Adhyaya 173

Verse 1

४। 788 | रु हर े 4667“ गा वि | हट 00 ब््झे शर-शय्यापर पड़े भीष्मकी युधिषछ्विरसे बातचीत (भीष्मस्वर्गारोहणपर्व) सप्तषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मके अन्त्येष्टि-संस्कारकी सामग्री लेकर युधिष्ठिर आदिका उनके पास जाना और भीष्मका श्रीकृष्ण आदिसे देहत्यागकी अनुमति लेते हुए धृतराष्ट्र और युधिष्ठिरको कर्तव्यका उपदेश देना वैशम्पायन उवाच ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम्‌ | पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्‌ प्रति

Vaiśampāyana nói: Bấy giờ, đức vua—con của Kuntī (Yudhiṣṭhira)—sau khi kính trọng và tôn vinh dân thành thị cùng dân các miền phụ cận đúng theo lễ nghi, liền ban phép cho họ trở về nhà mình.

Verse 2

सान्त्वयामास नारीक्ष हतवीरा हतेश्वरा: । विपुलैरर्थदानै: स तदा पाण्डुसुतो नूप:

Rồi vị vua con của Pāṇḍu đã an ủi những người phụ nữ mất chồng, mất các con trai anh hùng trong chiến trận, bằng cách ban cho họ của cải dồi dào.

Verse 3

सो$भिषिक्तो महाप्राज्ञ: प्राप्प राज्यं युधिष्ठिर: । अवस्थाप्य नरश्रेष्ठ: सर्वा: स्वप्रकृतीस्तथा

Sau khi được làm lễ quán đỉnh, Yudhiṣṭhira—bậc đại trí—đã nhận lấy vương quyền. Vị anh kiệt ấy liền an trí vững vàng các đại thần và mọi quan chức vào đúng chức phận, rồi tiếp nhận những lời chúc phúc thù thắng từ các brāhmaṇa đức hạnh, thông hiểu Veda.

Verse 4

द्विजेभ्यो गुणमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्व सर्वश: । प्रतिगृह्मयाशिषो मुख्यास्तथा धर्मभूतां वर:

Ngài cũng tiếp nhận những lời chúc phúc tối thượng từ các brāhmaṇa: những bậc nổi trội về đức hạnh, và những vị tinh thông Veda cùng truyền thống thánh điển.

Verse 5

उषित्वा शर्वरी: श्रीमान्‌ पञ्चाशन्नगरोत्तमे । समयं कौरवाग्रयस्य सस्मार पुरुषर्षभ:

Sau khi lưu lại năm mươi đêm trong thành đô tuyệt hảo ấy, Yudhiṣṭhira—bậc hiển hách, “tráng sĩ như bò mộng” giữa loài người—chợt nhớ đến thời khắc đã được Bhīṣma, bậc đứng đầu trong hàng Kaurava, ấn định; đó là dấu hiệu cho quyết tâm cẩn trọng của ngài: hành động đúng theo lời dạy của bậc trưởng thượng và theo đòi hỏi của dharma.

Verse 6

स निर्ययौ गजपुराद्‌ याजकैः परिवारित: । दृष्टवा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम्‌

Vaiśampāyana nói: Được các tư tế tế lễ vây quanh, ngài rời khỏi thành của nhà Kuru (Hastināpura). Thấy Mặt Trời đã thôi đường Nam hành và bước vào Bắc hành (Uttarāyaṇa), ngài liền xuất phát—chọn thời điểm hòa hợp với trật tự cát tường của vũ trụ và phép tắc nghi lễ.

