Adhyaya 256
Determination of Boundary Disputes and Related Matters (सीमाविवादादिनिर्णयः)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে সীমা-বিবাদ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ধৰ্মসন্মত ব্যৱহাৰিক বিধি বৰ্ণনা কৰিছে। ওচৰৰ ভূমিধৰ, গাঁওবৃদ্ধ, গোপালক, কৃষক আৰু বনগামী আদি স্থানজ্ঞানী লোকৰ সাক্ষ্য লৈ গছ, আল/বাঁধ, পিঁপৰা-ঢিবি, দেৱস্থান, গাঁত আদি স্বীকৃত চিহ্নৰ সহায়ত সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। সত্যৰক্ষাৰ বাবে স্তৰভেদে সাহস-দণ্ড; চিহ্ন বা স্বজন-সাক্ষ্য নাথাকিলে ৰজাই চূড়ান্তভাৱে সীমা স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত সীমাচিহ্ন সলনি/নষ্ট, অতিক্ৰমণ, লোকহিত সেচ-সেতু কাৰ্য আৰু অনধিকৃত কুঁৱা নিষেধ, জমি অনাবাদি থাকিলে উৎপাদন-আকলন আৰু দণ্ড, সত্যঘাত আৰু ভোগ-উপভোগসম্পৰ্কীয় জৰিমনা, পথ আৰু গাঁও-সীমাত অনধিকার প্ৰৱেশৰ নিয়ম, কিছুমান গৰু-অৱস্থাৰ ব্যতিক্ৰম আৰু গোৱালৰ নিৰ্দিষ্ট দণ্ড-ক্ষতিপূৰণ উল্লেখ আছে। গাঁও-খেতিৰ দূৰত্ব-মাপ, হেৰোৱা/চোৰা বস্তু উদ্ধাৰত খবৰ দিয়া কৰ্তব্য আৰু সময়সীমা, ক্ৰেতা-বিক্ৰেতাৰ দায়, অচল দানৰ সীমা আৰু প্ৰকাশ্যতা, বিশেষজ্ঞ মূল্যায়ন, দাসমুক্তিৰ শর্ত, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণৰ পোষণ আৰু মান্য আচাৰো বৰ্ণিত। শেষত শ্ৰেণী/গিল্ড শাসন, চুক্তি, আত্মসাৎ, নিযুক্ত এজেণ্ট, শ্ৰম-বৰ্তন দায়, কৰনীতি আৰু চোৰ চিনাক্তত সহায়ক ৰজনিয়ন্ত্রিত জুৱা—এইদৰে ৰাজধৰ্মক প্ৰমাণ, চুক্তি আৰু সামাজিক শৃঙ্খলাৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दायविभागो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः सीमाविवादादिनिर्णयः अग्निर् उवाच सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “দায়বিভাগ” নামৰ ২৫৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৫৬তম অধ্যায় “সীমা-বিবাদাদি নিৰ্ণয়” আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—সীমা সম্পৰ্কে বিবাদ হ’লে ক্ষেত্ৰৰ ওচৰ-চুবুৰীয়া ভূমিধৰ, জ্যেষ্ঠসকলৰ সভা, গোপাল, সীমাৰেখা জনা কৃষক আৰু অৰণ্যত বিচৰণ কৰা সকলোকে সীমা-জ্ঞানৰ বাবে সাক্ষী/জ্ঞাতা ৰূপে সোধা উচিত।
Verse 2
नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम्
এই (অধিকাৰী/সাক্ষী)সকলে সেই সীমালৈ লৈ যাব, যি স্থানীয় চিনেৰে চিহ্নিত—যেনে অঙ্গাৰৰ ঢিপ, তুষ/ভুসি, গছ, সেতু/বাঁধ, উইঢিবি, নিম্নভূমি, অস্থি-অৱশেষ, চৈত্য (পবিত্ৰ স্থান) আদি।
Verse 3
सामन्ता वा समंग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः
অথবা সামন্তসকল, বা গাঁৱৰ সহবাসীসকল—চাৰি, আঠ বা দহজন—ৰঙা মালা আৰু ৰঙা বস্ত্ৰ পিন্ধি সীমাৰেখা দেখুৱাব; তেওঁলোকেই ভূমিৰ (সাক্ষ্যৰ) ধাৰক।
Verse 4
अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः
কিন্তু মিছা ক’লে ৰজাই পৃথক দণ্ড দিব—ইয়াক মধ্যম সাহস (গম্ভীৰ অপৰাধ) বুলি গণ্য কৰিব। আৰু আত্মীয়ৰ চিহ্ন/সাক্ষ্য নাথাকিলে ৰজাই নিজে সীমাৰেখাৰ স্থাপক হ’ব।
