Adhyaya 107

Verse 1

ऑपन-माज बक। अपि्-छऋाज > यज्ञकर्ता पुरुष 'शम्या' नामक एक काठका डंडा खूब जोर लगाकर फेंकता है, वह जितनी दूरपर जाकर गिरता है उतने दूरमें यज्ञकी वेदी बनायी जाती है; उस वेदीपर जो यज्ञ किया जाता है उसे “शम्याक्षेप" अथवा “शम्याप्रास” यज्ञ कहते हैं। चतुरधिकशततमो< ध्याय: हि 388 वृद्धि और क्षय करनेवाले शुभाशुभ कर्मोके गृहस्थाश्रमके कर्तव्योंका विस्तारपूर्वक निरूपण युधिछिर उवाच शतायुरुक्त: पुरुष: शतवीर्यश्व॒ जायते । कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! शास्त्रोंमें कहा गया है कि “मनुष्यकी आयु सौ वर्षोकी होती है। वह सैकड़ों प्रकारकी शक्ति लेकर जन्म धारण करता है।” किंतु देखता हूँ कि कितने ही मनुष्य बचपनमें ही मर जाते हैं। ऐसा क्‍यों होता है?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Lolo, sinasabi ng mga kasulatan na ang tao’y itinakdang mabuhay nang sandaang taon at isinisilang na may lakas na makasandaan. Ngunit nakikita natin na marami ang namamatay kahit sa pagkabata. Ano ang dahilan nito?”

Verse 2

आयुष्मान्‌ केन भवति अल्पायुर्वापि मानव: | केन वा लभते कीर्ति केन वा लभते श्रियम्‌,मनुष्य किस उपायसे दीर्घायु होता है अथवा किस कारणसे उसकी आयु कम हो जाती है? क्या करनेसे वह कीर्ति पाता है या क्या करनेसे उसे सम्पत्तिकी प्राप्ति होती है?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Sa pamamagitan ng ano nagiging mahaba ang buhay ng tao, at sa pamamagitan ng ano ito umiikli? Sa pamamagitan ng ano nakakamit ang katanyagan, at sa pamamagitan ng ano nakakamtan ang kasaganaan?”

Verse 3

तपसा ब्रह्मचर्येण जपहोमैस्तथौषधै: । कर्मणा मनसा वाचा तने ब्रूहि पितामह,पितामह! मनुष्य मन, वाणी अथवा शरीरके द्वारा तप, ब्रह्मचर्य, जप, होम तथा औषध आदिमेंसे किसका आश्रय ले, जिससे वह श्रेयका भागी हो, वह मुझे बताइये

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Lolo, sa pamamagitan ng pag-aayuno at pagninilay (tapas), ng disiplina ng brahmacarya, ng pagbigkas ng mga mantra at paghahandog sa apoy, at gayundin ng mga lunas na panggamot—sa gawa, sa isip, at sa salita—sabihin mo sa akin kung ano ang dapat pagbatayan ng tao upang maging kabahagi ng pinakamataas na kabutihan.”

Verse 4

भीष्म उवाच अत्र तेहहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि । अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानव:

Sabi ni Bhīṣma: “Dito ko ipaliliwanag sa iyo ang itinatanong mo sa akin—kung sa anong mga dahilan nagiging maikli ang buhay ng tao, at kung sa anong mga dahilan nagiging mahaba ang buhay.”

Verse 5

येन वा लभते कीर्ति येन वा लभते श्रियम्‌ यथा वर्तयन्‌ पुरुष: श्रेयसा सम्प्रयुज्यते

Sabi ni Bhīṣma: “Sa anong pamumuhay nakakamit ng tao ang pangmatagalang katanyagan, at sa anong pamumuhay nakakamit ang kasaganaan; kapag namuhay siya nang gayon, napapailalim siya sa mas mataas na kabutihan (śreyas) at nakakamtan ang tunay na kagalingan sa pamamagitan ng wastong pagsasagawa.”