Verse 7

घृतं माल्यं च गन्धांश्व॒ क्षौमाणि च युधिष्ठिर: । चन्दनागुरुमुख्यानि तथा कालीयकान्यपि

Vaiśampāyana nói: Yudhiṣṭhira, con của Kuntī, đã cho gửi trước để lo lễ hỏa táng của Bhīṣma: bơ ghee, vòng hoa, hương liệu, vải lanh mịn, cùng những chất thơm thượng hạng như gỗ đàn hương và agaru, lại thêm kālīyaka (đàn hương đen/bột đàn) —một việc làm trọn đạo, bày tỏ lòng tôn kính và tri ân đối với bậc trưởng lão đã giữ gìn dharma ngay giữa chiến tranh.

Verse 8

प्रस्थाप्य पूर्व कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै | माल्यानि च वराहाणि रत्नानि विविधानि च

Vaiśampāyana nói: Trước đó, Yudhiṣṭhira, con của Kuntī, đã cho gửi sẵn để lo tang lễ cho Bhīṣma: vòng hoa và các phẩm vật tuyển chọn, cùng nhiều loại bảo ngọc quý giá—để tôn kính bậc trưởng lão vĩ đại bằng lòng cung kính hợp với dharma.

Verse 9

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्‌ । मातरं च पृथां धीमान्‌ भ्रातृश्न पुरुषर्षभान्‌

Vaiśampāyana nói: Đặt Dhṛtarāṣṭra đi trước, lại có Gāndhārī lừng danh và mẹ Pṛthā (Kuntī), cùng các anh em dũng mãnh như bò mộng—hỡi bậc hùng lực—vua Yudhiṣṭhira, người trí tuệ, niềm tự hào của dòng Kuru, tiến bước để họ dẫn đường. Phía sau họ là Thánh Śrī Kṛṣṇa, Vidura thận trọng, Yuyutsu và Sātyaki cùng theo. Cảnh ấy nêu rõ sự nhã nhặn và tiết chế theo dharma của Yudhiṣṭhira: dẫu đã thắng trận, ngài vẫn tôn kính bậc trưởng thượng và người chịu tang, giữ gìn trật tự xã hội và đạo lý bằng cung cách kính cẩn.

Verse 10

जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता । युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन वा विभो

Vaiśaṃpāyana nói: Vị vương tử Kaurava tiến bước, sau lưng có Janārdana (Śrī Kṛṣṇa) và Vidura bậc trí, lại có Yuyutsu cùng Yuyudhāna (Sātyaki), hỡi bậc hùng lực. Cảnh ấy nêu rõ một cuộc rước theo dharma: quyền uy vương giả được kề cận bởi lời khuyên chính trực và lòng sùng kính—báo rằng sau tàn phá chiến tranh, sức mạnh phải được dẫn dắt bởi trí tuệ, trung nghĩa và sự tự chế đạo đức.

Verse 11

महता राजभोगेन पारिबर्ेण संवृत: । स्तूयमानो महातेजा भीष्मस्याग्नीननुव्रजन्‌

Vaiśampāyana nói: Được vây quanh bởi đoàn tùy tùng lớn lao và đầy đủ mọi hưởng thụ vương giả, vị quân vương rực rỡ tiến bước trong tiếng tán dương, đi sau những ngọn lửa thiêng do Bhīṣma thiết lập—đặt chúng ở phía trước và tự mình theo sau đúng nghi lễ.

Verse 12

निश्चक्राम पुरात्‌ तस्माद्‌ यथा देवपतिस्तथा । आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृप:,वे देवराज इन्द्रकी भाँति अपनी राजधानीसे बाहर निकले और यथासमय कुरुक्षेत्रमें शान्तनुनन्दन भीष्मजीके पास जा पहुँचे

Vaiśampāyana nói: Rồi nhà vua rời khỏi thành ấy, như Indra—chúa tể chư thiên—xuất hành; và đúng kỳ hạn, ngài đến Kurukṣetra, tới nơi Bhīṣma, con của Śāntanu. Câu kệ nêu bật bước đi có mục đích và kỷ luật của nhà vua: tìm lời chỉ giáo nơi bậc trưởng thượng chính trực, làm khuôn mẫu cho việc trị nước theo dharma.

