Adhyaya 257

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सीमाविवादादिनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् अग्निर् उवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘সীমাবিবাদাদিনিৰ্ণয়’ নামৰ ২৫৬তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৫৭তম অধ্যায় ‘বাক্পাৰুষ্যাদি-প্ৰকৰণ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—কোনো ব্যক্তি সত্য বা অসত্য ক’লেও, ব্যঙ্গ্য-স্তোত্ৰ বা টোকা-টিপ্পণীৰে অঙ্গহীন, ইন্দ্ৰিয়দোষযুক্ত বা ৰোগী লোকক উপহাস কৰিলে, সি দণ্ডযোগ্য; তাৰ দণ্ড সাড়ে বাৰ পণ।

Verse 2

अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमं

যদি কোনো ব্যক্তি শপথ কৰি কয়—“মই তোমাৰ ভগ্নী বা তোমাৰ মাতৃক ভোগ কৰিম/অপমান কৰিম,” তেন্তে ৰজাই সেই শপথকাৰীৰ পৰা পঁচিশ পণ দণ্ড আদায় কৰাব।

Verse 3

अर्धो ऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च दण्डप्रणयनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः

নিম্ন স্থিতিৰ অপৰাধীৰ বাবে দণ্ড আধা; পৰস্ত্ৰী-সম্পৰ্কীয় অপৰাধত আৰু উচ্চ স্থিতিৰ ক্ষেত্ৰত দণ্ড দ্বিগুণ। দণ্ড আৰোপ অপৰাধী আৰু ভুক্তভোগীৰ বৰ্ণ-স্থিতিৰ উচ্চ-নীচ ক্ৰম অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত হ’ব।

Verse 4

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्धहानितः

প্ৰতিলোম (বিপৰীত ক্ৰম) আৰু অপবাদ/নিন্দাৰ ক্ষেত্ৰত (উচ্চ) বৰ্ণসমূহৰ দণ্ড দ্বিগুণ বা ত্ৰিগুণ হয়; কিন্তু অনুলোম (যথাক্ৰম) হলে সেই কাৰণে দণ্ড অর্ধেক কমে।

Verse 5

वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः शत्यस्ततो ऽर्धिकः पादनासाकर्णिकरादिषु

বাহু, গ্ৰীৱা, চকু বা উৰুৰ কাৰ্যনাশ হলে নিৰ্ধাৰিত ধনদণ্ড একশ (একক)। পা, নাক, কান, কপালপাশ আদি আঘাত পালে তাৰ অর্ধেক দণ্ড।

Verse 6

अशक्तस्तु वदन्नेवन्दण्डनीयः पणान् दश तथा शक्तः प्रतिभुवं दद्यात् क्षेमाय तस्य तु

অক্ষম হয়েও যদি এইদৰে কথা কয়, তেন্তে সি দহ পণ দণ্ডযোগ্য; আৰু সক্ষম হলে তাৰ ক্ষেমৰ বাবে প্ৰতিভূ (জামিন) দিব লাগে।

Verse 7

पतनीयकृते क्षेपे दण्डी मध्यमसाहसः उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं

পতনীয় (পতনকাৰক গম্ভীৰ অপৰাধ) বিষয়ত ক্ষেপ/আক্রমণ হলে অপৰাধী মধ্যম-সাহস দণ্ড পাবে; আৰু যদি উপপাতক-যুক্ত হয়, তেন্তে প্ৰথম-সাহস দণ্ড আদায় কৰিব লাগে।

Verse 8

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः दद्यादित्यत्र दाप्य इति पाठो भवितुं युक्तः मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः

ত্রৈবিদ্য (বেদজ্ঞ), ৰজা বা দেৱতাৰ প্ৰতি কৰা ক্ষেপ/অপমান উত্তম সাহস (অতি গম্ভীৰ উদ্ধত অপৰাধ)। ‘দদ্যাৎ’ৰ ঠাইত ‘দাপ্য’ (দণ্ড আদায় কৰাব লাগে) পাঠ অধিক যুক্তিসংগত। জ্ঞাতি বা পুগ/সংঘৰ প্ৰতি মধ্যম; গাঁও/দেশৰ প্ৰতি প্ৰথম (নিম্ন) গণ্য।

Verse 9

असाक्षिकहते चिह्नैर् युक्तिभिन्नागमेन च द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात्

সাক্ষীৰ অভাৱত যেতিয়া বিষয়টো বাধাপ্ৰাপ্ত হয়, তেতিয়া ব্যৱহাৰ/বিবাদ বাহ্য চিহ্ন আৰু আগম-আশ্ৰিত যুক্তি (তৰ্ক)ৰে পৰীক্ষা কৰিব লাগে; কূটচিহ্ন গঢ়া লোকৰ ভয়ত এইদৰে বিচাৰ্য।