Verse 6

भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तुम मुझसे जो पूछ रहे हो, इसका उत्तर देता हूँ। मनुष्य जिस कारणसे अल्पायु होता है, जिस उपायसे दीर्घायु होता है, जिससे वह कीर्ति और सम्पत्तिका भागी होता है तथा जिस बर्तावसे पुरुषको श्रेयका संयोग प्राप्त होता है, वह सब बताता हूँ, सुनो ।। आचाराल्लभते हायुराचाराल्लभते श्रियम्‌ | आचारात्‌ कीर्तिमाप्रोति पुरुष: प्रेत्य चेह च,सदाचारसे ही मनुष्यको आयुकी प्राप्ति होती है, सदाचारसे ही वह सम्पत्ति पाता है तथा सदाचारसे ही उसे इहलोक और परलोकमें भी कीर्तिकी प्राप्ति होती है

Sinabi ni Bhishma: “Yudhishthira! Sasagutin ko ang itinatanong mo. Ipapaliwanag ko ang mga dahilan kung bakit umiikli ang buhay ng tao, ang mga paraan upang humaba ang buhay, kung paano nagkakamit ng katanyagan at kasaganaan, at kung anong asal ang nag-uugnay sa lalaki sa pinakamataas na kabutihan—makinig ka. Sa wastong pag-uugali (ācāra) nakakamit ang mahabang buhay; sa wastong pag-uugali nakakamit ang kasaganaan; at sa wastong pag-uugali nakakamit ng tao ang dangal at katanyagan, dito sa daigdig at maging pagkamatay.”

Verse 7

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत्‌ । त्रसन्ति यस्माद्‌ भूतानि तथा परिभवन्ति च

Sinabi ni Bhishma: “Ang taong may masamang asal ay hindi nakakamit ng mahabang buhay sa daigdig na ito. Sapagkat nanginginig sa takot ang mga nilalang dahil sa kanya, at siya man ay nauuwi sa paghamak at pagpapahiya.”

Verse 8

दुराचारी पुरुष, जिससे समस्त प्राणी डरते और तिरस्कृत होते हैं, इस संसारमें बड़ी आयु नहीं पाता ।। तस्मात्‌ कुर्यादिहाचारं यदीच्छेद्‌ भूतिमात्मन: । अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्‌,अतः यदि मनुष्य अपना कल्याण करना चाहता हो तो उसे इस जगत्‌में सदाचारका पालन करना चाहिये। जिसका सारा शरीर ही पापमय है, वह भी यदि सदाचारका पालन करे तो वह उसके शरीर और मनके बुरे लक्षणोंको दबा देता है

Itinuro ni Bhishma na ang taong masama ang asal—kinatatakutan at kinamumuhian ng lahat ng nilalang—ay hindi nakakamit ng mahabang buhay sa daigdig na ito. Kaya kung ninanais ng sinuman ang sariling kapakanan at kasaganaan, dapat niyang isabuhay ang wastong pag-uugali rito. Kahit ang taong wari’y ang buong katawan ay nilulunod ng kasalanan, ang disiplinadong mabuting asal ay nakapupuksa ng masasamang palatandaan at nakapipigil sa masasamang hilig ng katawan at isip.

Verse 9

आचारलक्षणो धर्म: संतश्षारित्रलक्षणा: । साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्‌,सदाचार ही धर्मका लक्षण है। सच्चरित्रता ही श्रेष्ठ पुरुषोंकी पहचान है। श्रेष्ठ पुरुष जैसा बर्ताव करते हैं; वही सदाचारका स्वरूप अथवा लक्षण है

Sinabi ni Bhishma: “Nakikilala ang dharma sa wastong pag-uugali (ācāra). Nakikilala ang mga banal sa kanilang mabuting pagkatao. Anumang tunay na isinasabuhay ng mga mabubuti at disiplinado—ang mismong gawang-buhay na iyon ang tinatawag na ‘tamang asal’ at siyang tanda ng dharma.”