Verse 13

उपास्यमान व्यासेन पाराशर्येण धीमता । नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च,राजर्षे! उस समय वहाँ पराशरनन्दन बुद्धिमान व्यास, देवर्षि नारद और असित देवल ऋषि उनके पास बैठे थे

Vaiśampāyana nói: “Hỡi bậc vương hiền, khi ấy Vyāsa bậc trí—con của Parāśara—cùng Devarṣi Nārada và hiền giả Asita Devala, ngồi gần bên ngài để phụng thị.” Cảnh ấy nhấn mạnh trọng lượng đạo đức của thời khắc: sự hiện diện của các bậc thánh hiền cho thấy lời khuyên đang được ban ra đặt nền trên dharma và được uy quyền tâm linh chứng giám.

Verse 14

हतशिष्टैनुपैश्चान्यै्नानादेशसमागतै: । रक्षिभिश्व महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः,नाना देशोंसे आये हुए नरेश, जो मरनेसे बच गये थे, रक्षक बनकर चारों ओरसे महात्मा भीष्मकी रक्षा करते थे

Vaiśampāyana nói: Những vị vua sống sót sau cuộc tàn sát, cùng các chúa tể khác từ nhiều xứ sở kéo đến, đứng làm lính canh bốn phía, bảo vệ Bhīṣma bậc đại hồn khi ngài được trông nom và gìn giữ quanh mình. Cảnh ấy nêu bật một sự đảo chiều theo dharma: giữa tro tàn hậu chiến, danh dự và bổn phận vẫn buộc người sống phải che chở bậc trưởng thượng đáng kính, thừa nhận uy danh của ngài vượt lên trên mọi thù hận phe phái.

Verse 15

शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्तत: । ततो रथादवातीर्य भ्रातृभि: सह धर्मराट्‌,धर्मराज राजा युधिष्ठिर दूरसे ही बाणशय्यापर सोये हुए भीष्मजीको देखकर भाइयोंसहित रथसे उतर पड़े

Vaiśampāyana nói: Khi ấy nhà vua trông thấy Bhīṣma đang nằm trên giường của bậc anh hùng—giường tên. Bèn vua Yudhiṣṭhira, đấng quân vương của Dharma, vị minh quân công chính, cùng các em xuống khỏi chiến xa, cung kính tiến đến gần bậc tổ phụ, dù chiến cuộc vừa qua vẫn còn dư chấn.

Verse 16

अभिवाद्याथ कौन्तेय: पितामहमरिंदम । द्वैपायनादीन वि्रांश्न तैश्न प्रत्यभिनन्दित:

Vaiśampāyana nói: Bấy giờ người con của Kuntī, kẻ khuất phục quân thù, trước hết cúi lạy bậc Tổ phụ. Sau đó chàng kính cẩn chào Vyāsa cùng các vị bà-la-môn khác; và họ cũng đáp lại bằng lời đón mừng và tán dương—nêu rõ rằng biết tôn kính bậc trưởng thượng và thầy dạy chính là dấu ấn của dharma.

Verse 17

ऋष्विम्भिब्रह्मकल्पैश्व भ्रातृभि: सह धर्मज: । आसाटद्य शरतल्पस्थमृषिभि: परिवारितम्‌

Vaiśampāyana nói: Rồi Dharmarāja Yudhiṣṭhira, con của Dharma, cùng các em và được vây quanh bởi các bậc hiền triết đáng kính—những người thánh thiện như Brahmā—tiến đến Bhīṣma, bậc tối thượng trong dòng Bharata, con của sông Gaṅgā, đang nằm trên giường tên. Giữa các tư tế, anh em và các ṛṣi, Yudhiṣṭhira rực sáng như chính Brahmā, cất lời với Bhīṣma như sau.