Verse 10

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः

ভস্ম, কাদা বা ধূলি স্পৰ্শ কৰিলে দহ পণ দণ্ড স্মৃত। আৰু অমেধ্য (অপবিত্ৰ)—যেনে মলিন গোড়ালি বা থু—স্পৰ্শ কৰিলে দণ্ড দ্বিগুণ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 11

समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च हीनेष्वर्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम्

পৰস্ত্ৰী-সম্বন্ধত দমন/প্ৰায়শ্চিত্ত এইদৰে—সমকক্ষ স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত যিদৰে কোৱা হৈছে; উচ্চস্থ স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত দ্বিগুণ; হীনস্থ স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত অর্ধেক। কিন্তু মোহ, মদ (নেশা) আদি কাৰণত হলে দণ্ড আৰোপ নকৰিব।

Verse 12

विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः

যি অব্ৰাহ্মণ ব্ৰাহ্মণক পীড়া দিয়ে, তাৰ দোষী অঙ্গ ছেদনীয়। কেৱল হাত/অস্ত্ৰ উঠালে প্ৰথম দণ্ড; আৰু স্পৰ্শ/আঘাত ঘটিলে তাৰ অর্ধাধিক দণ্ড বিধেয়।

Verse 13

उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ परस्परन्तु सर्वेषां शास्त्रे मध्यमसाहसः

যদি কোনো ব্যক্তি আঘাত কৰিবলৈ হাত বা পা তোলে, তেন্তে দণ্ড দহ বা বিশ দাম; কিন্তু সকলো পক্ষৰ মাজত পৰস্পৰে ঘটিলে শাস্ত্ৰে একে ‘মধ্যম-সাহস’ বুলি গণ্য কৰে।

Verse 14

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश पीडाकर्षां शुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः

পা, চুলি, বস্ত্ৰ বা হাত টানি/উপটোৱা কাৰ্যত দণ্ড দহ পণ। বেদনা দি টানি-হিঁচৰি নিয়া, আৰু কাপোৰেৰে মেৰাই পায়ে মাড়ি দিয়া কাৰ্যত দণ্ড একশ পণ।

Verse 15

शोणितेन विना दुःस्वङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः

কাঠ আদিৰে আঘাত কৰি বেদনা দিলেও ৰক্ত নোলালে বত্ৰিশ পণ দণ্ড দিব লাগিব; ৰক্ত দেখা গ’লে দণ্ড দ্বিগুণ হ’ব।

Verse 16

करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा

হাত, পা বা দাঁত ভাঙিলে; কাণ বা নাক কাটি দিলে; আৰু ঘা ফাটি উলিয়ালে, তদ্ৰূপ মানুহক মৃতপ্ৰায় কৰি তোলা আঘাতত—মধ্যম দণ্ড বিধান কৰা হৈছে।

Verse 17

चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भङ्गे मध्यमसाहसः

কাৰোবাৰ গতি, আহাৰ বা বাক্ ৰোধ কৰা; চকু আদি অঙ্গত ক্ষতি কৰা; আৰু গৰ্দ্ধন, বাহু, উৰুৰ ভাঙনি ঘটোৱা—এইবোৰ ‘মধ্যম-সাহস’ নামে মধ্যস্তৰৰ হিংসাত্মক অপৰাধ।

Verse 18

एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद्द्विगुणा दमाः कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः

যি এজনক আঘাত কৰে আৰু যি বহুজনক আঘাত কৰে, দুয়োৰে ক্ষেত্ৰতে পূৰ্বোক্ত দণ্ডৰ দ্বিগুণ দম (জৰিমনা) হ’ব। কলহত অপহৃত বস্তু ঘূৰাই দিব লাগে, আৰু দণ্ডো দ্বিগুণ বুলি স্মৃত।

Verse 19

दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् द्वाविंशतिपणामिति ख दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः

যি আনক দুখ উৎপন্ন কৰে, সি সেই ঘটনাৰ পৰা হোৱা ব্যয় পৰিশোধ কৰিব। তাৰ জৰিমনা বাইশ পণ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু যি কলহ-প্ৰকৰণত যি দণ্ড নিৰ্দিষ্ট, সেই দণ্ডেই প্ৰয়োগ হ’ব।

Verse 20

तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्नन् दण्ड्यः पणान्दश ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे

তরিক (নাওচালক/শুল্কগ্ৰাহক) যদি স্থল-শুল্ক লয়, তেন্তে সি দহ পণ দণ্ডযোগ্য। ব্ৰাহ্মণ আৰু প্ৰাতিবেশ্য (সংৰক্ষিত অতিথি/বিশেষ নিবাসী)ৰ ক্ষেত্ৰতো অনিমন্ত্ৰণ (যথাবিধি নিমন্ত্ৰণ নকৰা) প্ৰসঙ্গে এই একেই বিধান।

Verse 21

अभिघाते तथा भेदे च्छेदे बुद्ध्यावपातने पणान्दाप्यः पञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा

অভিঘাত (আক্রমণ), ভেদ (ক্ষতি/ভাঙচুৰ), ছেদ (কাটা/অঙ্গচ্ছেদ) আৰু বুদ্ধ্যৱপাতন (বুদ্ধি/বোধ হানি) ক্ষেত্ৰত পন্ধৰ পৰা কুৰি পণলৈ দণ্ড দিয়া উচিত; আৰু উচ্চতৰ স্তৰত তাৰ ত্ৰিগুণো।

Verse 22

दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा षाडशाद्यं पणात् दाप्यो द्वितीयो मध्यमन्दमम्

যি দুঃস্বোৎপাদি (অশুভ/দুৰ্ভাগ্যবাধিত) গৃহত দ্ৰব্য নিক্ষেপ কৰে, আৰু যি প্ৰাণহৰ (বিষ) পদাৰ্থ দিয়ে—এনে দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ অপৰাধীয়ে ষোল পণৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মধ্যম, কিছু শমিত দম (দণ্ড) পৰিশোধ কৰিব।

Verse 23

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्द्विपणप्रभृतिः क्रमात्

দুখ দিয়া, ৰক্তপাত ঘটাই, আৰু অংগ/শাখা কাটি পেলোৱাৰ ক্ষেত্ৰত ক্ষুদ্ৰ পশুৰ দণ্ড দুই পণৰ পৰা আৰম্ভ হৈ দোষৰ গম্ভীৰতা অনুসৰি ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়।

Verse 24

लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः

লিঙ্গচ্ছেদ আৰু মৃত্যু ঘটিলে মধ্যম শ্ৰেণীৰ দণ্ড প্ৰযোজ্য, লগতে পূৰ্ণ মূল্য ক্ষতিপূৰণো দিব লাগে; এই ক্ষেত্ৰসমূহত মহাপশুৰ দণ্ড দ্বিগুণ হয়।

Verse 25

प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे उपजीव्यद्रुमाणान्तु विंशतेर्द्विगुणा दमाः

অঙ্কুৰ ওলোৱা শাখাযুক্ত গছৰ শাখা বা কাণ্ড যিকোনোভাবে ফাটাই/চিৰি দিলে দণ্ড বিশ পণ; কিন্তু উপজীৱ্য গছৰ ক্ষেত্ৰত দণ্ড তাৰ দ্বিগুণ।

Verse 26

यः साहसङ्कारयति स दाप्यो द्विगुणन्दमम् यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम्

যি কোনোবাই সাহস/হিংসাৰ কৃত্য কৰোৱায়, তাক দ্বিগুণ দণ্ড দিব লাগে; কিন্তু যি ‘মই দিম’ বুলি কৈ কৰোৱায়, তাক চতুৰ্গুণ দণ্ড দিব লাগে।

Verse 27

आर्याक्रोशातिक्रमकृद्भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः

যি সন্মানীয় ব্যক্তিক অপমান কৰে, যি অতিক্ৰম কৰে, যি ভাতৃজায়াক প্ৰহাৰ কৰে, যি অৰ্পিত/আদেশিত বস্তু নেদিয়ে, আৰু যি বলপূৰ্বক গৃহভেদ কৰে—এহঁত দণ্ডযোগ্য অপৰাধী বুলি গণ্য।

Verse 28

सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश् चयः

সামন্ত, কুলিক আদি লোকসকলৰ প্ৰতি যি অপকাৰ (ক্ষতি/অন্যায়) কৰে, তাৰ বাবে পঞ্চাশ পণ দণ্ড (জৰিমনা) স্থিৰ—ইহঁতৰ বিষয়ে এই-ই নিৰ্ণীত বিধান।

Verse 29

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन्

যি স্বেচ্ছাই বিধৱাৰ সৈতে গমন কৰে; যি কোনোবাই চিঞৰিলে সহায়লৈ দৌৰি নাযায়; যি অকাৰণে চিঞৰ-বাখৰ কৰে; আৰু যি চাণ্ডাল উচ্চজনক স্পৰ্শ কৰে—ইহঁত সকলেই নিন্দনীয়।

Verse 30

शूद्रः प्रव्रजितानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः प्ररोहिशाखिनामित्यादिर्विंशतेर्द्विगुणा दमा इत्य् अन्तः पाठः ख पुस्तके नास्ति अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत्

শূদ্ৰক প্ৰব্ৰজিত (সন্ন্যাসী) সকলৰ ভোজক, আৰু দেৱকাৰ্য আৰু পৈতৃকাৰ্য (শ্ৰাদ্ধ) তেও ভোজক বুলি কোৱা হৈছে। ‘প্ৰৰোহিশাখিনাম্…’ পৰা ‘বিংশতিৰ দ্বিগুণ দম’লৈ অন্তঃপাঠ ‘খ’ পাণ্ডুলিপিত নাই। যি অযোগ্য হৈও অযুক্ত শপথ গ্ৰহণ কৰে, সি সেই কৰ্মত যোগ্যৰ ন্যায় গণ্য হৈ শপথৰ ফল-পরিণামৰ ভাগী হয়।