Verse 10

अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम्‌ | भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जना: कुर्वते प्रियम्‌,जो मनुष्य धर्मका आचरण करता और लोक-कल्याणके कार्यमें लगा रहता है, उसका दर्शन न हुआ हो तो भी मनुष्य केवल नाम सुनकर उससे प्रेम करने लगते हैं

Sinabi ni Bhishma: “Kahit hindi pa nila siya nakikita, minamahal ng mga tao ang isang taong namumuhay ayon sa dharma sa pamamagitan lamang ng pagkarinig tungkol sa kanya—kapag siya’y abala sa mga gawaing nagdudulot ng kapakanan at kasaganaan sa iba.”

Verse 11

ये नास्तिका निष्क्रियाश्व गुरुशास्त्राभिलड्घिन: । अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुष:,जो नास्तिक, क्रियाहीन, गुरु और शास्त्रकी आज्ञाका उल्लंघन करनेवाले, धर्मको न जाननेवाले और दुराचारी हैं, उन मनुष्योंकी आयु क्षीण हो जाती है

Wika ni Bhīṣma: Yaong mga tumatanggi sa banal na kaayusan, tumatalikod sa itinakdang tungkulin, at lumalabag sa utos ng mga guro at ng mga śāstra—mga mangmang sa dharma at nalulugmok sa masamang asal—ang mga taong iyon ay napuputulan ng haba ng buhay.

Verse 12

विशीला भिजन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुना: । अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिन:,जो मनुष्य शीलहीन, सदा धर्मकी मर्यादा भंग करनेवाले तथा दूसरे वर्णकी स्त्रियोंके साथ सम्पर्क रखनेवाले हैं; वे इस लोकमें अल्पायु होते और मरनेके बाद नरकमें पड़ते हैं

Wika ni Bhīṣma: Ang mga lalaking salat sa mabuting asal, palagiang lumalabag sa hanggahan ng dharma, at nakagawian ang bawal na pakikipagtalik (paglampas sa ipinagbabawal na mga hangganan) ay nagiging maikli ang buhay sa daigdig na ito; at pagpanaw ay tutungo sa impiyerno.

Verse 13

सर्वलक्षणहीनो5पि समुदाचारवान्‌ नर: । श्रद्दधानोडनसूयुश्च॒ शतं वर्षाणि जीवति,सब प्रकारके शुभ लक्षणोंसे हीन होनेपर भी जो मनुष्य सदाचारी, श्रद्धालु और दोषदृष्टिसे रहित होता है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है

Wika ni Bhīṣma: Kahit ang isang tao’y salat sa lahat ng mapalad na palatandaan, kung siya’y matatag sa mabuting asal, may pananampalataya, at walang ugaling manisi o mainggit, mabubuhay siya nang isang daang taon.

Verse 14

अक्रोधन: सत्यवादी भूतानामविहिंसक: । अनसूयुरजिद्दाश्व शतं वर्षाणि जीवति,जो क्रोधहीन, सत्यवादी, किसी भी प्राणीकी हिंसा न करनेवाला, अदोषदर्शी और कपटशून्य है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है सायंप्रातश्व भूज्जीत नानतराले समाहित: । वालेन तु न भुज्जीत परश्राद्धं तथैव च

Wika ni Bhīṣma: Ang walang poot, nagsasalita ng katotohanan, hindi nananakit ng alinmang nilalang, hindi mapanuri sa pagkukulang ng iba, at walang daya—siya’y nabubuhay nang isang daang taon. Dapat siyang kumain sa umaga at sa dapithapon na may natipong isip, huwag kumain sa pagitan; at huwag ding kumain ng handog sa śrāddha (ritwal para sa yumao) ng iba.

Verse 15

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नर: । नित्योच्छिष्ट: संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्‌,जो ढेले फोड़ता, तिनके तोड़ता, नख चबाता तथा सदा ही उच्छिष्ट (अशुद्ध) एवं चंचल रहता है, ऐसे कुलक्षणयुक्त मनुष्यको दीर्घायु नहीं प्राप्त होती

Wika ni Bhīṣma: Ang taong nakagawian ang pagdurog ng tipak ng lupa, pagputol ng mga talim ng damo, pagkagat ng kuko, at palaging marumi dahil sa pagkain ng tira—balisa at hindi mapakali sa kilos—ay hindi nagkakamit ng mahabang buhay sa daigdig na ito.

