Adhyaya 253

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः व्यवहारकथनं अग्निर् उवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ব্যৱহাৰ’ নামৰ ২৫২তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘ব্যৱহাৰকথন’ নামৰ ২৫৩তম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—যি ঋণীয়ে পৰধন গ্ৰহণ কৰিছে, সি ঋণদাতাসকলক ক্ৰমে পৰিশোধ কৰিব; প্ৰথমে ব্ৰাহ্মণক, তাৰ পিছত ৰজাক।

Verse 2

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

ৰজাৰ আদেশত ঋণীৰ পৰা পৰিশোধ কৰাব লাগে; আদায় সিদ্ধ হ’লে দশমাংশ লোৱা হয়—এনে স্মৃতিত কোৱা হৈছে। কিন্তু শতৰ ক্ষেত্ৰত পাঁচ (অৰ্থাৎ পাঁচ শতাংশ)হে ল’ব, কিয়নো ঋণদাতাই নিজৰ প্ৰাপ্য পাইছে।

Verse 3

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

নিম্ন অৱস্থাৰ যি ব্যক্তি দাৰিদ্ৰ্যত পৰিছে, ঋণ শোধৰ বাবে তাক কাম কৰাব পাৰি। কিন্তু ব্ৰাহ্মণ দাৰিদ্ৰ্যত পৰিলে, তাৰ আয় উদয় হোৱা অনুসাৰে ধীৰে ধীৰে, কিস্তিত পৰিশোধ কৰাব লাগে।

Verse 4

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम् मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

যি বিধিমতে দিয়া বস্তু গ্ৰহণ নকৰে আৰু নিজৰ ধন ব্যৱহাৰ নকৰে, তাৰ ধন যেন নিৰপেক্ষ তত্ত্বাৱধায়কৰ হাতত থোৱা; তাৰ পৰা অধিক বৃদ্ধি নাপায়।

Verse 5

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

যি উত্তৰাধিকাৰ (ঋক্থ) গ্ৰহণ কৰে তাক ঋণ পৰিশোধ কৰাব লাগে; তদ্ৰূপ যি স্ত্ৰী গ্ৰহণ কৰে তাকো। কিন্তু পুত্ৰহীন উত্তৰাধিকাৰীৰ পুত্ৰ—যদি তাৰ ধন অন্যাশ্ৰিত নহয়—সেই প্ৰকৃত উত্তৰাধিকাৰী।

Verse 6

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

অবিভক্ত যৌথ পৰিয়ালে যদি গৃহহিতৰ বাবে ঋণ কৰে, তেন্তে গৃহস্থৰ মৃত্যু হলে বা দীঘলীয়া সময় প্ৰবাসত থাকিলে তাৰ উত্তৰাধিকাৰীয়ে সেই ঋণ শোধ কৰিব।

Verse 7

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

স্ত্ৰীয়ে স্বামী বা পুত্ৰে অৰ্জিত ধন দান/বিতৰণ নকৰিব; পিতায়ো পুত্ৰে অৰ্জিত ধন নেদিব—কুটুম্বৰ প্ৰয়োজন ব্যতীত। তদ্ৰূপ স্বামীয়ে স্ত্ৰীয়ে অৰ্জিত ধন নেদিব।

Verse 8

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

গোপ, মদ বিক্ৰেতা, শৈনূষ (শিবিৰ-সেৱক), ৰজক আৰু ব্যাধৰ স্ত্ৰীৰ ঋণ স্বামীয়ে শোধ কৰিব; কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা তেওঁৰ আশ্ৰয়ত।

Verse 9

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

যি ঋণ বিধিমতে গ্ৰহণ কৰা হৈছে, সেয়া স্ত্ৰীয়েই পৰিশোধ কৰিব লাগে—স্বামীৰ সৈতে যৌথভাৱে লোৱা হওক বা নিজে লোৱা হওক। সেই ঋণ পৰিশোধৰ অধিকাৰিণী/দায়িনী অন্য কোনো নাৰী নহয়।

Verse 10

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

পিতা প্ৰবাসত থাকিলে, বা মৃত্যু হ’লে, অথবা বিপদে আচ্ছন্ন হ’লে, ঋণ পুত্ৰ আৰু পৌত্ৰে পৰিশোধ কৰিব লাগে; আৰু অস্বীকাৰ হ’লে সাক্ষীৰে সেয়া প্ৰমাণিত কৰিব লাগে।