Verse 31

वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पूंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् साधारणस्यापलोपी दासीगर्भविनाशकृत्

যি ষাঁড় বা অন্য ক্ষুদ্ৰ পশু হত্যা কৰে; যি পুৰুষত্ব (বীৰ্য) নষ্ট কৰে; যি সাধাৰণ সম্পত্তি আত্মসাৎ কৰে; আৰু যি দাসীৰ গৰ্ভনাশ (গৰ্ভপাত) ঘটায়—ইহঁত সকলেই ঘোৰ অপৰাধী বুলি গণ্য।

Verse 32

पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक्

পিতা-পুত্ৰ, ভনী-ভাই, স্বামী-স্ত্ৰী আৰু আচার্য-শিষ্য—এই যুগলসমূহৰ মাজত কোনোও ধৰ্মচ্যুত নহয় তথাপি যি পৰস্পৰক ত্যাগ কৰে, সি একশ পণ দণ্ডৰ যোগ্য হয়।

Verse 33

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश

যি পৰৰ বস্ত্ৰ/সম্পত্তি পিন্ধে বা ব্যৱহাৰ কৰে, সি তিন পণ দণ্ডযোগ্য; কিন্তু নেজক (ধোবী) উত্তম বস্ত্ৰৰ বিষয়ত। বিক্ৰয়, অৱক্ৰয় (অন্যায় পুনঃক্ৰয়), আধান/নিক্ষেপ আৰু যাচিত ঋণত দহ পণ দণ্ড।

Verse 34

तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्

যি জাল তৰাজু, ওজন আৰু মাপ বা জাল মুদ্ৰাৰে লেনদেন কৰে, তাক উত্তম (সৰ্বোচ্চ) দণ্ড দিব লাগে।

Verse 35

अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम्

যি খাঁটি মুদ্ৰাক জাল বুলি কয় আৰু জাল মুদ্ৰাক খাঁটি বুলি কয়—এনে নাণক-পৰীক্ষকে প্ৰথম সাহসৰ দণ্ড দিব লাগিব।

Verse 36

भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा

যি চিকিৎসকে প্ৰতাৰণাৰে চিকিৎসা কৰে, সি দণ্ডযোগ্য—পশুৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম (নিম্ন) দণ্ড, মানুহৰ ক্ষেত্ৰত মধ্যম দণ্ড, আৰু ৰাজমানুষৰ ক্ষেত্ৰত উত্তম (সৰ্বোচ্চ) দণ্ড।

Verse 37

अबध्यं यश् च बध्नाति बध्यं यश् च प्रमुञ्चति अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम्

যি বন্দী কৰিব নালাগে তাক বন্দী কৰে, আৰু যাক বন্দী কৰিব লাগে তাক মুক্ত কৰে, আৰু যি অগ্ৰহণযোগ্য ব্যৱহাৰ/মামলা আৰম্ভ কৰে—সি উত্তম (সৰ্বোচ্চ) দণ্ড দিব লাগিব।

Verse 38

मानेन तुलया वापि यो ऽंशमष्टमकं हरेत् द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम्

যি ব্যক্তি মাপ বা তুলাৰ দ্বাৰা প্ৰতাৰণা কৰি অষ্টমাংশ হৰণ কৰে, তাক বাইশ পণ দণ্ড দিব লাগিব; বস্তুত বৃদ্ধি হওক বা হ্ৰাস হওক, দুয়ো ক্ষেত্ৰতে একেই দণ্ড বিধেয়।

Verse 39

भेषजस्नेहलवणगन्धान्यगुडादिषु पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश

ঔষধ, তেল/ঘিঁউ, লৱণ, সুগন্ধি দ্ৰব্য, গুড় আদি পণ্যত হীন দ্ৰব্য মিহলাই ভেজাল কৰা ব্যক্তিয়ে ষোল পণ দণ্ড দিব লাগিব।

Verse 40

सम्भूय कुर्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां अर्थस्य ह्रासः वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते

কাৰু আৰু শিল্পীসকলে একেলগে বাধাদানকাৰী/চাপসৃষ্টিকাৰীভাৱে মূল্য স্থিৰ কৰি যদি দ্ৰব্যৰ মূল্যত ক্ষতি বা অনুচিত বৃদ্ধি ঘটায়, তেন্তে এক হাজাৰ পণ দণ্ড বিধেয়।

Verse 41

राजानि स्थाप्यते यो ऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्बणिजां लाभकृत् स्मृतः

ৰাজাৰ ওচৰত যি মূলধন স্থাপন কৰা হয়, তাৰ দ্বাৰা প্ৰতিদিনে ক্ৰয়-বিক্ৰয় চলি থাকে; তাৰ পৰা ওলোৱা আয় বণিকসকলৰ লাভকাৰক বুলি স্মৃত।