Verse 16

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थों चानुचिंतयेत्‌ । उत्थायाचम्य तिषछेत पूर्वा संध्यां कृताज्जलि:,प्रतिदिन ब्राह्ममुहूर्तमें (अर्थात्‌ सूर्योदयसे दो घड़ी पहले) जागे तथा धर्म और अर्थके विषयमें विचार करे। फिर शय्यासे उठकर शौच-स्नानके पश्चात्‌ आचमन करके हाथ जोड़े हुए प्रातः:कालकी संध्या करे

Wika ni Bhishma: “Dapat magising sa Brahma-muhūrta at magnilay sa dharma at artha. Pagkatapos, bumangon mula sa higaan, magsagawa ng ācamana, at tumayong magkadikit ang mga palad (añjali) upang isagawa ang sandhyā sa umaga (sa silangan).”

Verse 17

एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यत: । नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्‍्तं कदाचन,इसी प्रकार सायंकालमें भी मौन रहकर संध्योपासना करे। उदय और अस्तके समय सूर्यकी ओर कदापि न देखे

Wika ni Bhishma: “Gayundin, isagawa ang sandhyā sa dapithapon nang tahimik, pinipigil ang pananalita. Huwag kailanman tumitig sa araw—maging sa pagsikat o sa paglubog nito.”

Verse 18

नोपसूष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्‌ | ऋषयो नित्यसंध्यत्वाद्‌ दीर्घमायुरवाप्तुवन्‌

Wika ni Bhishma: “Ang mga rishi ay hindi nananatili sa marurumi at maruming pook, ni sa mga lupang lubog sa tubig, ni sa gitnang bahagi ng kalangitan. Sa pagiging palagi at tapat sa araw-araw na sandhyā, nakamtan nila ang mahabang buhay.”

Verse 19

ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजा: संध्यां न पश्चिमाम्‌

Wika ni Bhishma: “Yaong mga dvija (dalawang ulit na isinilang) na hindi nagsasagawa ng sandhyā sa umaga, ni ng sandhyā sa gabi, ay nagpapabaya sa isang saligang tungkuling araw-araw.”

Verse 20

परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु कहिचित्‌,किसी भी वर्णके पुरुषको कभी भी परायी स्त्रियोंसे संसर्ग नहीं करना चाहिये। परस्त्री- सेवनसे मनुष्यकी आयु जल्दी ही समाप्त हो जाती है। संसारमें परस्त्री-समागमके समान पुरुषकी आयुको नष्ट करनेवाला दूसरा कोई कार्य नहीं है

Wika ni Bhishma: “Ang lalaki, sa alinmang varṇa, ay hindi dapat lumapit sa asawa ng iba. Ang pakikiapid sa asawa ng kapwa ay nagpapabilis sa pagkaputol ng buhay. Sa mundong ito, wala nang ibang gawaing kasinglakas sumira sa haba ng buhay ng lalaki gaya ng pakikipagtalik sa babae ng iba.”

Verse 21

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्‌,किसी भी वर्णके पुरुषको कभी भी परायी स्त्रियोंसे संसर्ग नहीं करना चाहिये। परस्त्री- सेवनसे मनुष्यकी आयु जल्दी ही समाप्त हो जाती है। संसारमें परस्त्री-समागमके समान पुरुषकी आयुको नष्ट करनेवाला दूसरा कोई कार्य नहीं है

Wika ni Bhīṣma: “Sa mundong ito, walang bagay na kasingwasak sa haba ng buhay gaya ng pakikipagsiping sa asawa ng iba. Para sa isang lalaki rito, walang gawaing kasingtiyak na nagpapapaikli ng buhay gaya ng paghabol at paglasap sa kabiyak ng kapwa.”

Verse 22

यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिता: । तावद्‌ वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते,स्त्रियोंके शरीरमें जितने रोमकूप होते हैं, उतने ही हजार वर्षोंतक व्यभिचारी पुरुषोंको नरकमें रहना पड़ता है

Wika ni Bhīṣma: “Kung gaano karami ang mga butas ng balahibo sa mga bahagi ng katawan ng babae, gayon din karaming libong taon mananatili sa impiyerno ang mga lalaking lumalabag sa katapatan sa pakikipagtalik.”

