Prakarana 13
त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
Ang namumunong rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇā (habag), ngunit hindi ito nananatiling nakapiit sa kalumbayan; ito ay binabago sa maryādā-dharma, ang katuwiran bilang banal na pagpipigil. Sa kasalukuyang bahagi (Dohā 120, 129), ang pagtatapon sa gubat ay nagiging isang pangitain ng karunungan ng mga tao: ang mga lalaki at babae ng bayan at nayon ay tumitingin kay Rāma, Sītā, Lakṣmaṇa bilang "kagandahang ipinakikita" at "kabutihang ipinakikita." Ang pag-ibig na ito ng mga karaniwang tao ay nagpapahiwatig ng bhakti-demokrasya ni Tulsīdās: ang avatāra ng Panginoon ay hindi lamang ang soberanya ng mga palasyo, kundi ang Panginoon ng daan din. Pagkatapos, sa yugto ng āśrama ni Vālmīki, ang karuṇā ay tumutungo sa śānta-rasa: ang kadalisayan ng tapas-grove, ang pagpaparangal sa mga bisita, at ang turo ng sage tungkol sa tattva ay nagpapakita sa naghahanap ng kahulugan ng "gubat = pagloob." Dito, ang Nirguṇa, na lampas sa saklaw, ay ginagawang kasalukuyan sa pamamagitan ng salaysay ng Saguṇa; ang layunin ng sādhana ay hindi isang panlabas na paglalakbay, kundi ang pananahanan ni Rāma sa "puso-āśrama", ito ang prinsipyo ng dharma sa hakbang na ito.
Verses
Chaupai 120.1-4
जौं ए कंद मूल फल खाहीं।बादि सुधादि असन जग माहीं।।
एक कहहिं ए सहज सुहाए।आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।
जहँ लगि बेद कही बिधि करनी।श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।
देखहु खोजि भुअन दस चारी।कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।
इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा।पटतर जोग बनावै लागा।।
कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए।तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।
एक कहहिं हम बहुत न जानहिं।आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।
ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे।जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
jauṁ e kaṁda mūla phala khāhīṁ |bādi sudhādi asana jaga māhīṁ ||
eka kahahiṁ e sahaja suhāe |āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe ||
jahã lagi beda kahī bidhi karanī |śravana nayana mana gocara baranī ||
dekhahu khoji bhuana dasa cārī |kahã asa puruṣa kahā̃ asi nārī ||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā |paṭatara joga banāvai lāgā ||
kīnha bahuta śrama aika na āe |tehiṁ iriṣā bana āni durāe ||
eka kahahiṁ hama bahuta na jānahiṁ |āpuhi parama dhanya kari mānahiṁ ||
te puni punyapuṁja hama lekhe |je dekhahiṁ dekhihahiṁ jinha dekhe ||
Kung ang dalawang ito ay kumakain ng mga bungang-lupa, ugat, at prutas, ang lahat ng masarap na pagkain na parang nektar sa mundo ay nawawalang saysay. Sinasabi ng ilan: "Ang dalawang ito ay maganda sa kalikasan; sila ay lumitaw nang sarili at hindi ginawa ni Brahma." Lahat ng gawa ng Manlilikha na sinabi ng Veda, anuman inilarawan na nasa abot ng tainga, mata, at isip, hanapin at tingnan sa lahat ng labing-apat na mundo: saan may ganoong lalaki, saan may ganoong babae? Nang makita sila, napusuan ng pagnanasa ang puso ni Brahma, at nagsimula siyang gumawa ng magkapares na katulad nila. Siya ay napagod nang husto ngunit walang isa pang lumitaw na katulad nila; kaya dahil sa inggit dinala niya sila at itinago sa gubat. Sinasabi ng iba: "Hindi kami masyadong nakakaalam, ngunit itinuturing namin ang aming sarili na pinagpalang lubos." At sa aming pagtatala, sila rin ay mga tumpok ng kabutihan, yaong mga nakakita sa kanila, yaong mga makakita, at yaong mga nakakita na.
Doha 120
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṁ nayana bhari nīra |kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra ||120||
Sa ganitong paraan, sila'y nagsasalita at nagsasalita ng mga salitang tinatanggap ng may pag-ibig, ang kanilang mga mata ay puno ng luha. Paano sila makakatawid sa landasing hindi malalakbay na may gayong malambot na mga katawan?