Verse 5
आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च
আৰাম (উপবন), আয়তন (দেৱস্থান-প্ৰাঙ্গণ), গাঁও, নিপান (জলস্থান), উদ্যান আৰু গৃহত—ইয়াতো এই একেই বিধি জানিব লাগে; আৰু বৰষুণৰ পানীৰ প্ৰবাহৰ ক্ষেত্ৰতো।
Verse 6
मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा मर्यादायाश् च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः
সীমা-চিহ্নৰ বিকৃতি/পৰিবর্তন আৰু ক্ষেত্ৰ দখল/অতিক্ৰমণৰ ক্ষেত্ৰত অপৰাধীক অপৰাধৰ নীচ, মধ্যম বা উত্তম স্তৰ অনুসৰি দণ্ডিত কৰা উচিত।
Verse 7
न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः
অল্প বাধা সৃষ্টি কৰি লোককল্যাণকাৰী হোৱা সেতু (বাঁধ/আল) নিষিদ্ধ কৰা উচিত নহয়। কিন্তু যি কূপে পৰভূমি দখল কৰে—অল্প ঠাই লৈ বহু জল দিলেও—সেয়া অনুমোদিত নহয়।
Verse 8
स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः
স্বামীক নজনাই ক্ষেত্ৰত সেতু (বাঁধ/সেচকাৰ্য) স্থাপন কৰিলে—উৎপন্ন হ’লে ভোগাধিকাৰ স্বামীৰ; স্বামী নাথাকিলে ৰজাৰ।
Verse 9
फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् चत्वारो ऽथ दशापि वेति ख , ग , ञ च स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्
হাল মাৰি সাজু কৰা ক্ষেত্ৰও যি নিজে চাষ নকৰে আৰু আনকো কৰাব নোখোজে—(পাঠভেদ অনুসৰি চাৰি বা দহ) তাক অচাষিত শস্যৰ নিৰ্ধাৰিত ফল (আঁকেল উৎপাদন) দিব লাগিব; আৰু ক্ষেত্ৰ আন এজনৰ দ্বাৰা চাষ কৰাব লাগিব।
Verse 10
मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं
সত্যঘাত (সত্যভংগ) অপৰাধত দণ্ড এই—আঠ মাহৰ বাবে মহিষী দণ্ডযোগ্য/জব্দ; তাৰ অর্ধ গাই; আৰু তাৰো অর্ধ ছাগলী বা ভেড়া।
Verse 11
भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम्
যিসকলে উৎপন্ন ভক্ষণ কৰি তাতেই বহি থাকে যেন অধিকাৰ কৰি ল’লে, তেওঁলোকৰ ওপৰত পূৰ্বোক্ত দণ্ডৰ দ্বিগুণ জৰিমনা হ’ব। বিবাদ থাকিলেও নিজ ৰাজ্যত সমতাৰ ভিত্তিত, মহিষী (ভেঁহ) সমমূল্য ধৰি নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Verse 12
यावत् सत्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति
যেতিয়ালৈকে সত্য স্পষ্ট নহয় (তথ্য স্থিৰ নহয়), তেতিয়ালৈকে ক্ষেত্ৰচাষীয়ে ফল/উৎপন্ন পাব। পালকক তাড়না কৰা হ’ব আৰু গৰুৰ মালিক পূৰ্বোক্ত দণ্ডৰ যোগ্য হ’ব।
Verse 13
पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति
পথে, গাঁওসীমাৰ প্ৰান্তত, বা ক্ষেত্ৰৰ ওপৰেৰে যোৱাত দোষ নাই। কিন্তু অকাৰণে অন্যৰ ঠাইত ইচ্ছামতে ঘূৰি ফুৰিলে সি চোৰৰ দৰে দণ্ডযোগ্য।
Verse 14
महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः
মহোৎসৱত মুক্ত কৰা পশু, সদ্য বাচ্চা দিয়া (সূতিকা) গাই, আৰু আগন্তুক/ভ্ৰমণশীল গাই—এইসকল আৰু তেওঁলোকৰ পালক দণ্ডমুক্ত। তদ্ৰূপ দৈৱ বা ৰাজবিপদে বিপন্ন লোকো দণ্ডৰ পৰা মুক্ত।
Verse 15
यथार्पितान् पशून् गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः
বেতন পোৱা গোপালে সন্ধিয়াত যিদৰে পশু অৰ্পণ কৰা হৈছিল সিদৰে উভতাই দিব। আৰু তাৰ অবহেলাত কোনো মৰে বা হেৰায়, তেন্তে বেতন পাইলেও ক্ষতিপূৰণ দিব লাগিব।