Verse 23

प्रसाधनं च केशानामज्जनं दन्‍तधावनम्‌ | पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानां च पूजनम्‌,केशोंको सँवारना, आँखोंमें अंजन लगाना, दाँत-मुँह धोना और देवताओंकी पूजा करना--ये सब कार्य दिनके पहले प्रहरमें ही करने चाहिये

Itinuro ni Bhīṣma na ang pag-aayos ng buhok, paglalagay ng koliryo sa mga mata, paglilinis ng ngipin at bibig, at pagsamba sa mga diyos—lahat ng ito’y dapat gawin sa umaga, bago magtanghali.

Verse 24

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेत्राधितिषछ्ठेत्‌ कदाचन । नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यन्दिने स्थिते

Wika ni Bhīṣma: “Huwag kailanman umupo o manatili sa pook na nadungisan ng dumi o ihi. At huwag ding gawin iyon sa panahong di angkop—hindi masyadong maaga sa umaga, hindi masyadong huli sa dapithapon, at hindi rin sa tapat ng tanghali.”

Verse 25

पन्था देयो ब्राह्म॒णाय गोभ्यो राजभ्य एव च

Wika ni Bhīṣma: “Dapat bigyan ng maluwag na daan—ang isang brāhmaṇa, ang mga baka, at gayundin ang mga hari.”

Verse 26

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्‌ वनस्पतीन्‌

Sinabi ni Bhīṣma: Nararapat ding magsagawa ng pradakṣiṇa—pag-ikot na ang kanan ang nakaharap—nang may paggalang sa mga punong-kahoy na kilala at nauunawaan nang mabuti; ituring ang mga halamang kilala bilang karapat-dapat sa paggalang at maingat na pag-aasikaso.

Verse 27

चतुष्पथान्‌ प्रकुर्वीत सवनिव प्रदक्षिणान्‌ । मार्गमें चलते समय अश्वत्थ आदि परिचित वृक्षों तथा समस्त चौराहोंको दाहिने करके जाना चाहिये ।। मध्यन्दिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा

Sinabi ni Bhīṣma: Dapat igalang ang mga sangandaan, at sa pagdaan ay panatilihing nasa kanan ang mga ito na wari’y nagsasagawa ng pradakṣiṇa. Gayundin, sa paglalakbay, dapat daanan ang mga kilalang punong gaya ng banal na aśvattha at ang lahat ng mga tagpuan ng daan nang nasa kanan ang mga ito. Ang tuntuning ito ng paggalang ay dapat sundin palagi—sa katanghalian, sa gabi, sa hatinggabi, at sa lahat ng oras.

Verse 28

चतुष्पथ्थं न सेवेत उभे संध्ये तथैव च । दोपहरमें, रातमें, विशेषत:ः आधी रातके समय और दोनों संध्याओंके समय कभी चौराहोंपर न रहे ।। उपानहौ च वस्त्र च धृतमन्यैर्न धारयेत्‌,दूसरोंके पहने हुए वस्त्र और जूते न पहने। सदा ब्रह्मचर्यका पालन करे। पैरसे पैरको न दबावे। सभी पक्षोंकी अमावास्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको सदा ब्रह्मचारी रहे--स्त्री-समागम न करे। किसीकी निंदा, बदनामी और चुगली न करे

Sinabi ni Bhīṣma: Hindi dapat maglagi o madalas na pumunta sa mga sangandaan, lalo na sa dalawang sandhyā—bukang-liwayway at dapithapon. Hindi rin dapat magsuot ng sapin sa paa o damit na naisusuot na ng iba. Ito’y mga disiplina ng kalinisan at pagpipigil, upang ingatan ang asal at itaguyod ang brahmacarya (pamumuhay na may pagpipigil-sa-sarili).