Chaupai 121.1-4
नारि सनेह बिकल बस होहीं।चकई साँझ समय जनु सोहीं।।
मृदु पद कमल कठिन मगु जानी।गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।
परसत मृदुल चरन अरुनारे।सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।
जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा।कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।
जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं।ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।
जे नर नारि न अवसर आए।तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।
सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई।अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।
समरथ धाइ बिलोकहिं जाई।प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
nāri saneha bikala basa hohīṁ |cakaī sā̃jha samaya janu sohīṁ ||
mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī |gahabari hṛdayã kahahiṁ bara bānī ||
parasata mṛdula carana arunāre |sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre ||
jauṁ jagadīsa inhahi banu dīnhā |kasa na sumanamaya māragu kīnhā ||
jauṁ māgā pāia bidhi pāhīṁ |e rakhiahiṁ sakhi ā̃khinha māhīṁ ||
je nara nāri na avasara āe |tinha siya rāmu na dekhana pāe ||
suni surupa būjhahiṁ akulāī |aba lagi gae kahā̃ lagi bhāī ||
samaratha dhāi bilokahiṁ jāī |pramudita phirahiṁ janamaphalu pāī ||
Ang mga babae ay napasakop ng pag-ibig at nabalisa, tulad ng ibong chakwi sa oras ng takipsilim. Alam na malambot ang nilotus na kanilang mga paa at matigas ang daan, napuno ng damdamin ang kanilang mga puso at nagsalita ng magagandang salita. "Kapag ang malambot at mamulang paa ay sumalang sa lupa, ang lupa ay umurong, gaya ng ating mga puso." "Kung ang Panginoon ng mundo ay nagbigay sa kanila ng gubat, bakit hindi niya ginawang puno ng bulaklak ang kanilang daan?" "Kung ang aming hinihiling ay makukuha kay Brahma, kaya't, kaibigan, itatago namin sila sa aming mga mata." Ang mga lalaki at babae na hindi dumating sa tamang oras ay hindi nakakita kay Sita at Rama. Marinig ang kanilang magagandang anyo, sila ay nagtatanong nang may pag-aalala, "Kapatid, hanggang saan na sila naparoon ngayon?" Ang mga makakaya ay tumakbo, nakita sila, at nagbalik nang puspos ng galak, nakuha ang bunga ng kanilang kapanganakan.
Doha 121
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṁ pachitāhiṁ |hohiṁ premabasa loga imi rāmu jahā̃ jahã jāhiṁ ||121||
Ang mga mahihina na babae, mga bata, at mga matatanda ay humahampas sa kanilang dibdib at nagsisisi. Sa ganitong paraan, na dinadaig ng pag-ibig, ang mga tao ay sumusunod kung saan man pumunta si Rama.
Chaupai 122.1-4
गाँव गाँव अस होइ अनंदू।देखि भानुकुल कैरव चंदू।।
जे कछु समाचार सुनि पावहिं।ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।
कहहिं एक अति भल नरनाहू।दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।
कहहिं परस्पर लोग लोगाईं।बातें सरल सनेह सुहाईं।।
ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए।धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।
धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ।जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।
सुख पायउ बिरंचि रचि तेही।ए जेहि के सब भाँति सनेही।।
राम लखन पथि कथा सुहाई।रही सकल मग कानन छाई।।
gā̃va gā̃va asa hoi anaṁdū |dekhi bhānukula kairava caṁdū ||
je kachu samācāra suni pāvahiṁ |te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṁ ||
kahahiṁ eka ati bhala naranāhū |dīnha hamahi joi locana lāhū ||
kahahiṁ paraspara loga logāīṁ |bāteṁ sarala saneha suhāīṁ ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe |dhanya so nagaru jahā̃ teṁ āe ||
dhanya so desu sailu bana gāū̃ |jahã jahã jāhiṁ dhanya soi ṭhāū̃ ||
sukha pāyau biraṁci raci tehī |e jehi ke saba bhā̃ti sanehī ||
rāma lakhana pathi kathā suhāī |rahī sakala maga kānana chāī ||
Sa bawat nayon may ganitong kagalakan sa pagkakita kay Rama, ang buwan para sa liryo ng angkan ng araw. Yaong nakarinig ng ilang balita ay sinisi ang hari at reyna. Sinabi ng ilan, "Mabuti ang hari, sapagkat binigyan niya ang aming mga mata ng malaking pakinabang na ito." Ang mga tao ay nagsasabi sa isa't isa ng mga salitang simple, mapagmahal, at kaibig-ibig. "Pinagpala ang ama at ina na nanganak sa kanila, at pinagpala ang lungsod na pinanggalingan nila." "Pinagpala ang bansa, bundok, gubat, at nayon, at pinagpala ang bawat lugar na pupunta nila." "Nalugod si Brahma sa paglikha sa mga taong mahal nila ang dalawang ito sa bawat paraan." Ang kaibig-ibig na kuwento ni Rama at Lakshmana sa daan ay kumalat sa bawat landas at gubat.