Verse 18

अब्रवीद्‌ भरतश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृभि: सह कौरव्य: शयानं निम्नगासुतम्‌

Vaiśampāyana nói: Khi ấy Yudhiṣṭhira, vị vua công chính và bậc đứng đầu trong dòng Bharata, cất lời. Được bao quanh bởi các em—cùng các tư tế và hiền triết, rực sáng như Brahmā—Yudhiṣṭhira, niềm vui của nhà Kuru, con của Dharma, tiến đến Bhīṣma, con của sông Gaṅgā, đang nằm trên giường tên, và nói với ngài những lời sau đây.

Verse 19

युधिष्ठिरो5हं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत । शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते

“Ta là Yudhiṣṭhira, tâu bệ hạ; kính đảnh lễ ngài, hỡi con của Jāhnavī (Gaṅgā). Hỡi bậc đại lực! Nếu ngài còn nghe được lời ta, xin hãy chỉ dạy: ta phải làm gì để phụng sự ngài?”

Verse 20

प्राप्तोडस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो । आचार्य ब्राद्मणांश्वैव ऋत्विजो भ्रातरश्ष मे

Vaiśampāyana nói: “Tâu Đại vương, tâu bậc chúa tể hùng mạnh! Thần đã đến đúng kỳ hạn, mang theo những ngọn lửa tế tự thiêng liêng của bệ hạ, cùng các bậc thầy, các Bà-la-môn và các tư tế chủ lễ; các huynh đệ của thần cũng đi cùng.”

Verse 21

पुत्रश्न ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । उपस्थित: सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान्‌

Vaiśampāyana nói: “Vị hoàng tử của bệ hạ—Đức vua Dhṛtarāṣṭra, chúa tể của muôn dân, uy lực rực rỡ—đang hiện diện nơi đây cùng các đại thần; và Vāsudeva, Kṛṣṇa dũng mãnh, cũng đã đến.”

Verse 22

हतशिष्टाश्व॒ राजान: सर्वे च कुरुजांगला: । तान्‌ पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने,'पुरुषसिंह! युद्धमें मरनेसे बचे हुए समस्त राजा और कुरुजांगल देशकी प्रजा भी उपस्थित है। आप आँखें खोलिये और इन सबको देखिये

Vaiśaṃpāyana nói: “Hỡi bậc hùng dũng như hổ giữa loài người! Các vua chúa còn sống sót sau cuộc tàn sát, và toàn thể dân chúng xứ Kuru-jāṅgala cũng đều có mặt. Xin hãy mở mắt thật rộng và nhìn họ.”

Verse 23

यच्चेह किंचित्‌ कर्तव्यं तत्सव॑ प्रापितं मया । यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्‌ कृतम्‌

Vaiśampāyana nói: “Mọi việc cần làm ở đây, thần đã hoàn tất cả. Đúng như bệ hạ đã dặn, vào đúng thời điểm, hết thảy đều đã được thực hiện.”

Verse 24

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़ेय: कुन्तीपुत्रेण धीमता । ददर्श भारतान्‌ सर्वान्‌ स्थितान्‌ सम्परिवार्य ह

Vaiśampāyana nói: Được người con trí tuệ của Kuntī (Yudhiṣṭhira) thưa như vậy, Bhīṣma—hậu duệ của sông Gaṅgā—liền mở mắt và nhìn thấy toàn thể dòng dõi Bhārata đứng vây quanh, bao bọc ông từ mọi phía.

Verse 25

ततश्च तं बली भीष्म: प्रगृह्म विपुलं भुजम्‌ उद्यन्मेघस्वरो वाग्मी काले वचनमत्रवीत्‌,फिर प्रवचनकुशल बलवान भीष्मने युधिष्ठिरकी विशाल भुजा हाथमें लेकर मेघके समान गम्भीर वाणीमें यह समयोचित वचन कहा--

Bấy giờ, Bhīṣma hùng mạnh nắm lấy cánh tay rộng lớn của chàng và đúng lúc cất lời. Hùng biện, giọng trầm như đám mây sấm đang dâng, ngài nói với chàng những lời hợp thời—đặt khuôn khổ đạo lý cho điều phải làm theo dharma.