Verse 16
पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च
ৰক্ষকৰ অবহেলাৰ ফলত ক্ষতি হ’লে ৰক্ষকৰ দণ্ড বিধেয়—সাড়ে বাৰ পণ জৰিমনা, আৰু মালিকৰ দ্ৰব্যো যথাযথভাৱে উভতাই দিব লাগিব।
Verse 17
ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्
গাঁৱৰ ইচ্ছাৰে বা ভূমিৰ ওপৰত ৰজাৰ অধিকাৰে য’ত গোচৰ থাকে, তাত দ্বিজে ঘাঁহ, জ্বালানি কাঠ আৰু ফুল সকলো ঠাইৰ পৰা নিজৰ দৰে ভাবি সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে।
Verse 18
धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्
গাঁও আৰু তাৰ খেতিৰ মাজৰ সীমা-পরিধি এশ ধনু হ’ব; খৰ্বট (হাট-গাঁও)ৰ বাবে দুশ, আৰু নগৰৰ বাবে চাৰিশ ধনু হ’ব।
Verse 19
स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः
বস্তু নিজৰ আৰু বিধিসন্মতভাৱে বিক্ৰী নোহোৱা হ’লে তাক পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিব লাগে। দোষ প্ৰকাশ নকৰিলে দোষ ক্ৰেতাৰ। উচিত মূল্যতকৈ কম দামে লোৱা লেনদেন অকাৰ্যকৰ; আৰু নিৰ্ধাৰিত সময়সীমা নমানিলে (দাবিদাৰ) চোৰ বুলি গণ্য হয়।
Verse 20
नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्
হেৰোৱা বা চুৰি হোৱা দ্ৰব্য পালে মানুহে চোৰক ধৰি দিব লাগিব; অথবা উপযুক্ত দেশ-কাল (আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰ সুযোগ) পাৰ হৈ গ’লে তাক জব্দ কৰি নিজেই অধিকাৰী/মালিকক অৰ্পণ কৰিব লাগিব।
Verse 21
विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी
বিক্ৰেতা কেৱল কৰ্তৃপক্ষৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’লেই শুদ্ধি আৰু সন্দেহ-নিবাৰণ হয়। স্বামী দ্ৰব্য ঘূৰাই পায়, ৰজা দণ্ড (জৰিমানা) গ্ৰহণ কৰে, আৰু ক্ৰেতা মূল্য পুনৰ লাভ কৰে। সেয়ে তাত যিয়ে বিক্ৰী কৰিছিল, সেয়েই দায়ী।
Verse 22
आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते
অন্যায় উপাৰ্জন (আগম) বা দুৰ্ব্যৱহাৰ (উপভোগ)ৰ ফলত যি নষ্ট/হেৰায়, সেয়া অৱশ্যেই ঘূৰাই দিব লাগে; নহ’লে দোষীক পঞ্চবন্ধ (পাঁচ প্ৰকাৰৰ বন্ধন/নিগ্ৰহ) আৰু ধনদণ্ডে দণ্ডিত কৰিব লাগে। অন্যভাবে নিষ্পত্তি নোহোৱাতো ৰাজাই এই দণ্ড প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 23
हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान्
যি কোনোবাই অন্যৰ হাতৰ পৰা চুৰি হোৱা বা হেৰোৱা দ্ৰব্য উদ্ধাৰ কৰি ৰজাক নিবেদন (জাননী) নকৰে, সি দণ্ডযোগ্য। তাৰ দণ্ড ছিয়ানব্বই পণ (paṇa)।
Verse 24
शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतमाहृतं अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः
শুল্ক-কৰ্মী বা স্থানপাল (স্থানীয় প্ৰহৰী) যদি হেৰোৱা বা চুৰি হোৱা দ্ৰব্য আনি জমা দিয়ে, তেন্তে এক বছৰৰ ভিতৰত স্বামী সেয়া পায়; তাৰ পিছত ৰজা সেয়া গ্ৰহণ কৰে।
Verse 25
पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके
এক খুৰ থকা পশুৰ ক্ষেত্ৰত (আধাৰ) এক পণত চাৰ দিব লাগে; মানুহৰ ক্ষেত্ৰত পাঁচ। মহিষ, উট আৰু গৰুৰ ক্ষেত্ৰত দুয়েকৈ; ছাগলী আৰু ভেড়াৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যেকৰ এক-চতুৰ্থাংশ (পাদ) দিব লাগে।
Verse 26
स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम्
নিজ কুটুম্বৰ ক্ষতি বা বিবাদ নোহোৱাকৈ দান কৰিব লাগে, আৰু পত্নী‑সন্তানৰ অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ কৰি নহয়। বংশত উত্তৰাধিকাৰী নাথাকিলে, যি ধন আন কাৰোবাৰ বাবে প্ৰতিশ্ৰুত বা সংৰক্ষিত নহয়, সেই ধনসহ সৰ্বস্বো দান কৰিব পাৰি।
Verse 27
प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः
দান গ্ৰহণ প্ৰকাশ্যভাৱে কৰা উচিত, বিশেষকৈ স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ক্ষেত্ৰত। আৰু দান হিচাপে যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে, সেয়া নিশ্চয় দিব লাগে; একবাৰ দি পুনৰ কেঢ়ি লোৱা উচিত নহয়।
Verse 28
दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम्
ফলৰ বাবে প্ৰतीক্ষা ক্ৰমে বিধান কৰা হৈছে—দশ দিন, একাদশ দিন, পাঁচ বা সাত দিন, এক মাহ, তিন দিন, অর্ধমাস আৰু মাসিক কালে। বীজ আৰু তাৰ বাহন (গৰ্ভধাৰণ/উৰ্বৰতা) সম্পৰ্কে নাৰী‑পুৰুষৰ বাবে এইবোৰ পৰ্যবেক্ষণ‑সময়।
Verse 29
अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि
পবিত্ৰ অগ্নিত হোমাৰ্পণৰ বাবে—অক্ষয় সোণ দুই পল; ৰূপা একশ পল; ত্ৰপু (টিন) আৰু সীসা আঠ‑আঠ পল; তাম্ৰ যথাবিধি; আৰু লোহা পন্ধৰ পল।
Verse 30
शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता
উণ আৰু কপাহৰ সামগ্ৰীত প্ৰতি শতকে দহ পল বৃদ্ধি বুজিব লাগে। মধ্যম সূক্ষ্মতাত পাঁচ পল; আৰু সূক্ষ্ম সামগ্ৰীত তিন পল বৃদ্ধি মান্য।
Verse 31
कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च
কাৰ্মিক বস্ত্ৰ আৰু ৰোমবদ্ধ (উল) বস্ত্ৰত ত্ৰিশ ভাগৰ এক ভাগ ক্ষয় গ্ৰহণযোগ্য। কিন্তু কৌশেয় (ৰেশম) আৰু বল্কল বস্ত্ৰত মাপ/ওজনত ন ক্ষয় ন বৃদ্ধি হ’ব লাগে।
Verse 32
देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम्
দেশ, কাল আৰু ভোগৰ পদ্ধতি জানি, আৰু নষ্ট দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত পক্ষদ্বয়ৰ বলাবল নিৰ্ণয় কৰি, দ্ৰব্যবিশাৰদসকলে নিঃসন্দেহে ক’ব—কিমান ক্ষতিপূৰণ দিয়া উচিত।
Verse 33
बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश्चापि मुच्यते स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि
চোৰে বলপূৰ্বক যাক দাস কৰিছে, আৰু যাক বিক্ৰীও কৰা হৈছে—সেও মুক্ত হ’ব লাগে। তদ্ৰূপ, যিয়ে স্বামীৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে, বা ভক্তিভাৱে স্বামী অধিকাৰ ত্যাগ কৰে, অথবা নিৰ্ধাৰিত মুক্তিমূল্য দিয়ে—সেও মুক্ত হয়।
Verse 34
प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः
প্ৰব্ৰজ্যা (সন্ন্যাস)ৰ পৰা নিবৃত্ত বা তাত ব্যৰ্থ হোৱা ব্যক্তি ৰজাৰ দাস হয় আৰু মৃত্যুপৰ্যন্ত দাসত্বত আবদ্ধ থাকে। বৰ্ণসমূহত দাস্য কেৱল আনুলোম্য ক্ৰমে বিধেয়, প্ৰতিলোমে নহয়।
Verse 35
कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः
শিল্প/বিদ্যা আয়ত্ত কৰিলেও নিৰ্ধাৰিত কাললৈ গুৰুৰ গৃহত বাস কৰিব। অন্তেবাসী হৈ গুৰুলব্ধ আহাৰেই গ্ৰহণ কৰিব আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰতৰ ফলৰ অংশী/প্ৰদাতা হ’ব।
Verse 36
राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति
ৰাজাই নগৰত উপযুক্ত স্থান স্থাপন কৰি তাত ব্ৰাহ্মণসকলক বসাই, ত্ৰিবেদ-নিপুণ আৰু ধৰ্ম্য জীৱিকা থকা পণ্ডিতসকলক ক’ব—“নিজ নিজ স্বধৰ্ম যথাযথভাৱে পালন কৰা হওক।”
Verse 37
निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः
নিজ স্বধৰ্মৰ বিরোধ নকৰা যি সাময়িক নিয়ম উদ্ভৱ হয়, তাকো যত্নে সংৰক্ষণ কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ ৰজাই স্থাপন কৰা ধৰ্মকো।
Verse 38
गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्
যি গণ/সমুদায়ৰ ধন হৰণ কৰে আৰু যি চুক্তি (সংবিদ) ভংগ কৰে—তাৰ সৰ্বস্ব জব্দ কৰি তাক ৰাজ্যৰ পৰা নিৰ্বাসিত কৰিব লাগে।
Verse 39
कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम्
সমূহৰ হিত কথা কোৱা লোকসকলৰ উপদেশ সকলোৱে মানিব লাগে; যি তাত বিপৰীত আচৰণ কৰে, তাক প্ৰথমে দণ্ড (জৰিমনা) দিব লাগিব।
Verse 40
समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम्
সমূহকাৰ্যৰ বাবে নিয়োজিত ব্যক্তিয়ে যি কিছু লাভ কৰে, সেয়া অৰ্পণ কৰিব লাগে; তেওঁ নিজে অৰ্পণ নকৰিলে, তেওঁৰ পৰা এগাৰ গুণ আদায় কৰা হ’ব।
Verse 41
वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां
তেওঁলোক বেদজ্ঞ, আচৰণত শুচি আৰু লোভমুক্ত, আৰু কাৰ্য-বিচাৰক হ’ব লাগে। সমষ্টিৰ হিত কোৱা লোকসকলৰ উপদেশ কৰ্তব্যৰূপে মানি চলা উচিত।
Verse 42
श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत्
এই একে বিধান শ্ৰেণী, নৈগম (বণিক-সমাজ) আৰু পাখণ্ডী-গণৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য। ৰজাই তেওঁলোকৰ বিভাগভেদ ৰক্ষা কৰি পূৰ্বাচাৰ-প্ৰথা পালন কৰিব।
Verse 43
गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः
বেতন লৈও যি ভৃত্য কাম ত্যাগ কৰে, সি দ্বিগুণ দণ্ডৰ যোগ্য। বেতন নল’লে সমপৰিমাণ প্ৰাপ্য দিব লাগে আৰু ভৃত্যৰ উপকৰণ-সামগ্ৰী ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 44
दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता
ৰজাই বাণিজ্য, পশুধন আৰু কৃষিজ উৎপন্নৰ পৰা দশমাংশ কৰ হিচাপে ল’ব। কিন্তু যি শাসকে বেতন নিৰ্ধাৰণ নকৰাকৈ সেৱা কৰায়, সি অন্যায়ী ৰজা।
Verse 45
देशं कालञ्च यो ऽतीयात् कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके
যদি কোনোবাই উপযুক্ত দেশ-কাল অতিক্ৰম কৰে বা বিধিবিৰুদ্ধভাৱে কাম কৰে, তেন্তে তাত স্বামীৰ ইচ্ছাক অধিক মান্যতা দিব লাগে। আৰু কাম নিৰ্ধাৰিততকৈ অধিক হ’লে অধিক প্ৰতিদান দিব লাগে।
Verse 46
यो यावत् कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम्
মানুহে যিমান কাম কৰে, সিমানেই তাৰ মজুৰি। দুয়ো পক্ষৰ বাবে সম্পূৰ্ণ পালন অসম্ভৱ হ’লে, যি সাধ্য সেয়া আগতে শুনা/চুক্তি অনুসাৰে কৰা উচিত।