Verse 29

ब्रह्मचारी च नित्य॑ं स्यात्‌ पादं पादेन नाक्रमेत्‌ अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वश:,दूसरोंके पहने हुए वस्त्र और जूते न पहने। सदा ब्रह्मचर्यका पालन करे। पैरसे पैरको न दबावे। सभी पक्षोंकी अमावास्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको सदा ब्रह्मचारी रहे--स्त्री-समागम न करे। किसीकी निंदा, बदनामी और चुगली न करे

Sinabi ni Bhīṣma: Dapat laging mamuhay bilang brahmacārin, taglay ang pagpipigil at disiplin sa asal. Huwag idiin o tapakan ang isang paa gamit ang isa pa nang pabaya o walang paggalang. Sa araw ng amāvāsyā (bagong buwan), sa araw ng pūrṇamāsī (kabilugan ng buwan), at sa ika-14 na araw (caturdaśī) ng bawat kalahating buwan, dapat panatilihin ang mahigpit na pagpipigil sa lahat ng paraan—iwasan ang pagkalulong sa pagnanasa at bantayan ang asal.

Verse 30

अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत्‌ | आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्‌,दूसरोंके पहने हुए वस्त्र और जूते न पहने। सदा ब्रह्मचर्यका पालन करे। पैरसे पैरको न दबावे। सभी पक्षोंकी अमावास्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको सदा ब्रह्मचारी रहे--स्त्री-समागम न करे। किसीकी निंदा, बदनामी और चुगली न करे

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa araw ng aṣṭamī (ika-8) sa dalawang kalahating buwan, dapat laging panatilihin ang brahmacarya (pagpipigil sa pakikipagtalik). Dapat ding umiwas sa mapanlait na pananalita, paninirang-puri, at pagdadala ng tsismis.”

Verse 31

नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनत: परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत नतां वदेद्‌ रुशतीं पापलोक्याम्‌,दूसरोंके मर्मपर आघात न करे। क्रूरतापूर्ण बात न बोले, औरोंको नीचा न दिखावे। जिसके कहनेसे दूसरोंको उद्वेग होता हो वह रुखाईसे भरी हुई बात पापियोंके लोकमें ले जानेवाली होती है। अत: वैसी बात कभी न बोले

Wika ni Bhīṣma: Huwag maging tagasugat ng kapwa, at huwag magsalita ng malulupit na salita. Huwag ding maghangad na manaig sa iba sa pamamagitan ng paghamak sa kanila. Ang pananalitang nakapagpapabagabag sa kapwa ay magaspang at nagdadala sa nagsasalita tungo sa daigdig ng mga makasalanan; kaya’t huwag kailanman bigkasin ang gayong mga salita.

Verse 32

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहत: शोचति रात्र्यहानि । परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान्‌ पण्डितो नावसूजेत्‌ परेषु,वचनरूपी बाण मुँहसे निकलते हैं, जिनसे आहत होकर मनुष्य रात-दिन शोकमें पड़ा रहता है। अतः जो दूसरोंके मर्मस्थानोंपर चोट करते हैं, ऐसे वचन विद्वान्‌ पुरुष दूसरोंके प्रति कभी न कहे

Wika ni Bhīṣma: “Ang mga salita ay parang mga palasong lumilipad mula sa bibig; kapag tinamaan, ang tao’y nagdadalamhati gabi’t araw. Kaya’t ang marunong ay huwag kailanman maghagis sa kapwa ng gayong pananalita—mga salitang tumutusok sa pinakasensitibo at mahalagang bahagi ng kanilang kalooban.”

Verse 33

रोहते सायकैरिंद्ध वनं परशुना हतम्‌ । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्‌,बाणोंसे बिंधा और फरसेसे कटा हुआ वन पुन: अंकुरित हो जाता है, किंतु दुर्वचनरूपी शस्त्रसे किया हुआ भयंकर घाव कभी नहीं भरता है

Wika ni Bhīṣma: Ang gubat, kahit matusok ng mga palaso at maputol ng palakol, ay muling tumutubo; ngunit ang kakila-kilabot na sugat na idinudulot ng masasakit at masamang salita ay hindi naghihilom.