Verse 26

दिष्ट्या प्राप्तोड्सि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर । परिवृत्तो हि भगवान्‌ सहस्रांशुर्दिवाकर:

Hỡi Kuntī-nandana Yudhiṣṭhira, thật may mắn thay khi con đã đến đây cùng các đại thần. Mặt Trời thiêng liêng, rực rỡ ngàn tia, nay đã quay từ hành trình về phương Nam trở lại hướng về phương Bắc.

Verse 27

अष्टपज्चाश तं॑ रात्र्य: शयानस्याद्य मे गता: । शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा

Vaiśampāyana nói: “Hôm nay đã qua năm mươi tám đêm đối với ta, khi ta nằm trên giường tên với những mũi nhọn sắc như dao; thế nhưng với ta, những ngày ấy trôi qua như thể một trăm năm.”

Verse 28

माघो<यं समनुप्राप्तो मास: सौम्यो युधिष्ठिर । त्रिभागशेष: पक्षोडयं शुक्लो भवितुमहति

Vaiśampāyana nói: “Yudhiṣṭhira, theo lịch âm, tháng Māgha hiền hòa nay đã đến. Đây là nửa tháng sáng; một phần đã trôi qua, và còn lại ba phần.”

Verse 29

एवमुकक्‍त्वा तु गाड़ेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । धृतराष्ट्रमथामन्त्रय काले वचनमत्रवीत्‌,धर्मपुत्र युधिष्ठिस्से ऐसा कहकर गंगानन्दन भीष्मने धृतराष्ट्रको पुकारकर उनसे यह समयोचित वचन कहा--

Nói xong như vậy, Bhīṣma—con của sông Gaṅgā—ngỏ lời với Yudhiṣṭhira, con của Dharma. Rồi ngài cho gọi Dhṛtarāṣṭra và nói những lời hợp thời—lời khuyên nhằm dẫn dắt cách hành xử theo dharma trong khoảnh khắc hệ trọng ấy.

Verse 30

भीष्म उवाच राजन्‌ विदितधर्मोडसि सुनिर्णीतार्थसंशय: । बहुश्रुता हि ते विप्रा बहव: पर्युपासिता:

Bhīṣma nói: “Tâu Đại vương, bệ hạ am tường Dharma, và đã phân định rành rẽ mọi nghi hoặc về những mục đích chân thật của đời người. Trong lòng bệ hạ không còn chút do dự nào, bởi bệ hạ đã siêng năng phụng sự nhiều Bà-la-môn uyên bác—những bậc thông suốt kinh điển—và đã thọ ích từ sự gần gũi cùng lời chỉ dạy của họ.”

Verse 31

वेदशास्त्राणि सर्वाणि धर्माश्न मनुजेश्वर । वेदांश्न चतुर: सर्वान्‌ निखिलेनानुबुद्धयसे,मनुजेश्वर! तुम चारों वेदों, सम्पूर्ण शास्त्रों और धर्मोका रहस्य पूर्णरूपसे जानते और समझते हो

Bhīṣma nói: “Tâu Chúa tể loài người, bệ hạ đã thấu hiểu trọn vẹn bốn bộ Veda cùng toàn thể kinh luận thánh điển, và cũng nắm rõ, không thiếu sót, các nguyên lý của Dharma.”

Verse 32

न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्‌ तथा । श्रुत॑ देवरहस्यं ते कृष्णद्वैघधायनादपि

Bhīṣma nói: “Hỡi hậu duệ nhà Kuru, chớ nên sầu muộn. Điều đã xảy ra vốn tất phải xảy ra đúng như thế. Bệ hạ cũng đã nghe từ Krishna Dvaipayana Vyāsa lời cơ mật của chư thiên—và theo đúng lời ấy, toàn bộ diễn tiến của cuộc chiến Mahābhārata đã mở ra.”

