઉચ્ચાર)ને પ્રથમજાત અને વિશ્વવ્યવસ્થાને ગોઠવનારી શક્તિ તરીકે મહિમાવંત કરે છે; ત્યારબાદ એ જ યાજ્ઞિક સામર્થ્યને બૃહસ્પતિ/અથર્વન્ રૂપે આવાહન કરીને વિધિને સુરક્ષિત અને સ્થિર કરવા વિનવે છે. દેવતાને આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને અલગ રાખીને ટેકો આપનાર વિશ્વ-સ્થિરક તરીકે દર્શાવી, બ્રહ્માંડની રચનાને જ રક્ષણમાં ફેરવે છે—ક્ષેમ (સુરક્ષિત કલ્યાણ), વિધિસિદ્ધિ, અને રક્ષસ, પ્રતિસ્પર્ધીઓ તથા અવ્યવસ્થા જેવા શત્રુત્વપૂર્ણ અવરોધોનું નિવારણ.
Sukta 2
અથર્વવેદ 4.2 ‘કસ્મૈ દેવાય’ શૈલીનું સૃષ્ટિ-પૌષ્ટિક સૂક્ત છે. તેમાં નામરહિત પરમ તત્ત્વને પ્રજાપતિ/હિરણ્યગર્ભ તરીકે—“ક (કોણ?)” એવા પ્રશ્નાર્થક પુનરાવર્તન દ્વારા—સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, સૂર્ય, પર્વતો, મહાસાગરો અને તેમનો ‘રસ’ જેવા વિશ્વના આધાર તત્ત્વોની ગણના કરીને, યજમાનને જીવન, બળ અને સુવ્યવસ્થિત લોકોના અધિપતિ સાથે વિધિપૂર્વક સંલગ્ન કરે છે; પરિણામે સ્થિરતા, પ્રાણશક્તિ અને કલ્યાણ-સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત થાય છે.
Sukta 3
આ સૂક્ત ઘરગથ્થુ અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) રક્ષણમંત્ર છે. તે વાઘિયા/વરુ, ચોર, ફાંસ/પાશ અને દુર્ભાવનાવાળા લોકો જેવા ખતરાઓને વસાહતથી દૂર, “વધારે દૂરના માર્ગ” તરફ હાંકી કાઢે છે. જોખમને પ્રતિકૂળ દિશામાં બહાર મોકલતી સ્થાનીક નિષ્કાસનવિધિ, ઇન્દ્રની ન્યાયસંમત હિંસા (વજ્રપ્રહાર), અને આથર્વણિક બંધન–મોચન વિદ્યા—જરૂર મુજબ બાંધવું કે છોડવું—આ બધાનો તેમાં સંયોજન થાય છે.
Sukta 4
AV 4.4 વાજીકરણકેન્દ્રિત ઉપચારસૂક્ત છે, જે જળ અને વનસ્પતિઓના આદ્ય “રસ” (rasa)ને દેહમાં સંકેન્દ્રિત કરીને પુરુષવીર્યરૂપે સ્થાપિત કરે છે. ગંધર્વે વરુણ માટે તે ઔષધિ ખોદી કાઢી હતી એવી પુરાણિક અધિકૃતિ દ્વારા તેની શક્તિ પ્રમાણિત કરી, તેને સોમસદૃશ સાર સાથે સંલગ્ન કરીને, ગ્રહીતામાં વృషભસમાન બળ અને પુનઃસ્થાપક પુરુષત્વ/વીર્ય પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.
Sukta 5
આ સૂક્ત સ્થંભન (અચલ/નિશ્ચલ કરવું) અને નિદ્રા (ઊંઘ પ્રેરણા) માટેનું અભિચારિક મંત્રકર્મ છે. તે આસપાસના વિસ્તારની ચેતનતા—પવન, દૃષ્ટિ, ગતિ અને જાગૃતતા—દબાવી દે છે, જેથી પ્રયોગકર્તા કોઈની નજરે ન ચડે તેમ પસાર થઈ શકે. સ્ત્રીઓ અને ચોકીદાર કૂતરાં સહિત સૌને ઘેન આવી ઊંઘ આવી જાય એવી આજ્ઞા તે વારંવાર આપે છે; સાથે એક અપવાદ પણ ઘડે છે: સાધક પોતે જાગતો અને અહિતથી અસ્પર્શિત રહે—ઇન્દ્રની અવિઘાત્યતા/અવધ્યતાને આદર્શ બનાવી.