Doha 122
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta |jāhiṁ cale dekhata bipina siya saumitri sameta ||122||
Sa ganitong paraan, ang araw ng lahi ng Raghu ay nagdala ng kagalakan sa mga tao sa buong landas. Siya'y nagpatuloy sa kanyang paglalakbay, kasama si Sita at ang anak ni Sumitra sa kanyang tabi, na tinitignan ang gubat.
Chaupai 123.1-4
आगे रामु लखनु बने पाछें।तापस बेष बिराजत काछें।।
उभय बीच सिय सोहति कैसे।ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।
बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई।जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।
उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही।जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।
प्रभु पद रेख बीच बिच सीता।धरति चरन मग चलति सभीता।।
सीय राम पद अंक बराएँ।लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।
राम लखन सिय प्रीति सुहाई।बचन अगोचर किमि कहि जाई।।
खग मृग मगन देखि छबि होहीं।लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
āge rāmu lakhanu bane pācheṁ |tāpasa beṣa birājata kācheṁ ||
ubhaya bīca siya sohati kaise |brahma jīva bica māyā jaise ||
bahuri kahaũ chabi jasi mana basaī |janu madhu madana madhya rati lasaī ||
upamā bahuri kahaũ jiyã johī |janu budha bidhu bica rohini sohī ||
prabhu pada rekha bīca bica sītā |dharati carana maga calati sabhītā ||
sīya rāma pada aṁka barāẽ |lakhana calahiṁ magu dāhina lāẽ ||
rāma lakhana siya prīti suhāī |bacana agocara kimi kahi jāī ||
khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṁ |lie cori cita rāma baṭohīṁ ||
Naglalakad si Rama sa unahan at sumusunod si Lakshmana sa likuran, kapwa nagliliwanag sa kasuotan ng mga tapat. Gaano kagandang lumiliwanag si Sita sa pagitan ng dalawa, tulad ni Maya na nakatayo sa pagitan ni Brahma at ng indibidwal na kaluluwa. Muli ay isinasalaysay ko ang kagandahan niya kung paano ito nananahan sa isip ko: parang si Rati na lumiliwanag sa pagitan ng Tagsibol at ng diyos ng Pag-ibig. Muli ay nagbibigay ako ng pagtutulad na hinanap ko sa puso: parang si Rohini na lumiliwanag sa pagitan ni Mercury at ng Buwan. Naglalakad nang may takot si Sita, inilalagay ang kanyang mga paa sa daan sa mga puwang sa pagitan ng mga bakas ng paa ng kanyang Panginoon. Iniiwasan ang mga bakas ng paa ni Sita at ni Rama, naglalakad si Lakshmana sa kanang bahagi nila sa buong daan. Ang magandang pag-ibig nina Rama, Lakshmana, at Sita ay higit pa sa abot ng mga salita; paano ito masasalaysay? Ang mga ibon at usa ay naluwalhati sa pagkakita sa kanilang kagandahan, sapagkat si Rama na manlalakad ay nakawili ang kanilang mga puso.
Doha 123
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi |bhava magu agamu anaṁdu tei binu śrama rahe sirāi ||123||
Lahat ng nakakita sa dalawang minamahal na kapatid, mga manlalakbay, kasama si Sita, ay nakitang ang landas ng pag-iral sa mundo, na napakahirap lakbayin, ay umabot na sa wakas nang walang pagpapagal, at sila ay napuno ng kagalakan.