Verse 11

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

মদ্য, কামাসক্তি, জুৱা, দণ্ড আৰু শুল্ক আদি পৰা আহা ধনৰ অৱশিষ্টৰ পৰা কৰা দান ইয়াত নিষ্ফল (ধৰ্মফলহীন)। তদ্ৰূপ, পুত্ৰে পৈতৃক সম্পত্তি দান কৰা উচিত নহয়।

Verse 12

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि व्यसनाभिप्लुतेपि वेति ख , घ , ञ च प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

ভাই-ভনী, দম্পতি আৰু পিতা-পুত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত—তেওঁলোকৰ মাজৰ কোনোবাই বিপদে আচ্ছন্ন হ’লেও—জামিন (প্ৰতিভা) দ্বাৰা সুৰক্ষিত ঋণ আদায়যোগ্য; আৰু অবিভক্ত সহভোগীয়েও সেই আদায়ৰ বাবে দায়ী বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 13

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

আদালতত উপস্থিতি (দৰ্শন), প্ৰমাণ/স্থাপন (প্ৰত্যয়) আৰু দান/হস্তান্তৰ (দান) বিষয়ত জামিন (প্ৰতিভা) নিযুক্তিৰ বিধান আছে। কিন্তু আৰম্ভণিতেই যদি জামিনদাৰ মিছা/বিফল প্ৰমাণিত হয়, তেন্তে সেই মিছা জামিনদাৰৰ কন্যাকেও পৰিশোধত বাধ্য কৰা হয়।

Verse 14

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

য’ত উপস্থিতিৰ বাবে প্ৰতিভূ (জামিনদাৰ) মৃত্যু হৈছে, অথবা পৰিশোধৰ নিশ্চয়তা দিয়া প্ৰতিভূও মৃত্যু হৈছে, ত’ত তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ পৰা সেই ধন আদায় কৰা উচিত নহয়; দান-বিতৰণৰ বাবে নিযুক্তসকলে তাক দানৰূপে দিব।

Verse 15

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

যদি বহু প্ৰতিভূ (জামিনদাৰ) থাকে আৰু তেওঁলোকে নিজ নিজ অংশ অনুসাৰে ধন দিয়ে, তেন্তে একে আশ্ৰয়/ৰক্ষাৰ অধীন বুলি গণ্য হোৱা তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত ধনিক (ঋণদাতা) নিজৰ ৰুচি অনুসাৰে ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে।

Verse 16

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

য’ত প্ৰতিভূক প্ৰকাশ্যে ধনিক (ঋণদাতা)ক ধন দিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছে, ত’ত ঋণীয়ে সেই ধন প্ৰতিভূক দ্বিগুণ কৰি ঘূৰাই দিব লাগিব; এই দায়িত্ব ঋণীৰ ওপৰতে পৰে।

Verse 17

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

নিজ সন্তান, নাৰী আৰু পশুৰ বিষয়ত ধান্য দ্বিগুণ নিৰ্ধাৰিত; বস্ত্ৰ চতুৰ্গুণ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু ঘৃত আদি ৰসদ্ৰব্য অষ্টগুণ বুলিও নিৰ্দেশ আছে।

Verse 18

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

ঋণ দ্বিগুণ হ’লে বন্ধক (আধি) বাজেয়াপ্ত/নষ্ট গণ্য হয়; নিৰ্ধাৰিত সময়ত মোচন নকৰিলে কালের প্ৰভাৱত তা নষ্ট হয়। কিন্তু ফলভোগ্য (ফল ভোগৰ বাবে) বন্ধক নষ্ট নহয়।

Verse 19

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

যি গোপনে ৰখাৰ যোগ্য আৰু ভোগৰ বাবে নহয় তেনে বন্ধক/আমানত বস্তুত কোনো বৃদ্ধি (সুদ) নহয়। কিন্তু লাভৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰিলে, হেৰালেও পূৰণ কৰিব লাগিব আৰু নষ্ট হলেও ক্ষতিপূৰণ দিব লাগিব—দৈৱকৃত বা ৰাজকৃত হানি ব্যতীত।

Verse 20

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम् यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