Verse 33

यथा पाण्डो: सुता राज॑स्तथैव तव धर्मत: । तान्‌ पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान्‌

Bhīṣma nói: “Tâu Đại vương, họ là con của Pāṇḍu thế nào thì theo chuẩn mực của Dharma, họ cũng là con của bệ hạ như thế. Họ luôn tận tụy phụng sự bậc trưởng thượng và thầy dạy. Vì vậy, xin bệ hạ vững lập trong chính đạo mà che chở, nuôi dưỡng họ như chính các hoàng tử của mình.”

Verse 34

धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव । आनृशंस्यपरं होनं जानामि गुरुवत्सलम्‌

Bhīṣma nói: “Dharmarāja Yudhiṣṭhira có tâm hồn thanh tịnh, sẽ luôn thuận theo mệnh lệnh của bệ hạ. Ta biết người đặt lòng từ bi lên trên hết, không hề tàn nhẫn, và hết mực kính yêu các bậc trưởng thượng cùng thầy dạy.”

Verse 35

तव पुत्रा दुरात्मान: क्रोधलो भपरायणा: । ईर्ष्याभि भूता दुर्वत्तास्तानू न शोचितुमहसि

Bhīṣma nói: “Các con của ngươi vốn tâm địa gian ác—buông mình theo giận dữ và tham lam, bị lòng đố kỵ lấn át, lại hư hỏng về hạnh kiểm. Vì thế, ngươi không nên than khóc vì họ.”

Verse 36

वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा वचन धृतराष्ट्र मनीषिणम्‌ । वासुदेव॑ महाबाहुम भ्यभाषत कौरव:

Vaiśampāyana nói: Nói bấy nhiêu lời với Dhṛtarāṣṭra bậc hiền trí xong, vị trưởng lão dòng Kuru liền hướng về Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) cánh tay hùng mạnh mà thưa như sau—từ lời răn dạy dành cho nhà vua chuyển sang lời khẩn cầu nơi đấng dẫn đường thiêng liêng.

Verse 37

भीष्म उवाच भगवन्‌ देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत । त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शड्खचक्रगदाधर

Bhīṣma thưa: “Bạch Thế Tôn, bậc Chúa tể của chư thiên! Cả thần lẫn a-tu-la đều cúi đầu dưới chân Ngài. Kính lạy Trivikrama, đấng sải ba bước đo khắp tam giới; kính lạy Nārāyaṇa, đấng cầm ốc, luân và chùy—con xin đảnh lễ.”

Verse 38

वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुष: सविता विराट । जीवभूतो<नुरूपस्त्वं परमात्मा सनातन:,आप वासुदेव, हिरण्यात्मा, पुरुष, सविता, विराट, अनुरूप, जीवात्मा और सनातन परमात्मा हैं

Bhīṣma thưa: “Ngài là Vāsudeva—đấng có linh hồn rực vàng; là Puruṣa, Con Người vũ trụ; là Savitṛ, mặt trời ban sinh lực; và là Virāṭ, hình thể bao trùm khắp càn khôn. Ngài là jīvātman, nguyên lý sự sống ngự trong muôn loài tùy theo bản tính của chúng; đồng thời cũng là Paramātman, Đại Ngã vĩnh cửu.”

Verse 39

त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यश: । अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम,कमलनयन श्रीकृष्ण! पुरुषोत्तम! वैकुण्ठ! आप सदा मेरा उद्धार करें। अब मुझे जानेकी आज्ञा दें

Bhīṣma khẩn cầu: “Hỡi Kṛṣṇa mắt sen! Hỡi Puruṣottama, bậc Tối Thượng! Hỡi Vaikuṇṭha! Xin luôn che chở và cứu độ con. Nay, ô Kṛṣṇa, xin ban cho con phép được ra đi.”