Verse 42

स्वदेशपण्ये तु शतं बणिज् गृह्णीत पञ्चकं दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयौ

স্বদেশীয় পণ্যৰ ব্যৱসায়ত বণিকে প্ৰতি শতকে পাঁচ বা দশ লাভ লোৱা উচিত; কিন্তু পৰদেশীয় পণ্যত যিয়ে তৎক্ষণাৎ ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰে, সিয়ে লাভ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

Verse 43

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं अर्थो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च

পণ্যৰ মূল্যৰ ওপৰত সেই পণ্যজনিত ব্যয় (যেনে হাতলনি, পৰিবহণ আদি) যোগ কৰি, ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা উভয়ৰ হিতত ন্যায়সঙ্গত চূড়ান্ত মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।

Verse 44

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति सोदयन्तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते

যি ব্যক্তি মূল্য লৈও ক্ৰেতাক পণ্য নেদিয়ে, তাক বাধ্য কৰি দিব লাগিব; আৰু পণ্য যদি অন্য ঠাইলৈ লৈ যোৱা হয়, তেন্তে সেই ঠাইত যি মূল্য হয় সেই অনুসাৰে মূল্য পৰিশোধ কৰিব লাগিব।

Verse 45

विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्यगृह्णति हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत्

বিক্ৰী সম্পন্ন হ’লেও যদি পূৰ্ব ক্ৰেতাই পণ্য গ্ৰহণ নকৰে, তেন্তে সেয়া বিক্ৰেতালৈ উভতি দি পুনৰ বিক্ৰেয় কৰিব লাগে; আৰু ক্ৰেতাৰ দোষত ক্ষতি হ’লে সেই ক্ষতি ক্ৰেতাৰেই।

Verse 46

राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः

ৰাজদণ্ড বা দৈৱঘাতৰ ফলত পণ্যত দোষ দেখা দিলে, অনুৰোধ কৰিলেও যি বিক্ৰেতা সেয়া উভতি নলয়/প্ৰতিকাৰ নকৰে, ক্ষতি তাৰেই হ’ব।

Verse 47

अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत्

যদি কোনোবাই অন্যৰ সম্পত্তি বিক্ৰী কৰে, বা দোষযুক্ত পণ্য বিক্ৰী কৰে, বা নিৰ্দোষক দোষযুক্ত বুলি কৈ বিক্ৰী কৰে, তেন্তে দণ্ড হ’ব সেই পণ্য-মূল্যৰ দ্বিগুণ।

Verse 48

क्षयं वृद्धिञ्च बणिजा पण्यानामविजानता क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड् भागदण्डभाक्

যি বণিকে পণ্যৰ ক্ষয়-বৃদ্ধি নাজানি ক্ৰয় কৰে, সি পিছত অনুশোচনাৰ দাবী নকৰিব; কৰিলে সি মূল্যৰ এক-ষষ্ঠাংশ দণ্ডৰ যোগ্য হয়।

Verse 49

समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां लभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ

লাভৰ উদ্দেশ্যে অংশীদাৰিত্বে ব্যৱসায় কৰা বণিকসকলৰ লাভ-ক্ষতি পুঁজি/দ্ৰব্যৰ অনুপাত অনুসাৰে বা কৰা চুক্তি অনুসাৰে বণ্টন কৰিব লাগে।

Verse 50

प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं स तद्दयाद्विप्रवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक्

নিষিদ্ধ হওক বা অর্পিত নোহওক—যি বস্তু অসাৱধানতাত নষ্ট হয়, তাৰ ক্ষতিপূৰণ সি দিব লাগিব; আৰু ব্ৰাহ্মণৰ উপদেশমতে যি ৰক্ষিত, তাত সি দশমাংশৰ অধিকাৰী হয়।

Verse 51

अर्थप्रेक्षपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपा हरेत् व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत्

পৰিদৰ্শন আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ বাবে অনা দ্ৰব্যৰ পৰা ৰজাই বিশ ভাগৰ এক ভাগ শুল্ক ল’ব; আৰু যি ৰাজোপযোগী বা বিধিমতে নিৰ্ণীত হৈ বিক্ৰী হোৱা, সেয়া ৰজাৰ অধিকাৰত (ৰাজকোষত) যায়।

Verse 52

मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमन् दाप्यस्त्वष्टगुणं यश् च सव्याजक्रयविक्रयौ

যি মাপৰ পৰিমাণ মিছাকৈ কয় বা শুল্কচৌকি এৰি পলাই যায়, সি আঠগুণ দণ্ড দিব লাগিব; তদ্ৰূপ ছল/বাহানাৰে ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰিলেও দণ্ড হয়।