বন্ধক বিধিমতে গ্ৰহণ কৰি স্থিৰ হোৱাৰ পাছতো, সুৰক্ষিত ৰাখোঁতে ৰাখোঁতে যদি বন্ধক বস্তুৰ মূল্য/সাৰ কমি যায়, তেন্তে অন্য বস্তু বন্ধক ল’ব পাৰি; অথবা ঋণদাতা ঋণগ্ৰহীতাৰ ধনত অংশৰ অধিকাৰী হ’ব, বা সেই পৰিমাণে মালিক হ’ব।

Verse 21

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

বন্ধক-ঋণৰ দেনা বৃদ্ধি (সুদ)সহ আদায় কৰাব লাগে। কিন্তু প্ৰবঞ্চনামূলক ‘সত্য-স্থাপন/সত্যঙ্কাৰ’ৰ জৰিয়তে পোৱা ধন/বস্তু দ্বিগুণ কৰি ঘূৰাই দিবলৈ বাধ্য কৰাব লাগে।

Verse 22

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत् प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

বন্ধকদাতা (দেয় ধনসহ) উপস্থিত হ’লে বন্ধক মুক্ত কৰিব লাগে; নহ’লে দণ্ড হ’ব। বন্ধকদাতা অনুপস্থিত হলেও যদি অধিকৃত প্ৰতিনিধি উপস্থিত থাকে, তেন্তে সি সেই কুলৰ পক্ষৰ পৰা বন্ধক ছুটাই ধন/বস্তু উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে।

Verse 23

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः प्रतिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतमिति ख , ग , घ , छ , ज , ट च विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

অথবা সেই সময়ৰ মূল্য অনুসাৰে দাম স্থিৰ কৰি, তাত বৃদ্ধি (সুদ) নোলোৱাকৈ থাকিব লাগে। জামিনে সুৰক্ষিত ঋণ আৰু অবিভক্ত সহ-মালিকৰ সাক্ষ্য (স্বতন্ত্ৰ সাক্ষ্য নহয়)—এনেদৰে স্মৃতিত কোৱা হৈছে। (খ, গ, ঘ, ছ, জ, ট পাঠত) লিখিত দলিল নাথাকিলেও সাক্ষীৰ উপস্থিতিত বিক্ৰয় সিদ্ধ হয় বুলিও উল্লেখ আছে।

Verse 24

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

যেতিয়া বন্ধক/গিৰৱীত ঋণ দ্বিগুণ হয়, তেতিয়া নিশ্চয় গিৰৱী বস্তু মুক্ত কৰিব লাগে; তাৰ ফল/উৎপাদ গ্ৰহণ কৰি, মূলধনৰ দ্বিগুণ মূল্য লাভ হ’লে গিৰৱীধাৰক সন্তুষ্ট গণ্য হয়।

Verse 25

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत् द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

বিপদত থকা মানুহে একো নক’ই আনৰ হাতত যি দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰে, সেয়া ‘ঔপনিধিক’ (গোপন/অঘোষিত নিক্ষেপ) বুলি গণ্য; সেয়া যিদৰে আছিল তেনেদৰেই অবিকৃতভাৱে উভতাই দিব লাগে।

Verse 26

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

ৰাজকৰ্মচাৰী, দৈৱ-আপদ বা চোৰে অপহৰণ কৰা দ্ৰব্যৰ বাবে ৰক্ষক/প্ৰতিনিধিক ক্ষতিপূৰণ দিবলৈ বাধ্য কৰা নাযায়; কিন্তু বিচাৰি দাবী কৰাৰ পাছত যদি চাকৰ/এজেণ্টে সেয়া দিয়ে (অৰ্থাৎ লুকুৱাই থোৱা), তেন্তে সেয়া সমান দণ্ড দিব লাগিব।

Verse 27

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

যি ব্যক্তি জীৱিত অৱস্থাত স্বেচ্ছাৰে নিক্ষেপ/জমা আত্মসাৎ কৰে, সি দণ্ডযোগ্য আৰু সেই দ্ৰব্য লাভ/বৃদ্ধিসহ উভতাই দিবলৈ বাধ্য। এই বিধি যাচিত-ন্যাস, আবাহিত-ন্যাস আৰু সকলো নিক্ষেপৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য।