Verse 40

रक्ष्याश्न ते पाण्डवेया भवान्‌ येषां परायणम्‌ | उक्तवानस्मि दुर्बुद्धिं मन्‍्द दुर्योधनं तदा

Bhīṣma nói: “Ngươi sẽ được các vương tử Pāṇḍava—những người xem ngươi là chỗ nương tựa tối thượng—bảo hộ. Khi ấy, ta đã từng nói với Duryodhana kẻ trí tối tăm, để cảnh tỉnh và răn dạy hắn rồi.”

Verse 41

“यत: कृष्णस्ततो धर्मो” यतो धर्मस्ततो जय: । वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवै:

Bhīṣma nói: “Nơi nào có Kṛṣṇa, nơi ấy có Dharma; nơi nào có Dharma, nơi ấy có chiến thắng. Vì vậy, hỡi con, hãy nương tựa nơi sự hiện diện thiêng liêng của Vāsudeva, khiến các Pāṇḍava được an hòa—hãy làm nguội thù hận và tìm đường hòa giải theo lẽ chính.”

Verse 42

संधानस्य पर: कालस्तवेति च पुन: पुनः । न च मे तद्‌ वचो मूढ: कृतवान्‌ स सुमन्दधी: । घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गत:

Bhīṣma nói: “Hết lần này đến lần khác ta bảo hắn: ‘Giờ là lúc thích hợp nhất để hòa giải.’ Nhưng kẻ mê muội, trí hèn ấy đã không làm theo lời ta. Sau khi khiến mặt đất này chìm trong tàn sát, cuối cùng hắn cũng đi đến diệt vong của chính mình.”

Verse 43

प्रभो! आप ही जिनके परम आश्रय हैं

Bhīṣma nói: “Muôn tâu Chúa Tể! Ngài là nơi nương tựa tối thượng của ai, thì các Pāṇḍava—những người ấy—Ngài phải luôn che chở. Ta đã nói với Duryodhana kẻ trí hèn rằng: ‘Nơi nào có Śrī Kṛṣṇa, nơi ấy có Dharma; nơi nào có Dharma, phe ấy tất thắng. Vậy nên, hỡi con Duryodhana, hãy nhờ sự trợ lực của Bhagavān Śrī Kṛṣṇa mà lập hòa ước với các Pāṇḍava; đây là thời cơ tốt đẹp nhất cho hòa giải.’ Dẫu ta nói đi nói lại, kẻ ngu tối ấy vẫn không nghe; hắn khiến các dũng sĩ khắp cõi đất diệt vong, rồi cuối cùng tự rơi vào hàm của Thần Thời Gian. Nhưng ta thật biết Ngài—hỡi Thần linh cổ xưa, bậc tối thượng trong hàng hiền triết. Ngài chính là Ṛṣi Nārāyaṇa thuở nguyên sơ, đã cùng Nara cư ngụ rất lâu tại Badarī (Badarikāśrama).”

Verse 44

तथा मे नारद: प्राह व्यासश्व॒ सुमहातपा: । नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति

Bhīṣma nói: “Devarṣi Nārada cũng đã bảo ta như vậy, và đại khổ hạnh Vyāsa cũng thế: ‘Hai vị này—Kṛṣṇa và Arjuna—thật chính là Nārāyaṇa và Nara, giáng sinh giữa loài người trong thân người.’”

Verse 45

स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम्‌ | त्वयाहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम्‌,श्रीकृष्ण! अब आप आज्ञा दीजिये, मैं इस शरीरका परित्याग करूँगा। आपकी आज्ञा मिलनेपर मुझे परम गतिकी प्राप्ति होगी

Bhīṣma thưa: “Ôi Krishna, xin Người ban cho ta sự cho phép. Nay ta sẽ rời bỏ thân xác này. Khi được Người chuẩn thuận trọn vẹn, ta sẽ ra đi đến cảnh giới tối thượng.”

