Opening the text

Rishi: Atharvanic tradition (uncertain)
Devata: Āñjana (personified remedy) / Viśve Devāḥ (as guarantors)
Chandas: Anuṣṭubh-like (irregular)
આ સૂક્ત આંજના (આંખનું કાજળ/નેત્રલેપ) ને પર્વતજન્મા, જીવંત ઔષધ તરીકે અભિષેક કરીને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે—તે આંખને આરોગ્ય આપે છે અને દર્દી આસપાસ રક્ષાવલય/સુરક્ષાપરિઘ સ્થાપે છે. તેના દિવ્ય ઉદ્ભવના જામીન તરીકે વિશ્વે દેવોને પ્રાર્થના કરીને, આંજના-પ્રયોગ રોગ, શત્રુ મંત્ર-ટોણા, દુઃસ્વપ્નો અને ‘આંખ દ્વારા થતું દુષ્ટ પ્રભાવ’ (દૃષ્ટિદોષ) સામે રક્ષા બને એવી વિનંતી કરે છે. ઔષધનું નામ લઈને અને તેની સ્તુતિ કરીને, આ સૂક્ત દવાને મંત્રમાં રૂપાંતરિત કરે છે—એકસાથે ઉપચારાત્મક અને અપોત્રોપૈક (અપશકુનનિવારક) બંને.
Mantra 1
आञ्जनम्। एहि॑ जी॒वं त्राय॑माणं॒ पर्व॑तस्या॒स्यक्ष्य॑म्। विश्वे॑भिर्दे॒वैर्द॒त्तं प॑रि॒धिर्जीव॑नाय॒ कम्
આઞ્જન (અંજન/કાજળ-ઔષધિ)! આવ—જીવનદાયક, રક્ષક—પર્વતજાત આ નેત્રૌષધિ. સર્વ દેવોએ દત્ત, જીવન અને કલ્યાણ માટે પરિધિ (રક્ષાવર્તુળ) સમાન.
Mantra 2
प॒रि॒पाणं॒ पुरु॑षाणां परि॒पाणं॒ गवा॑मसि । अश्वा॑ना॒मर्व॑तां परि॒पाणा॑य तस्थिषे
તું મનુષ્યો માટે રક્ષાકર હાથ છે; તું ગાયો માટે પણ રક્ષાકર હાથ છે. ઘોડાઓ માટે, ઝડપી અશ્વો માટે, તું રક્ષણરૂપે સ્થિર થઈ ઊભો છે.
Mantra 3
उ॒तासि॑ परि॒पाणं॑ यातु॒जम्भ॑नमाञ्जन । उ॒तामृत॑स्य॒ त्वं वे॒त्थाथो॑ असि जीव॒भोज॑न॒मथो॑ हरितभेष॒जम्
હે આઞ્જન (કાજળ/કોલિરિયમ), તું પણ રક્ષાકારક હાથ છે; યાતુજંભન—જાદુગરા/અભિચાર કરનાર સત્તાઓને દબાવી નાખનાર છે. અને તું અમૃતત્વનું જ્ઞાન પણ જાણે છે; હા, તું જીવનનું પોષણ છે, અને વધુમાં હરિત ભેષજ—લીલું ઉપચારક ઔષધ છે.
Mantra 4
यस्या॑ञ्जन प्र॒सर्प॒स्यङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः । ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धस उ॒ग्रो मध्यम॒शीरि॑व
હે આઞ્જન, જ્યારે પ્રસરતો રોગ અંગેથી અંગે, સાંધેથી સાંધે ફેલાય છે, ત્યારે ત્યાંથી તું યક્ષ્મને દૂર હાંકી કાઢે છે—ઉગ્ર—અને કૂહાડીથી જેમ મધ્ય ભાગ ચીરી નાખે તેમ તેને મધ્યમાં જ ફાડી નાખે છે.