Verse 34

कर्णिनालीकनाराचान्‌ निर्हरन्ति शरीरत: । वाक्‌शल्यस्तु न निर्हर्तु शक्यो हृदिशयो हि सः,कर्णि, नालीक और नाराच--ये शरीरमें यदि गड़ जायेँ तो चिकित्सक मनुष्य इन्हें शरीरसे निकाल देते हैं, किंतु वचनरूपी बाणको निकालना असंभव होता है; क्योंकि वह हृदयके भीतर चुभा होता है

Wika ni Bhīṣma: “Ang mga palasong may tulis at ngipin—karṇin, nālīka, at nārāca—kapag bumaon sa katawan, naihuhugot ng manggagamot. Ngunit ang palaso ng malupit na pananalita ay hindi na maaalis, sapagkat nakabaon ito sa puso.”

Verse 35

हीनांगानतिरिक्तांगान्‌ विद्याहीनान्‌ विगर्हितान्‌ | रूपद्रविणहीनांश्व सत्त्वहीनांश्व नाक्षिपेत्‌,हीनांग (अंधे-काने आदि), अधिकांग (छांगुर आदि), विद्याहीन, निन्दित, कुरूप, निर्धन और निर्बल मनुष्योंपर आक्षेप करना उचित नहीं है

Wika ni Bhīṣma: Huwag manumbat o manlait sa mga taong may kapansanan o kapansanang anyo, sa may labis na bahagi ng katawan, sa kulang sa pag-aaral, sa hinahamak ng lipunan, sa kapos sa ganda o yaman, at sa kulang sa lakas at tapang. Ang ganitong paghahanap ng kapintasan ay laban sa dharma.

Verse 36

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्‌ । देषस्तम्भो5भिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्‌,नास्तिकता, वेदोंकी निंदा, देवताओंको कोसना, द्वेष, उद्ण्डता, अभिमान और कठोरता--इन दुर्गुणोंका त्याग कर देना चाहिये

Wika ni Bhīṣma: Dapat talikdan ang kawalang-pananalig na laban sa dharma, ang paghamak sa mga Veda, at ang panlalait sa mga diyos; gayundin, isuko ang masamang loob, ang matigas na pagmamataas, ang kayabangan, at ang kalupitang marahas. Ang mga pagkukulang na ito’y kumakain sa dharma; kaya’t dapat iwanan ng sinumang naghahangad ng wastong asal.

Verse 37

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्‌ क्रुद्धो नैन॑ निपातयेत्‌ । अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थ ताडनं स्मृतम्‌,क्रोधमें आकर पुत्र या शिष्यके सिवा दूसरे किसीको न तो डंडा मारे, न उसे पृथ्वीपर ही गिरावे। हाँ, शिक्षाके लिये पुत्र या शिष्यको ताड़ना देना उचित माना गया है

Wika ni Bhīṣma: Kapag nagngangalit, huwag magtaas ng pamalo upang hampasin ang iba, ni huwag silang ibuwal sa lupa. Tanging sa anak o alagad—ang pagdidisiplina sa layuning magturo—ay itinuturing na nararapat.

Verse 38

न ब्राह्मणान्‌ परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत्‌ । तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्‌ तथास्यायुर्न रिष्यते,ब्राह्मणोंकी निंदा न करे, घर-घर घूम-घूमकर नक्षत्र और किसी पक्षकी तिथि न बताया करे। ऐसा करनेसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है

Wika ni Bhīṣma: “Huwag magsalita ng masama laban sa mga Brāhmaṇa. Huwag ding maglibot sa mga bahay-bahay upang ituro ang mga nakṣatra, ni ipahayag ang tithi ng isang kalahating buwan. Sa pag-iwas sa mga gawang ito, hindi nababawasan ang haba ng buhay ng tao.”