Verse 46

वासुदेव उवाच अनुजानामि भीष्म त्वां वसून्‌ प्राप्तुहि पार्थिव । न ते$स्ति वृजिनं किंचिदिहलोके महाद्युते

Vāsudeva nói: “Hỡi Bhīṣma, hỡi bậc vương giả oai hùng, ta cho phép ngươi—hãy đi đến cõi của các Vasu. Trong đời này, hỡi người rực rỡ vinh quang, nơi ngươi không hề có dù chỉ một vết nhơ của điều sai trái.”

Verse 47

पितृभक्तो5सि राजर्षे मार्कण्डेय इवापर: । तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः,राजर्ष! आप दूसरे मार्कण्डेयके समान पितृभक्त हैं; इसलिये मृत्यु विनीत दासीके समान आपके वशमें हो गयी है

Vāsudeva nói: “Hỡi bậc vương tiên, ngươi hiếu kính với các Pitṛ như một Mārkaṇḍeya thứ hai. Bởi vậy, chính Thần Chết cũng đứng dưới quyền ngươi, khiêm phục như kẻ tôi tớ ngoan ngoãn.”

Verse 48

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़ेय: पाण्डवानिदमब्रवीत्‌ | धृतराष्ट्रमुखां श्वापि सर्वाश्व सुहृदस्तथा

Vaiśampāyana nói: Được nói như thế, Bhīṣma—con của sông Gaṅgā—liền thốt lời với các Pāṇḍava, và cũng với hết thảy những người thân hữu, đứng đầu là Dhṛtarāṣṭra.

Verse 49

प्राणानुत्स्रष्टमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्ह थ । सत्येषु यतितव्यं व: सत्यं हि परमं बलम्‌

“Nay ta muốn buông bỏ sinh mệnh. Xin tất cả các ngươi cho phép ta điều ấy. Các ngươi hãy luôn gắng sức giữ gìn pháp của chân thật; bởi chân thật chính là sức mạnh tối thượng.”

Verse 50

आनुृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभि: । ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्व तपोनित्यैश्ष भारता:

Vaiśampāyana nói: “Hỡi con cháu Bharata, người biết tự chế phải luôn đối đãi với muôn loài bằng lòng từ mẫn và sự nhu hòa. Họ phải kính phụng các Bà-la-môn, kiên định trong dharma, và bền bỉ trong khổ hạnh.”

Verse 51

इत्युक्त्वा सुह्ृद: सर्वान्‌ सम्परिष्वज्य चैव ह । पुनरेवाब्रवीद्‌ धीमान्‌ युधिष्ठिरमिदं वच:

Nói xong, Bhīṣma bậc trí ôm lấy tất cả những người thân hữu. Rồi ông lại quay về phía Yudhiṣṭhira và nói: “Yudhiṣṭhira, con phải luôn tôn kính các Bà-la-môn nói chung—và đặc biệt là những bậc học giả—cùng với các thầy dạy và các tư tế chủ lễ (ṛtvij).”

Verse 52

ब्राह्मणाश्रैव ते नित्यं प्राज्ञाश्रैव विशेषत: | आचार्या ऋत्विजश्वचैव पूजनीया जनाधिप

Vaiśampāyana nói: “Hỡi bậc chúa của loài người, con phải luôn tôn kính các Bà-la-môn—đặc biệt là những bậc trí trong số họ. Cũng vậy, các thầy dạy và các tư tế chủ lễ (ṛtvij) luôn đáng được tôn thờ.”

Verse 167

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

Như vậy, trong Śrī Mahābhārata, thuộc Anuśāsana Parva—đặc biệt ở phần nói về Bhīṣma thăng thiên—chấm dứt chương thứ một trăm sáu mươi bảy, nằm trong lời luận về dharma của sự bố thí (dāna).