Mantra 5
नैनं॒ प्राप्नो॑ति श॒पथो॒ न कृ॒त्या नाभि॒शोच॑नम्। नैनं॒ विष्क॑न्धमश्नुते॒ यस्त्वा॒ बिभ॑र्त्याञ्जन
હે આઞ્જન, જે તને ધારણ કરે છે તેને શપથ (શાપ) પકડી શકતો નથી, ન કૃત્યા-અભિચાર, ન શત્રુતાપજનક દહન. અને વિષ્કંધ પણ તેને ગ્રસી શકતો નથી—જે તને વહન કરે છે, હે આઞ્જન.
Mantra 6
अ॒स॒न्म॒न्त्रा॑द् दु॒ष्वप्न्याद् दुष्कृ॒ताच्छम॑लादु॒त। दु॒र्हार्द॒श्चक्षु॑षो घो॒रात् तस्मा॑न्नः पाह्याञ्जन
અસત્ મંત્રોથી, દુષ્વપ્નથી, દુષ્કૃત્યથી અને કલ્મષથી પણ; તેમજ આંખ મારફતે ઘાત કરનાર ભયંકર દુર્હાર્દ (દુષ્ટ-હૃદય) બાધાથી—આ બધાથી અમને રક્ષા કર, હે અંજન (કાજળ/કોલિરિયમ)।
Mantra 7
इ॒दं वि॒द्वाना॑ञ्जन स॒त्यं व॑क्ष्यामि॒ नानृ॑तम्। स॒नेय॒मश्वं॒ गाम॒हमा॒त्मानं॒ तव॒ पूरुष
હે અંજન, જાણકાર બનીને હું આ કહું છું—સત્ય, અસત્ય નહીં. હું ઘોડો અને ગાય પ્રાપ્ત કરું; હું મારું પોતાનું આત્મસ્વરૂપ પણ પ્રાપ્ત કરું—હે પુરુષ, જે તારો છે (તવ પૂરુષ)।
Mantra 8
त्रयो॑ दा॒सा आञ्ज॑नस्य त॒क्मा ब॒लास॒ आदहिः॑ । वर्षि॑ष्ठः॒ पर्व॑तानां त्रिक॒कुन्नाम॑ ते पि॒ता
અઞ્જનના દાસ-શત્રુ ત્રણ છે—તક્મા (જ્વર), બલાસ (કફ) અને આદહિ (દાહક). પર્વતોમાં સર્વથી પ્રબળ તે છે; ‘ત્રિકકુદ’ નામે, તે તારો પિતા છે.
Mantra 9
यदाञ्ज॑नं त्रैककु॒दं जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । या॒तूंश्च॒ सर्वा॑ञ्ज॒म्भय॒त् सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
જ્યારે હિમવંતની આસપાસથી જન્મેલો ત્રિકકુદજાત અઞ્જન પ્રગટ થયો, ત્યારે તેણે સર્વ યાતુઓને અને સર્વ યાતુધાનિ દૈત્યસ્ત્રીઓને ચકનાચૂર કરી નાખ્યાં.
Mantra 10
यदि॒ वासि॑ त्रैककु॒दं यदि॑ यामु॒नमु॒च्यसे॑ । उ॒भे ते॑ भ॒द्रे॑ नाम्नी॒ ताभ्यां॒ नः पाह्याञ्जन
તું ‘ત્રિકકુદ’ કહેવાતો હો કે ‘યામુન’ તરીકે ઓળખાતો હો—તારા બન્ને નામ શુભ છે; એ બન્ને નામોથી, હે અઞ્જન, અમારું રક્ષણ કર.
Āñjana is collyrium/eye-salve, treated here as a personified protective remedy—both a medicine for the eyes and a spiritual guard against harmful influences.
No. Along with eye-healing, it is strongly apotropaic: it asks protection from hostile spells, nightmares, taint, and the feared harm that comes ‘through the eye’ (evil-eye type affliction).
It uses nāmabala (the power of names): even if the collyrium is known by different regional names or varieties, invoking its auspicious names ensures the protection remains effective.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.