Verse 53

देशन्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर् विना नृपः

যদি কোনো ব্যক্তি অন্য দেশলৈ গৈ তাতেই মৃত্যুবৰণ কৰে, তেন্তে তাৰ ধন দায়াদ, বান্ধৱ বা জ্ঞাতিসকলে আহি গ্ৰহণ কৰিব; তেওঁলোক নাথাকিলে ৰজাইও সেই ধন গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

Verse 54

जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तो ऽन्येन कारयेत् अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षकर्मिणां

তেওঁলোকে কুটিল (অসৎ) আচৰণ ত্যাগ কৰি লোভমুক্ত থাকিব লাগে। যি অক্ষম, সি অন্যৰ দ্বাৰা কাম কৰাব। এইদৰে ঋত্বিক আৰু যজ্ঞসেৱাত নিয়োজিতসকলৰ বিধি কোৱা হ’ল।

Verse 55

ग्राहकैर् गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः

চোৰক ধৰা লোকসকলে ধৰে, অথবা অনুসন্ধানী কুকুৰে, নতুবা পদচিহ্ন অনুসৰণ কৰি ধৰা হয়। তেনেদৰে পূৰ্ব অপৰাধী আৰু অশুদ্ধ (সন্দেহজনক) বাস-আচৰণ থকা লোকো ধৰা উচিত।

Verse 56

अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः द्यूतस्त्रीपानशक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः

আন লোকসকলকো সন্দেহবশত ধৰা উচিত—যিসকলে নিজৰ জাতি, নাম আদি লুকুৱায়; যিসকলে জুৱা, নাৰীসঙ্গ আৰু মদ্যপানত আসক্ত; আৰু যিসকলৰ মুখ শুকান-ফাটা আৰু স্বৰ বিকৃত।

Verse 57

परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढचारिणः निराया व्ययवन्तश् च विनष्ट द्रव्यविक्रयाः

যিসকলে পৰধন দখল কৰে, যিসকলে টোহ লোৱা ধৰণৰ প্ৰশ্ন কৰে, যিসকলে গোপনে চলাফেরা কৰে; যিসকলৰ আয় দেখা নাযায় কিন্তু ব্যয় বেছি; আৰু যিসকলে উৎস হেৰোৱা দ্ৰব্য বিক্ৰী কৰে—তেওঁলোকক চোৰ বুলি চিনিব লাগে।

Verse 58

गृहीतः शङ्कया चौर्येनात्मानञ्चेद्विशोधयेत् दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत्

চুৰিৰ সন্দেহত ধৰা পৰা ব্যক্তি যদি নিজৰ নিৰ্দোষতা প্ৰমাণ কৰে, তেন্তে হৃত দ্ৰব্য প্ৰকৃত স্বামীৰ ওচৰত ঘূৰাই দিব লাগে; আৰু চোৰক চৌৰ্যৰ নিৰ্ধাৰিত দণ্ডে দণ্ডিত কৰিব লাগে।

Verse 59

चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर् बुधैः सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्

চোৰক হৃত দ্ৰব্য ঘূৰাই দিবলৈ বাধ্য কৰাই, জ্ঞানীসকলে বিধানমতে দুবিধ উপায়ে তাক বধশাস্তি দিব। কিন্তু অপৰাধী যদি ব্ৰাহ্মণ হয়, তেন্তে তাক চিহ্নাঙ্কিত কৰি ৰজাৰ ৰাজ্যৰ পৰা নিৰ্বাসিত কৰিব লাগে।

Verse 60

घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते स्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति

কোনো ব্যক্তি নিহত হলে বা দ্ৰব্য অপহৃত হলে, গ্ৰামভৰ্তা (গ্ৰামপ্ৰধান) যদি প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে বাহিৰলৈ নাযায়, তেন্তে দোষ তাৰ ওপৰত পৰে। কিন্তু ঘটনা যদি নিজৰ সীমাৰ ভিতৰত ঘটে, তেন্তে গাঁও ক্ষতিপূৰণ দিব; অথবা পদচিহ্ন য’লৈ যায় সেই অনুসাৰে দিব।

Verse 61

पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यअथ वा पुनः वन्दिग्राहांस् तथा वाजिकुञ्जराणाञ्च हारिणः

বসতিৰ বাহিৰে এক ক্রোশ পৰিসৰৰ ভিতৰত ‘পঞ্চগ্ৰামী’ (পাঁচ গাঁৱৰ অধিকাৰী) অথবা ‘দশগ্ৰাম্য’ (দহ গাঁৱৰ অধিকাৰী) নিয়োগ কৰা হওক; তেওঁলোকে অপহৰণকাৰী আৰু ঘোঁৰা-হাতী চোৰক ধৰিব।

Verse 62

प्रसह्य घातिनश् चैव शूलमारोपयेन्नरान् उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीनकौ

যিসকলে বলপূৰ্বক আঘাত/হত্যা কৰে, তেওঁলোকক বলকৈ ধৰি শূলত আৰোপ কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ ‘উৎক্ষেপক’ আৰু ‘গ্ৰন্থিভেদ’ নামৰ দণ্ড, আৰু সাঁড়াশিৰে হাত বঞ্চিত কৰাৰ শাস্তিও বিধেয়।

Verse 63

कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रापकरणव्ययान्

দ্বিতীয় অপৰাধত দুটা দণ্ড বিধেয়—(১) এটা হাত বা এটা ভৰি ছেদন/বঞ্চন, আৰু (২) ভোজন, আবাস, অগ্নি, জল, মন্ত্ৰ আৰু প্ৰয়োজনীয় কৰ্মোপকৰণৰ ব্যয় পৰিশোধ।

Verse 64

दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः

যি জেনে-শুনে চোৰ বা হত্যাকাৰীক সহায় দিয়ে, তাৰ বাবে সৰ্বোচ্চ অৰ্থদণ্ড বিধেয়। অস্ত্ৰাঘাত আৰু গৰ্ভপাত ঘটোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো সেই সৰ্বোচ্চ দণ্ডই নিৰ্দিষ্ট।

Verse 65

उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे शिलां बद्ध्वा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं

সি উচ্চ হওক বা নিম্ন, যদি স্ত্ৰীৰ দ্বাৰা পুৰুষৰ মৃত্যু ঘটে, তেন্তে নৰঘ্নী বা বিষদাত্রী স্ত্ৰীক শিল বেঁধি পানীত নিক্ষেপ কৰিব লাগে।

Verse 66

विषाग्निदां निजगुरुनिजापत्यप्रमापणीं विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत्

যি বিষ বা অগ্নি প্ৰয়োগ কৰে, আৰু যি নিজৰ গুৰু বা নিজৰ সন্তানক হত্যা কৰে—তাৰ কাণ, হাত, নাক আৰু ওঁঠ বিকৃত কৰি, পাছত গোৰ দ্বাৰা (গাভী/বৃষৰ পদদলনে) মৃত্যুদণ্ড দিব লাগে।

Verse 67

क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः राजपत्न्य् अभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना

যিসকলে ক্ষেত, গৃহ, বন, গাঁও, বিবীত (ঘেৰাবদ্ধ চৰণভূমি) বা খলিহানত অগ্নিসংযোগ কৰে, আৰু যি ৰাজপত্নীক উল্লংঘন কৰে—তেওঁলোকক প্ৰচণ্ড অগ্নি (কটাগ্নি) দ্বাৰা দগ্ধ কৰিব লাগে।

Verse 68

पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः

অপহৰণ/অবৈধ গ্ৰহণত পুৰুষক ধৰা উচিত; পৰস্ত্ৰীক চুলি ধৰি টানি-হেঁচা/আক্ৰমণ কৰিলে দণ্ডযোগ্য। স্বজাতি নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত উত্তম দণ্ড, আৰু আনুলোম (অনুমোদিত উচ্চবৰ্ণ-গমন) ত মধ্যম দণ্ড।

Verse 69

प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्याः कर्णावकर्तनम् नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्दनम्

প্ৰাতিলোম (বিপৰীত-বৰ্ণ) সম্পৰ্কত পুৰুষৰ দণ্ড বধ; নাৰীৰ বাবে কাণ কটা, আৰু লজ্জাদণ্ড—কঁকালৰ বস্ত্ৰ খোলোৱা, স্তনাবৰণ আঁতৰোৱা, নাভি আৰু চুলিক অপবিত্ৰ/বিকৃত কৰা।

Verse 70

अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान्

অনুচিত দেশ-কালত কথা-বতৰা কৰা আৰু অনুচিতভাৱে একেলগে থকা—য’ত নাৰীৰ ওপৰত নিষেধ/প্ৰতিবন্ধ থাকে—তাত নাৰী এশ (পণ) দণ্ড দিব, আৰু পুৰুষ দু’শ (পণ) দণ্ড দিব।

Verse 71

प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा पशून् गच्छंश्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश् च मध्यमम्

নিষেধ অমান্য কৰিলে দুয়োৰ দণ্ড সঙ্গ্ৰহণ (অবৈধ সহবাস)ৰ দণ্ডৰ সমান। যিয়ে পশু হেঁচাই লৈ যায়, সি এশ (পণ) দণ্ড দিব; হীন-স্থিতিৰ নাৰী গ্ৰহণ আৰু গাই গ্ৰহণত মধ্যম দণ্ড।

Verse 72

अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम्

ৰক্ষিত/অৱৰুদ্ধ দাসী আৰু ভুজিষ্যা (বন্ধিত নাৰী)ৰ সৈতে—সেই নাৰী অন্যথা ‘গম্যা’ হলেও—পুৰুষৰ পৰা পঞ্চাশ (পণ) ন্যূনতম দণ্ড আদায় কৰিব লাগে।