Verse 47
अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्
ৰাজকাৰ্য বা দৈৱ-আপদা বাদে অন্য কাৰণত সামগ্ৰী নষ্ট হ’লে, বাহকক তাৰ মূল্য দিবলৈ বাধ্য কৰিব লাগে। আৰু যিয়ে প্ৰস্থান/যাত্ৰাত বিঘ্ন ঘটায়, তাক দ্বিগুণ ভৃতি (ভাড়া) দিবলৈ বাধ্য কৰা উচিত।
Verse 48
प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च
যাত্ৰা আৰম্ভ হ’লে সপ্তমাংশ ত্যাগ কৰিব লাগে, আৰু পথত থাকিলে চতুৰ্থাংশ। তদ্ৰূপ, ত্যাগকাৰীয়েও অর্ধপথত সম্পূৰ্ণ ভৃতি (মজুৰি) দিবলৈ বাধ্য কৰাব লাগে।
Verse 49
ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं
য’ত পণ শতকে শতকে বৃদ্ধি পায়, তাত সভিক (জুৱা-ঘৰৰ কৰ্ত্তা) পাঁচ (একক) মাচুল ল’ব। কিন্তু ধূর্ত, কিতৱ (প্ৰতাৰক জুৱাৰী) আদি পৰা একশ দহ দণ্ড আদায় কৰিব।
Verse 50
स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी
যি ৰজাৰ দ্বাৰা সম্যকভাৱে ৰক্ষিত, সি বিধিমতে ৰজাক নিৰ্ধাৰিত ভাগ দিব। জিতৰ প্ৰাপ্য বিজয়ীয়ে আদায় কৰিব; সি সত্য কথা ক’ব আৰু ক্ষমাশীল হ’ব।
Verse 51
प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु
ৰাজাৰ নিৰ্ধাৰিত ভাগ পোৱা হ’লে আৰু ধূৰ্তমণ্ডল (জুৱাৰী-মণ্ডলী) যদি প্ৰসিদ্ধ/সাৰ্বজনীন হয়, তেন্তে জিতাৰ ধন সেই খেলাস্থলতেই সভিক (সভা-অধিকাৰী)ৰ উপস্থিতিত পৰিশোধ কৰাব লাগে; অন্যথা নহয়।
Verse 52
द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः
ব্যৱহাৰৰ দ্ৰষ্টাসকলেই প্ৰকৃততে সাক্ষী; তেওঁলোকে যদি কূটসাক্ষী, ঘুষ লৈ তথ্য দিয়া লোক, বা মিছা উপাধিৰে প্ৰবঞ্চক হয়, তেন্তে ৰজাই তেওঁলোকক চিনাক্ত কৰি চিহ্নিত কৰি নিৰ্বাসিত কৰিব।
Verse 53
द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये
চোৰ চিনাক্তকৰণৰ জ্ঞানৰ কাৰণ হ’ব পাৰে বুলি দ্যূত একমুখ (এটা কেন্দ্ৰ/এটা তত্ত্বাৱধান) অধীনত কৰিব লাগে; সমাহ্বয়কৈ আহ্বান কৰা প্ৰাণিদ্যূত (জীৱ-সম্পৰ্কীয় প্ৰতিযোগিতা)তো এই একে বিধি বুজিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Neighboring landholders, assemblies of elders, cowherds, boundary-experienced cultivators, and forest-goers—people whose livelihood and movement make them reliable knowers of local terrain and markers.
Identifiable local landmarks (e.g., trees, embankments, anthills, depressions, bone-remains, shrines) and the guided indication by recognized community members; in absence of marks/testimony, the king establishes the boundary.
A beneficial embankment causing only slight inconvenience is not prohibited, but a well that encroaches on another’s land is not permitted even if it occupies little space and yields much water.
Truth-finding through community knowledge and clear markers, backed by proportional penalties; when evidence fails, the king must act as the final stabilizing authority to prevent ongoing conflict.