Chaupai 124.1-4
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ।बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।
राम धाम पथ पाइहि सोई।जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।
तब रघुबीर श्रमित सिय जानी।देखि निकट बटु सीतल पानी।।
तहँ बसि कंद मूल फल खाई।प्रात नहाइ चले रघुराई।।
देखत बन सर सैल सुहाए।बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।
राम दीख मुनि बासु सुहावन।सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।
सरनि सरोज बिटप बन फूले।गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।
खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं।बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
ajahũ jāsu ura sapanehũ kāū |basahũ lakhanu siya rāmu baṭāū ||
rāma dhāma patha pāihi soī |jo patha pāva kabahũ muni koī ||
taba raghubīra śramita siya jānī |dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī ||
tahã basi kaṁda mūla phala khāī |prāta nahāi cale raghurāī ||
dekhata bana sara saila suhāe |bālamīki āśrama prabhu āe ||
rāma dīkha muni bāsu suhāvana |suṁdara giri kānanu jalu pāvana ||
sarani saroja biṭapa bana phūle |guṁjata maṁju madhupa rasa bhūle ||
khaga mṛga bipula kolāhala karahīṁ |birahita baira mudita mana carahīṁ ||
Kahit ngayon, kung sa puso ng sinuman, kahit sa panaginip, si Lakshmana, Sita at Rama na manlalakbay ay nananahan, siya ay makakatuklas ng landas tungo sa tahanan ni Rama, landas na halos hindi natutuklasan ng alinmang rishi. Nang magkagayon ang bayaning anak ni Raghu, na alam na si Sita ay pagod, at nakakita ng puno ng banyan na malapit at malamig na tubig, ay nanatili roon at kumain ng mga ugat, lamunin at prutas; sa madaling araw siya naligo, at ang Panginoong anak ni Raghu ay nagpatuloy sa kanyang lakad. Habang tinitingnan ang magagandang kagubatan, lawa at burol, ang Panginoon ay dumating sa hermitahe ni Valmiki. Tiningnan ni Rama ang kaaya-ayang tahanan ng rishi, na may magandang burol at kagubatan at dalisay na tubig. Mga lotus ang namukadkad sa mga lawa at ang mga puno sa kagubatan ay namumulaklak, at ang mga bubuyog, nakalimutan ang sarili sa nektar, ay umaugong nang matamis. Ang mga ibon at hayop ay gumagawa ng malaking ingay, walang pag-aaway, at naglalakad nang may masayang puso.
Doha 124
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
suci suṁdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena |suni raghubara āgamanu muni āgeṁ āyau lena ||124||
Sa pagkakita sa dalisay at magandang ashrama, ang may mga matang parang lotus ay nagalak. Sa pagkarinig sa pagdating ni Rama, ang pantas ay lumabas upang salubungin siya.
Chaupai 125.1-4
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा।आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।
देखि राम छबि नयन जुड़ाने।करि सनमानु आश्रमहिं आने।।
मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए।कंद मूल फल मधुर मगाए।।
सिय सौमित्रि राम फल खाए।तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।
बालमीकि मन आनँदु भारी।मंगल मूरति नयन निहारी।।
तब कर कमल जोरि रघुराई।बोले बचन श्रवन सुखदाई।।
तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा।बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।
अस कहि प्रभु सब कथा बखानी।जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
muni kahũ rāma daṁḍavata kīnhā |āsirabādu biprabara dīnhā ||
dekhi rāma chabi nayana juṛāne |kari sanamānu āśramahiṁ āne ||
munibara atithi prānapriya pāe |kaṁda mūla phala madhura magāe ||
siya saumitri rāma phala khāe |taba muni āśrama die suhāe ||
bālamīki mana ānãdu bhārī |maṁgala mūrati nayana nihārī ||
taba kara kamala jori raghurāī |bole bacana śravana sukhadāī ||
tumha trikāla darasī munināthā |bisva badara jimi tumhareṁ hāthā ||
asa kahi prabhu saba kathā bakhānī |jehi jehi bhā̃ti dīnha banu rānī ||
Nagpatirapa si Rama sa harapan ng resi, at ang pinakamahal na brahmin ay nagbigay ng pagpapala sa kanya. Nakakita sa kagandahan ni Rama, ang mga mata ng resi ay lumamig at natuwa; may paggalang ay tinanggap at dinala siya sa ermita. Ang dakilang resi, na nakatanggap ng mga bisitang minahal tulad ng kanyang sariling buhay, ay nagpagawa ng mga ugat, labong, at matatamis na prutas. Si Sita, Lakshmana, at Rama ay kumain ng prutas; pagkatapos ay ipinakita ng resi ang mga kaayaayang lugar sa ermita na ibinigay niya sa kanila. Ang puso ni Valmiki ay napuno ng malaking kagalakan habang tinitingnan ng kanyang mga mata ang anyong puno ng magandang palatandaan. Pagkatapos ay si Rama, Panginoon ng mga Raghu, ay nagpatong ng kanyang mga kamay na parang lotus at nagsalita ng mga salitang nagbibigay galak sa pandinig. "O panginoon ng mga resi, nakikita mo ang tatlong panahon, nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap; ang buong sansinukob ay nasa iyong kamay na parang prutas na bidara." Sa ganito'y pagsasalita, ang Panginoon ay nagsalaysay ng buong kuwento, kung paano sa bawat paraan ay ipinadala siya ng reyna sa gubat.