Verse 73

प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे

যি দাসীৰ সৈতে বলপূৰ্বক সহবাস কৰে, তাৰ দণ্ড দহ পণ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। তাক অপকীৰ্তিৰ দাগেৰে চিহ্নিত কৰি বান্ধি নিৰ্বাসিত কৰিব লাগে—অন্ত্য নাৰী বা অপ্রব্ৰজিতা নাৰীৰ সৈতে গমনৰ ক্ষেত্ৰত।

Verse 74

न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनम् पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः

যি ৰজাশাসন কমাই বা বঢ়াই লিখে, অথবা পৰস্ত্ৰীগামী বা চোৰক মুক্ত কৰে—তাৰ বাবে সৰ্বোচ্চ দণ্ড বিধেয়।

Verse 75

अभक्षैर् दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी

যি নিষিদ্ধ আহাৰেৰে ব্ৰাহ্মণক দুষিত কৰে, সি ‘উত্তমসাহস’ দণ্ডৰ যোগ্য। তদ্ৰূপ কূট-সোণাৰ ব্যৱসায়ী আৰু (অধৰ্মে) মাংস বিক্ৰেতাও।

Verse 76

अङ्गहीनश् च कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं शक्तो ह्य् अमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः शृङ्गिणस् तथा

তাক অঙ্গহানিকৰ শাৰীৰিক দণ্ড দিব লাগে আৰু ‘উত্তমসাহস’ দণ্ডো আদায় কৰিব লাগে। কিয়নো সক্ষম হৈও যি স্বামী (পশুক) নিবৃত্ত নকৰে, সি দায়ী—দন্তযুক্ত আৰু শৃংযুক্ত প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰতো।

Verse 77

प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा अचौरञ्चौरे ऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं

প্ৰথম সাহস (হিংসা) অপৰাধত নিৰ্ধাৰিত দণ্ড দিব লাগে; আৰু বিক্ৰুষ্ট (উচ্চ চিঞৰ) সহ হ’লে দণ্ড দ্বিগুণ। লগতে যি অচোৰক ‘চোৰ’ বুলি কয়, সি পাঁচশ পণ দণ্ড দিব লাগিব।

Verse 78

राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस् तथा

যি ৰজাৰ বিষয়ে অপ্ৰিয় বা ক্ষতিকাৰক কথা কয়, যি তেওঁক গালি দিয়ে, যি মৃতদেহ-সংলগ্ন ব্যক্তিক বিক্ৰী কৰে, আৰু যি গুৰুক প্ৰহাৰ কৰে—এতিয়া সকলো দণ্ডযোগ্য অপৰাধী।

Verse 79

तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः

সেই মন্ত্ৰৰ ভেদ কৰা লোকৰ জিভ কাটি তাক নিৰ্বাসিত কৰিব লাগে। আৰু যি অনধিকাৰে ৰাজযান-আসনত আৰোহণ কৰে, তাৰ দণ্ড ‘মধ্যম সাহস’ শ্ৰেণীৰ জৰিমনা।

Verse 80

द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः

যি দুটা চকু নষ্ট কৰে, যি ৰজাৰ বিৰোধী দেশত প্ৰতিনিধি/কাৰক হৈ কাম কৰে, আৰু যি শূদ্ৰে ব্ৰাহ্মণত্ব ধৰি জীৱিকা কৰে—তেওঁলোকৰ দণ্ড আঠশ (পণ)।

Verse 81

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनाभिपराजितः तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्द्विगुणं दमं

যি ন্যায়মতে পৰাজিত হৈও “মই পৰাজিত নহয়” বুলি ভাবে, সি পুনৰ (বিবাদলৈ) আহিলে তাক পুনৰ জয় কৰি ৰজাই দ্বিগুণ দণ্ড দিব।

Verse 82

राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणायतं विवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतं

ৰজাই ন্যায়বিধি অনুসাৰে যি দণ্ড (জৰিমনা) গ্ৰহণ কৰিছে, তাক বৰুণৰ আয়তন/অধিকাৰত বিধিপূৰ্বক নিবেদন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰিব; আৰু ৰজাই নিজে তাক ত্ৰিশগুণ কৰি (প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে) আদায় কৰিব।

Verse 83

धर्मश्चार्थश् च कीर्तिञ्च लोकपङ्क्तिरुपग्रहः प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वतम्

ধৰ্ম, অৰ্থ, কীৰ্তি, সমাজৰ শাৰীৰ সহায়, প্ৰজাসকলৰ মাজত সন্মান আৰু স্বৰ্গত শাশ্বত স্থান—এই সকলো লাভ হয়।

Verse 84

पश्यतो व्यवहारांश् च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः

হে ৰাজন, ৰজা যেতিয়া নিজে ন্যায়-ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰশাসনিক লেনদেন পৰ্যবেক্ষণ কৰি তদাৰক কৰে, তেতিয়া শাসকৰ সাতটা গুণ আৱশ্যক বুলি কোৱা হয়।