Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—ब्रह्मशक्त्या संरक्षणं पुनरुद्धारश्च; ‘कः/प्रजापतिः/हिरण्यगर्भः’ इत्यादि विश्वाधिपत्य-तत्त्वात् आरभ्य गृहस्य रक्षणं देहगत-चिकित्सा च (आपः, ओषधयः, मणयः/ताबीजाः) पर्यन्तम्। उपविषयाः—(१) ब्रह्मणः तथा अनाम्नात-परमस्य ‘कः/प्रजापतिः/हिरण्यगर्भः’ इति सृष्टितत्त्व-चिन्तनम्, (२) गृह-परिसरस्य अपोत्प्रैतिकं रक्षणं तथा आपदां दिग्भ्यः निष्कासनम्, (३) स्तम्भन-निद्रा-प्रयोगैः शत्रोः जागरण-गमनादीनां निरोधनम्, (४) विषघ्न-प्रयोगाः—विषस्य शमनं तथा भयस्य/दोषस्य विधिना पृथक्करणम्, (५) वाजीकरणं तथा वीर्य-बल-वर्धनं।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अयं सूक्तः ब्रह्मणः (पवित्रशक्तेः/सत्योक्तेः) प्रथमजातत्वं जगद्धारकत्वं च स्तौति; तत एव तां पुरोहितशक्तिं बृहस्पतिरथर्वा इति रूपेण यज्ञस्य संरक्षणायाह्वयति। देवतां द्यावापृथिवी-अन्तरिक्षाणि विवृण्वन्तीं स्थिरयन्तीं च विश्वधारिणीं निरूप्य, ब्रह्माण्डवर्णनं रक्षार्थं परिवर्तयति—क्षेमाय, कर्मसिद्धये, तथा रक्षांसि प्रतिद्वन्द्विनो विघ्नांश्च (अधर्मं/अव्यवस्थां) प्रतिहन्तुम्।
Sukta 2
अथर्ववेदस्य ४.२ सूक्तं ‘कस्मै देवाय’ इति-शैलीयम्, पौष्टिकं च विश्वोत्पत्त्यादि-तत्त्वपरं च। अत्र अनाम परमः प्रजापतिः/हिरण्यगर्भः ‘कः (कः?)’ इति प्रश्नात्मक-पुनरुक्त्या संबोध्यते। द्यावापृथिव्योरन्तरिक्षस्य सूर्यस्य पर्वतानां समुद्राणां तेषां च रसस्य च आधारान् परिगणयन्, यजमानं जीवनबलऋत-व्यवस्थित-लोकानां प्रभुणा सह विधिवत् संयोजयति; तेन स्थैर्यं प्राणबलं च सर्वकल्याणं च साध्यते।
Sukta 3
अयं सूक्तः गृह्यः अपोत्प्रायः (रक्षोघ्नः) मन्त्रः, येन व्याघ्रादयः, स्तेनाः, पाशाः, दुष्टचित्ताः च जनाः ‘परतरं पन्थानम्’ अध्वानं प्रति नीयन्ते, ग्रामात् निवेशनात् च दूरं प्रेष्यन्ते। अत्र देशान्तर-निर्वासनं—भयस्य बहिर्गमनं प्रतिकूलमार्गेण—इन्द्रस्य दण्डन्यायबलं च (वज्रेण निघ्नन्) समन्वितम्। अथर्वणीयं बन्धनमोचन-तन्त्रं अपि दृश्यते, यत् इच्छया बध्नाति, इच्छया च मोचयति।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य ४.४ सूक्तं वाजीकरणाभिमुखं भैषज्यसूक्तम्। अस्मिन् जलानां वनस्पतीनां च आद्यं “रस”ं संहृत्य देहस्थं पुंविगोरूपेण प्रतिष्ठाप्यते। गन्धर्वेण वरुणायौषधिखननमिति मिथकप्रमाणेन औषधेः प्रभावोऽधिकार्यते, सोमसदृशेन सारतत्त्वेन च तां समन्वय्य, ग्राहके वृषभसदृशं बलं पुनरुत्थापकं च वीर्यं प्रतिष्ठापयति।
Sukta 5