Doha 125
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu |mo kahũ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu ||125||
Para sa mga salita ng aking ama, muli para sa kapakanan ng aking ina, at para sa kapakanan ng aking kapatid na si Bharata, O Panginoon, ang paningin sa inyo ay ang bunga ng aking merito at kapangyarihan.
Chaupai 126.1-4
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे।भए सुकृत सब सुफल हमारे।।
अब जहँ राउर आयसु होई।मुनि उदबेगु न पावै कोई।।
मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं।ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।
मंगल मूल बिप्र परितोषू।दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।
अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ।सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।
तहँ रचि रुचिर परन तृन साला।बासु करौ कछु काल कृपाला।।
सहज सरल सुनि रघुबर बानी।साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।
कस न कहहु अस रघुकुलकेतू।तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
dekhi pāya munirāya tumhāre |bhae sukṛta saba suphala hamāre ||
aba jahã rāura āyasu hoī |muni udabegu na pāvai koī ||
muni tāpasa jinha teṁ dukhu lahahīṁ |te naresa binu pāvaka dahahīṁ ||
maṁgala mūla bipra paritoṣū |dahai koṭi kula bhūsura roṣū ||
asa jiyã jāni kahia soi ṭhāū̃ |siya saumitri sahita jahã jāū̃ ||
tahã raci rucira parana tṛna sālā |bāsu karau kachu kāla kṛpālā ||
sahaja sarala suni raghubara bānī |sādhu sādhu bole muni gyānī ||
kasa na kahahu asa raghukulaketū |tumha pālaka saṁtata śruti setū ||
O hari ng mga resi, nang makita ang iyong mga paa, ang lahat ng aming mabubuting gawa ay nagbunga. Ngayon, saan man ang iyong utos, maging ito ay lugar na walang resi na nagdaranas ng pagkabagabag. Ang mga hari na sa pamamagitan nila ay nagdurusang magdusa ang mga resi at mga ermitanyo, sila ay sinusunog na walang apoy. Ang kasiyahan ng isang Brahmin ay ugat ng lahat ng pagpapala, habang ang galit ng Brahmin ay sumusunog ng milyun-milyong lahi. Naalaman ito sa iyong puso, sabihin mo sa akin ang lugar na pupuntahan ko kasama si Sita at si Lakshmana, anak ni Sumitra. Doon ay gagawa ako ng magandang kubo ng mga dahon at damo, at mananatili sa ilang panahon, o mapaghabag. Nang marinig ang natural at simpleng salita ni Rama, ang pinakamabuti sa angkan ng Raghu, ang marunong na resi ay nagsabi, "Mabuti, mabuti!" Bakit hindi mo sasabihin nang ganoon, o watawat ng angkan ng Raghu? Ikaw ang palaging tagapangalaga ng tulay ng mga Veda.
Chhand 126
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।
जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī |jo sṛjati jagu pālati harati rūkha pāi kṛpānidhāna kī ||
jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī |sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī ||
Ikaw, Rama, ang tagapagbantay ng tulay ng mga Veda, ang Panginoon ng sanlibutan; at si Janaki ay si Maya, na kinuha ang kagandahang-loob ng Kaban ng Habag bilang gabay, lumilikha, nag-aalaga at sumisira sa mundo. Siyang si Shesha na may isang libong ulo, panginoon ng mga ahas at tagapagdala ng lupa, panginoon ng lahat ng gumagalaw at hindi gumagalaw, ay si Lakshmana. Dahil sa mga diyos kanyang kinuha ang anyo ng isang hari sa mga tao, at siya'y lumalakad upang lipulin ang masamang hukbo ng mga demonyo.