Sukta 6
AV 4.6 વિષને નિષ્ક્રિય કરતું (વિષઘ્ન) રક્ષા-ચિકિત્સાત્મક મંત્રસૂક્ત છે. તેમાં વિષને દૂર કરી શકાય એવું, એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ખસેડી શકાય એવું પદાર્થરૂપ માનવામાં આવ્યું છે; અને તેની સામે આદિ પવિત્ર પ્રતિષધ-પરિપ્રેક્ષ્ય સ્થાપે છે—આદિમ બ્રહ્મણે પ્રથમ પીધેલો સોમ. વાણીના કર્મરૂપ ઉચ્ચાર દ્વારા સૂક્ત વારંવાર દરેક સંભવિત સ્થાનેમાંથી વિષને “બોલીને બહાર” (ઉચ્છ્વાસિત કરીને) કાઢી નાખે છે—ડંખ/કાંટો, લેપ, પાન-પાત્ર, બાણનો દંડ, શિંગ, છાલ/છોલ વગેરે. સાથે ‘વધ્રી’ નામની બંધક ઔષધિને સશક્ત કરી, વિષને તેની કલ્પિત મૂળસ્થિતિ—પથ્થર અને પર્વત—માં જ જકડીને સ્થિર કરી બંધ કરે છે.
Sukta 7
આ સૂક્ત શાંતિપ્રદ અને ઉપચારક મંત્રરૂપ છે. તે વિષ, અશુભ પ્રભાવ, શત્રુવિધિ જેવા હાનિકારક બળને વિધિપૂર્વક “છાંટી અલગ કરીને” જોખમને દૂર કરે છે અને કરંભ (જવની ખીચડી/દળીયું મિશ્રણ) દ્વારા જીવનપોષક, સુરક્ષિત એવો હિસ્સો તૈયાર કરે છે. અન્નને શાંતિનું માધ્યમ બનાવી, અથર્વણિક વાણી દર્દીની સ્થિતિને “દૃઢપણે સ્થિર” કરે છે; દેહસ્થિરતા સ્થાપે છે અને અગાઉના કે ચાલુ રહેલા જાદુ-ટોણા/અભિચાર સામે રક્ષણાત્મક મોરચો ઊભો કરે છે.
Sukta 8
આ અથર્વવેદીય સૂક્ત અભિષેક (છાંટવું/અભ્યંગ) દ્વારા જળને પ્રતિષ્ઠિત કરી, દીક્ષા અને ઉપચારક ‘જળ-મંત્ર’ તરીકે કાર્ય કરે છે. તેના પ્રભાવથી ગ્રહીતામાં પ્રાણશક્તિ, સૌંદર્ય અને સામાજિક તેજ (વાર્ચસ્) દૃશ્યરૂપે ફરી પ્રગટ થાય છે. રાજકીય પરિસ્થિતિમાં તે સત્તાધિકારને સ્થિર કરે છે—પોષક ‘દૂધસમાન’ સાર રાજામાં આકર્ષી—શાસન સાથે જોડાયેલ જોખમ (મૃત્યુ)ને વિધિપૂર્વક નિયંત્રિત કરે છે, તેમજ પ્રજાની વફાદારી અને સર્વ દિશાઓમાં વિસ્તરણને સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 9
આ સૂક્ત આંજના (આંખનું કાજળ/નેત્રલેપ) ને પર્વતજન્મા, જીવંત ઔષધ તરીકે અભિષેક કરીને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે—તે આંખને આરોગ્ય આપે છે અને દર્દી આસપાસ રક્ષાવલય/સુરક્ષાપરિઘ સ્થાપે છે. તેના દિવ્ય ઉદ્ભવના જામીન તરીકે વિશ્વે દેવોને પ્રાર્થના કરીને, આંજના-પ્રયોગ રોગ, શત્રુ મંત્ર-ટોણા, દુઃસ્વપ્નો અને ‘આંખ દ્વારા થતું દુષ્ટ પ્રભાવ’ (દૃષ્ટિદોષ) સામે રક્ષા બને એવી વિનંતી કરે છે. ઔષધનું નામ લઈને અને તેની સ્તુતિ કરીને, આ સૂક્ત દવાને મંત્રમાં રૂપાંતરિત કરે છે—એકસાથે ઉપચારાત્મક અને અપોત્રોપૈક (અપશકુનનિવારક) બંને.
Sukta 10
AV 4.10 એક મણિ-સૂક્ત છે, જેમાં શંખને જીવંત, વ્યક્તિત્વધારી ઉપચાર—કૃશન—રૂપે સિંહાસનસ્થ કરી, ધારણ કરવા યોગ્ય અને મંત્રબળથી પ્રબળ કરાય તેવા તાબીઝ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે. સમુદ્રજન્મની કલ્પના, સુવર્ણ/સોમજન્ય તેજસ્વિતા, અને રાક્ષસ-વિનાશક સ્પષ્ટ દાવાઓ દ્વારા આ સૂક્ત રોગ, માનસિક વિક્ષેપ, તથા સતત દુર્ભાગ્યને હાંકી કાઢે છે અને સુરક્ષિત ગમન તથા દીર્ઘ આયુષ્ય સુનિશ્ચિત કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.