अयं सूक्तः स्तम्भन-निद्राकर्मणि मन्त्रः। अस्य प्रयोजनं परितः प्रदेशे जागरूकतां निरोद्धुं—वातं चक्षुः गमनं च जागरणं च स्तम्भयित्वा—यथा मन्त्रकर्ता अप्रत्यक्षः सन् निःशङ्कं गच्छेत्। अत्र सर्वेषां निद्राभावः पुनःपुनरादेश्यते—स्त्रियः श्वानाश्च (रक्षिणः) अपि—तथापि विशेषोऽपि विधीयते: साधक एव जागर्ति, अनपायोऽभिद्रवो वा न भवति, इन्द्रस्य अवध्यत्व-अभेद्यत्व-निदर्शनानुसारेण।
Sukta 6
अथर्ववेदस्य ४.६ सूक्तं विषघ्नं मन्त्ररूपं यत्र विषं निष्कास्यं स्थानान्तरगम्यं च द्रव्यवत् परिकल्प्यते, तस्य प्रतिपक्षे च आद्यं पवित्रौषध-प्रतिमानं स्थाप्यते—यत् सोमः प्रथमो ब्रह्मणा आद्येन पीतः। अस्य सूक्तस्य वाक्कर्म पुनःपुनः सर्वस्माद् आशङ्किताद् आश्रयात् विषं “उच्चार्य” निष्कासयति—दंशात्, लेपात्, पर्णपुटात्, शरात्, शृङ्गात्, तुषात् इति। तथा च वध्रिनाम्नीं बन्धनीम् ओषधिं प्रबोधयति, या विषं स्तम्भयित्वा निगृह्णाति, तस्य कल्पितं मूलं शिलासु पर्वतेषु च बद्ध्वा धारयति।
Sukta 7
अयं सूक्तः शान्ति-भैषज्यात्मकः मन्त्रः; विषं दुष्टप्रभावं परकृत्यं च शमयति। अत्र करम्भेन (यवमिश्रितेन पायसेन) विधिना भयं पृथक् कृत्वा निरपायं प्राणधारकं भागं संस्करोति। अथर्वणीयया वाचा रोगिणः स्थितिं दृढां स्थापयति, शरीरस्थैर्यं प्रतिष्ठापयति, पूर्ववर्तमानाभिचारस्य प्रतिमुखं रक्षां च विधत्ते।
Sukta 8
अयं अथर्ववेदोक्तः सूक्तः अभिषेक-चिकित्साजलमन्त्ररूपः। अभिषेकस्य (प्रोक्षणस्य/अनुलेपनस्य) प्रभावेन प्राप्तृं बलं प्राणशक्तिं च ददाति, तथा सौन्दर्यं वर्चः (सामाजिकं तेजः) च प्रत्यक्षं पुनरागच्छति। राजपरिसरे तु एषः मन्त्रः राज्यं स्थिरीकरोति—राज्ञि क्षीरसदृशीं पोषकसाररसं आकर्षयन्—साथ च शासनसंबद्धं मरणभयं (मृत्युम्) विधिना परिगृह्य, प्रजाजनानां निष्ठां दिग्विस्तारं च सुरक्षितं करोति।
Sukta 9
अयं सूक्तोऽञ्जनं (नेत्रलेपं) पर्वतजातं सजीवमिव भैषज्यं संस्करोति—यत् नेत्रं चिकित्सति, रोगिणः परितो रक्षापरिधिं च स्थापयति। अस्य दिव्यजन्मनः प्रमाणभूतान् विश्वे देवान् प्रत्यर्थयते, येन तदुपयोगो रोगेभ्यः, शत्रुमन्त्रेभ्यः, दुःस्वप्नेभ्यः, तथा चक्षुषा कृतात् पापात् (“दृष्टिदोषात्”) रक्षारूपो भवति। भैषज्यस्य नामग्रहणेन स्तुत्या च सूक्तं औषधं मन्त्रत्वेन परिणमयति—चिकित्सात्मकं चापोत्प्रैतिकं च।
Sukta 10
अथर्ववेदस्य ४.१० सूक्तं मणिसूक्तम् अस्ति, यत्र शङ्खो मणिरूपेण जीवत्-भैषज्यत्वेन व्यक्तीकृतः ‘कृशान’ इति प्रतिष्ठाप्यते—धार्यः, मन्त्रैः तेजसा चाभिमन्त्र्य अमुलेतरूपेण समर्थितश्च। अस्य समुद्रजन्म-प्रतिमानैः, हिरण्य-सोमसमुद्भव-प्रभया, तथा रक्षःप्रहार-प्रतिज्ञाभिः, व्याधीन् मनोविभ्रमं चिरदौर्भाग्यं च निवारयति; मार्गे क्षेमं दीर्घायुष्यम् च सिध्यति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.