Sukta 6
Rishi: Atharvanic tradition (attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Viṣaghna power; Soma as antidotal paradigm; Brahman as sacral agent
Chandas: Likely anuṣṭubh (Atharvanic; may be metrically loose)
AV 4.6 વિષને નિષ્ક્રિય કરતું (વિષઘ્ન) રક્ષા-ચિકિત્સાત્મક મંત્રસૂક્ત છે. તેમાં વિષને દૂર કરી શકાય એવું, એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ખસેડી શકાય એવું પદાર્થરૂપ માનવામાં આવ્યું છે; અને તેની સામે આદિ પવિત્ર પ્રતિષધ-પરિપ્રેક્ષ્ય સ્થાપે છે—આદિમ બ્રહ્મણે પ્રથમ પીધેલો સોમ. વાણીના કર્મરૂપ ઉચ્ચાર દ્વારા સૂક્ત વારંવાર દરેક સંભવિત સ્થાનેમાંથી વિષને “બોલીને બહાર” (ઉચ્છ્વાસિત કરીને) કાઢી નાખે છે—ડંખ/કાંટો, લેપ, પાન-પાત્ર, બાણનો દંડ, શિંગ, છાલ/છોલ વગેરે. સાથે ‘વધ્રી’ નામની બંધક ઔષધિને સશક્ત કરી, વિષને તેની કલ્પિત મૂળસ્થિતિ—પથ્થર અને પર્વત—માં જ જકડીને સ્થિર કરી બંધ કરે છે.
Mantras
Mantra 1
विषघ्नम्। ब्रा॒ह्म॒णो ज॑ज्ञे प्रथ॒मो दश॑शीर्षो॒ दशा॑स्यः । स सोमं॑ प्रथ॒मः प॑पौ॒ स चकारार॒सं वि॒षम्
વિષઘ્ન (આ મંત્ર) છે. બ્રાહ્મણ પ્રથમ જન્મ્યો—દશશીર્ષ, દશાસ્ય. તેણે સૌપ્રથમ સોમ પાન કર્યો; તેણે વિષને રસ-સ્વાદ વિનાનું કરી દીધું.
Mantra 2
याव॑ती॒ द्यावा॑पृथि॒वी व॑रि॒म्णा यावत् स॒प्त सिन्ध॑वो वितष्ठि॒रे। वाचं॑ वि॒षस्य॒ दूष॑णीं॒ तामि॒तो निर॑वादिषम्
જેટલી વિશાળતા સુધી દ્યાવા-પૃથિવી વિસ્તરેલી છે, જેટલા દૂર સુધી સાત સિંધુઓ ફેલાયેલા છે—એટલા સુધી મેં વિષની દૂષિત કરનારી વાણી ઉચ્ચારીને અહીંથી દૂર હાંકી કાઢી છે.
Mantra 3
सु॒प॒र्णस्त्वा॑ ग॒रुत्मा॒न्विष॑ प्रथ॒ममा॑वयत्। नामी॑मदो॒ नारू॑रुप उ॒तास्मा॑ अभवः पि॒तुः
હે વિષ! સુપર્ણ, ગરુત્માન (ગરુડ) તને સૌપ્રથમ હાંકી કાઢ્યો. તું ન તો મોહ પેદા કર્યો, ન તો ઘા કર્યો; અને આ પુરુષ માટે તો તું પિતાસમાન બની ગયો.
Mantra 4
यस्त॒ आस्य॒त् पञ्चा॑ङ्गुरिर्व॒क्राच्चि॒दधि॒ धन्व॑नः । अ॒प॒स्क॒म्भस्य॑ श॒ल्यान्निर॑वोचम॒हं वि॒षम्
જે તને છોડ્યો—પાંચ આંગળીઓવાળો—વાંકા ધનુષ્યમાંથી પણ; અપસ્કંભના શલ્ય (કાંટા)માંથી મેં વિષને બહાર બોલી કાઢ્યું છે.
Mantra 5
श॒ल्याद्वि॒षं निर॑वोचं प्राञ्ज॑नादु॒त प॒र्ण॒धेः । अ॒पा॒ष्ठाच्छृङ्गा॒त्कुल्म॑ला॒न्निर॑वोचमहं वि॒ष॑म्
શલ્ય (કાંટા/બરછા-ટુકડા)માંથી મેં વિષને બહાર ઉચ્ચાર્યો છે; પ્રાંજન (લેપ/અંજણ)માંથી પણ, અને પર્ણધિ (પાનનું આવરણ/પાત્ર)માંથી પણ. અપાષ્ઠ (દંડ/શાફ્ટ)માંથી, શૃઙ્ગ (શિંગ)માંથી, કુલ્મલ (છાલ/કવચ-આવરણ)માંથી—હું વિષને બહાર ઉચ્ચારું છું.
Mantra 6
अ॒र॒सस्त॑ इषो श॒ल्योऽथो॑ ते अ॒र॒सं वि॒षम्। उ॒तार॒सस्य॑ वृ॒क्षस्य॒ धनु॑ष्टे अरसार॒सम्
તારા બાણનો કાંટો રસવિહોણો રહે; અને તારું વિષ પણ રસવિહોણું રહે. હા, રસવિહોણા વૃક્ષનું તારો ધનુષ્ય પણ રસવિહોણું રહે; તું પણ રસવિહોણો થા—સાચે જ રસવિહોણો.
Mantra 7
ये अपी॑ष॒न् ये अदि॑ह॒न् य आस्य॒न् ये अ॒वासृ॑जन्। सर्वे॒ ते वध्र॑यः कृ॒ता वध्रि॑र्विषगि॒रिः कृतः
જેઓએ તેને દબાવી કાઢ્યું, જેઓએ તેને લગાડ્યું, જેઓએ તેને ફેંક્યું, જેઓએ તેને છોડ્યું—તે બધા વધ્રય સમાન બનાવાયા છે; અને વધ્રિ વિષ-પર્વત તરીકે રચાયો છે.
Mantra 8
वध्र॑यस्ते खनि॒तारो॒ वध्रि॒स्त्वम॑स्योषधे । वध्रिः॒ स पर्व॑तो गि॒रिर्यतो॑ जा॒तमि॒दं वि॒षम्
તારા ખોદનારાઓ વધ્રય છે; હે ઔષધિ, તું વધ્રિ છે. વધ્રિ એ જ પર્વત, એ જ ગિરિ છે, જ્યાંથી આ વિષ જન્મ્યું છે.
Frequently Asked Questions
It is a healing and protection hymn used to neutralize and expel poison from stings, bites, or poisoned wounds, and to prevent the toxin from ‘staying’ in any medium like salve or bandage.
Soma functions as the archetypal antidote, and Brahman represents sacral authority: the hymn cites a primordial precedent where poison is made ‘arasa’—without potency—through consecrated power.
The text treats Vadhri as a ‘binding’ medicinal power; practitioners typically select a locally trusted anti-venom herb and consecrate it with recitation, using it to immobilize and contain the poison.
Ask anything about Sukta 6 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.