Soratha 126
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
rāma sarupa tumhāra bacana agocara buddhipara |abigata akatha apāra neti nita nigama kaha ||126||
Ang inyong anyo, O Rama, ay lampas sa mga salita at lampas sa isip; ito ay hindi nakikita, hindi masasalita, walang hanggan, at ang mga Veda ay laging ipinapahayag ito bilang 'hindi ito, hindi ito.'
Chaupai 127.1-4
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे।बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।
तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा।औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।
सोइ जानइ जेहि देहु जनाई।जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।
तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन।जानहिं भगत भगत उर चंदन।।
चिदानंदमय देह तुम्हारी।बिगत बिकार जान अधिकारी।।
नर तनु धरेहु संत सुर काजा।कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे।जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।
तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा।जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
jagu pekhana tumha dekhanihāre |bidhi hari saṁbhu nacāvanihāre ||
teu na jānahiṁ maramu tumhārā |auru tumhahi ko jānanihārā ||
soi jānai jehi dehu janāī |jānata tumhahi tumhai hoi jāī ||
tumharihi kṛpā̃ tumhahi raghunaṁdana |jānahiṁ bhagata bhagata ura caṁdana ||
cidānaṁdamaya deha tumhārī |bigata bikāra jāna adhikārī ||
nara tanu dharehu saṁta sura kājā |kahahu karahu jasa prākṛta rājā ||
rāma dekhi suni carita tumhāre |jaṛa mohahiṁ budha hohiṁ sukhāre ||
tumha jo kahahu karahu sabu sā̃cā |jasa kāchia tasa cāhia nācā ||
Ang mundo ay isang palabas at Ikaw ang manonood nito; si Brahma, Vishnu, at Shambhu ang nagpapatalon dito. Kahit sila ay hindi nakakaalam ng lihim Mo; kaya sino pang iba ang makakakilala sa Inyo? Siya lamang ang nakakakilala sa Inyo na ipinaaalam Mo; at sa pagkilala sa Inyo, siya ay nagiging isa sa Inyo. Tanging sa biyaya Mo, O kaligayahan ng angkan ng Raghu, na nakakakilala sa Inyo ang mga deboto, O sandalo sa puso ng mga deboto. Ang katawan Mo ay gawa sa dalisay na kamalayan at kagalakan, walang anumang pagbabago; tanging ang karapat-dapat ang nakakaalam nito. Inyong kinuha ang katawang tao alang-alang sa mga banal at mga diyos, at kayo ay nagsasalita at gumagalaw tulad ng isang karaniwang hari. O Rama, sa pagtingin at pandinig ng mga gawa Mo, ang mga hangal ay nalilito, habang ang mga pantas ay nagiging masaya. Anuman ang inyong sabihin at gawin ay ganap na totoo; kung paano ang kasuotan ng papel, ganoon din ang sayaw na dapat gawin.
Doha 127
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
pū̃chehu mohi ki rahauṁ kahã maiṁ pū̃chata sakucāũ |jahã na hohu tahã dehu kahi tumhahi dekhāvauṁ ṭhāũ ||127||
Tinanong mo sa akin kung saan ako mananatili, at nahihiya akong magtanong pabalik sa iyo. Sabihin mo ang lugar kung saan wala ka, at ipapakita ko sa iyo ang isang lugar doon.
Chaupai 128.1-4
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने।सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।
बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी।बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।
सुनहु राम अब कहउँ निकेता।जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।
जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना।कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।
भरहिं निरंतर होहिं न पूरे।तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।
लोचन चातक जिन्ह करि राखे।रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।
निदरहिं सरित सिंधु सर भारी।रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।
तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक।बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
suni muni bacana prema rasa sāne |sakuci rāma mana mahũ musukāne ||
bālamīki hãsi kahahiṁ bahorī |bānī madhura amia rasa borī ||
sunahu rāma aba kahaũ niketā |jahā̃ basahu siya lakhana sametā ||
jinha ke śravana samudra samānā |kathā tumhāri subhaga sari nānā ||
bharahiṁ niraṁtara hohiṁ na pūre |tinha ke hiya tumha kahũ gṛha rūre ||
locana cātaka jinha kari rākhe |rahahiṁ darasa jaladhara abhilāṣe ||
nidarahiṁ sarita siṁdhu sara bhārī |rūpa biṁdu jala hohiṁ sukhārī ||
tinha ke hṛdaya sadana sukhadāyaka |basahu baṁdhu siya saha raghunāyaka ||
Sa pagdinig sa mga salita ng resi, na busilak sa tamis ng pag-ibig, si Rama ay nahiya at ngumiti sa kanyang puso. Si Valmiki ay muling nagsalita na may ngiti, sa mga salitang matamis at binabad sa nektar ng imortalidad. Pakinggan mo, Rama; ngayon ay sasabihin ko sa iyo ang mga tirahan kung saan maaari mong manirahan kasama si Sita at Lakshmana. Yaong mga ang kanilang tainga ay parang karagatan, at ang iyong mga kuwento ay parang maraming magagandang ilog na dumadaloy dito, na pinupuno ito nang walang patid ngunit hindi kailanman napupuno: sa kanilang mga puso ay may magandang tahanan para sa iyo. Yaong mga ginawang parang ibong chataka ang kanilang mga mata, na palaging nagnanais makita ka gaya ng paghahangad sa ulap na nagbibigay ng ulan, na hinamak ang mga ilog, ang dagat, at ang mga malaking lawa, at nagagalak sa isang patak lamang ng tubig ng iyong kagandahan: sa kanilang mga puso, na tahanang nagbibigay ng kaligayahan, manirahan ka, O Panginoon ng mga Raghu, kasama ang iyong kapatid at si Sita.
Doha 128
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
jasu tumhāra mānasa bimala haṁsini jīhā jāsu |mukutāhala guna gana cunai rāma basahu hiyã tāsu ||128||
Ang kabunyian mo ay ang lawa ng Manasa na malinis, at ang dila ng taong pumipitas ng mga perlas ng iyong maraming kabutihan mula rito ay parang babaeng sisne: sa kanyang puso, Rama, manirahan ka.
Chaupai 129.1-4
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा।सादर जासु लहइ नित नासा।।
तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं।प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।
सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी।प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।
कर नित करहिं राम पद पूजा।राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।
चरन राम तीरथ चलि जाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा।पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।
तरपन होम करहिं बिधि नाना।बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।
तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी।सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
prabhu prasāda suci subhaga subāsā |sādara jāsu lahai nita nāsā ||
tumhahi nibedita bhojana karahīṁ |prabhu prasāda paṭa bhūṣana dharahīṁ ||
sīsa navahiṁ sura guru dvija dekhī |prīti sahita kari binaya biseṣī ||
kara nita karahiṁ rāma pada pūjā |rāma bharosa hṛdayã nahi dūjā ||
carana rāma tīratha cali jāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
maṁtrarāju nita japahiṁ tumhārā |pūjahiṁ tumhahi sahita parivārā ||
tarapana homa karahiṁ bidhi nānā |bipra jevā̃i dehiṁ bahu dānā ||
tumha teṁ adhika gurahi jiyã jānī |sakala bhāyã sevahiṁ sanamānī ||
Na ang ilong ay laging may paggalang na sumisinghot ng dalisay at marilag na halimuyak ng prasada ng Panginoon. Na kumakain lamang ng pagkaing inihandog muna sa Inyo, at nagpapakpak ng damit at palamuti na prasada ng Panginoon. Na yumuyuko ng ulo kapag nakakita ng diyos, guro, o brahmin, at nagpapakita ng espesyal na pagpapakumbaba nang may pag-ibig. Na ang kamay ay laging sumasamba sa mga paa ni Rama, at na ang puso ay walang ibang pag-asa kundi si Rama. Na ang mga paa ay naglalakad sa mga banal na lugar ni Rama: Rama, manahan sa isip nila. Na laging inuulit ang pangalan Ninyo, hari ng mantra, at sumasamba sa Inyo kasama ang kanilang pamilya. Na nagsasagawa ng tarpan at homa sa maraming paraan, at nagpapakain sa mga brahmin at nagbibigay ng maraming kaloob. Na itinuturing ang guro sa kanilang puso na mas dakila kaysa sa Inyo, at naglilingkod sa kanya sa lahat ng paraan nang may paggalang.
Doha 129
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
sabu kari māgahiṁ eka phalu rāma carana rati hou |tinha keṁ mana maṁdira basahu siya raghunaṁdana dou ||129||
Sa pagkagawa ng lahat, humihingi sila ng isang bunga lamang: magkaroon ng debosyon sa mga paa ni Rama. Sa templo ng kanilang mga puso, manirahan kayong dalawa, si Sita at ang Anak ng Raghu.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