Verse 39

(अमावास्यामृते नित्यं दंतधावनमाचरेत्‌ । इतिहासपुराणानि दान वेदं च नित्यश: ।। गायत्रीमनन नित्य॑ कुर्यात्‌ संध्यां समाहित: ।) अमावास्याके सिवा प्रतिदिन दन्‍तधावन करना चाहिये। इतिहास, पुराणोंका पाठ, वेदोंका स्वाध्याय, दान, एकाग्रचित्त होकर संध्योपासना और गायत्रीमंत्रका जप--ये सब कर्म नित्य करने चाहिये ।। कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुन: । पादप्रक्षालनं कुर्यात्‌ स्वाध्याये भोजने तथा,मल-मूत्र त्यागने और रास्ता चलनेके बाद तथा स्वाध्याय और भोजन करनेके पहले पैर धो लेने चाहिये

Wika ni Bhīṣma: Maliban sa araw ng bagong buwan (amāvāsyā), dapat linisin ang ngipin araw-araw. Araw-araw ding dapat bigkasin at basahin ang mga Itihāsa at Purāṇa, magbigay ng kawanggawa, at magsagawa ng pag-aaral sa Veda; na may natipong isip, isagawa ang pagsamba sa Sandhyā at araw-araw pagnilayan (at ulit-ulitin) ang Gāyatrī. Pagkatapos umihi at dumumi, at muli pagkatapos maglakad sa daan, dapat hugasan ang mga paa; gayundin bago mag-aral ng banal na aralin at bago kumain.

Verse 40

त्रीणि देवा: पवित्राणि ब्राह्णानामकल्पयन्‌ । अदृष्टमद्धिर्निर्णिक्ते यच्च वाचा प्रशस्यते

Wika ni Bhīṣma: Itinakda ng mga diyos ang tatlong bagay na nagpapadalisay para sa mga Brāhmaṇa: ang di-nakikita (adṛṣṭa), ang biyaya ng matuwid na gawa; ang tubig na naglilinis sa pamamagitan ng paghuhugas; at yaong pinupuri at pinababanal ng pananalita—ang kapangyarihang magpadalisay ng tapat na salita, papuri, at banal na pagbigkas.

Verse 41

जिसपर किसीकी दूषित दृष्टि न पड़ी हो, जो जलसे धोया गया हो तथा जिसकी ब्राह्मणलोग वाणीद्वारा प्रशंसा करते हों--ये ही तीन वस्तुएँ देवताओं ने ब्राह्मणोंके उपयोगमें लाने योग्य और पवित्र बतायी हैं ।। संयावं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा । आत्मार्थ न प्रकर्तव्यं देवार्थ तु प्रकल्पयेत्‌,जौके आटेका हलवा, खिचड़ी, फलका गूदा, पूड़ी और खीर--ये सब वस्तुएँ अपने लिये नहीं बनानी चाहिये। देवताओंको अर्पण करनेके लिये ही इनको तैयार करना चाहिये

Wika ni Bhishma: “Ang saṃyāva, kṛsara, karne, mga keyk na śaṣkulī, at pāyasa (lugaw na may gatas)—ang mga pagkaing ito’y hindi dapat ihanda para sa sariling paglalayaw. Dapat itong gawin na may layuning ihandog sa mga diyos.” Sa diwang etikal, itinatakda ni Bhishma na ang pagluluto at pagkain ay nagkakamit ng kadalisayan at pagiging marapat kapag iniuukol sa pagsamba at pagpipigil-sa-sarili, hindi sa pansariling aliw.

Verse 42

नित्यमग्निं परिचरेद्‌ भिक्षां दद्याच्च नित्यदा | वाग्यतो दन्तकाषछं च नित्यमेव समाचरेत्‌

Wika ni Bhishma: “Dapat laging alagaan ang sagradong apoy, at dapat laging magbigay ng limos. Dapat magtimpi sa pananalita, at araw-araw ding isagawa ang paglilinis ng ngipin gamit ang patpat na panglinis—sa gayon napapanatili ang walang patid na disiplina sa asal.”

Verse 43

प्रतिदिन अग्निकी सेवा करे, नित्यप्रति भिक्षुको भिक्षा दे और मौन होकर प्रतिदिन दन्तथधावन किया करे ।। (न संध्यायां स्वपेन्नित्यं स्‍्नायाच्छुद्ध: सदा भवेत्‌ ।) न चाभ्युदितशायी स्यात्‌ प्रायश्चित्ती तथा भवेत्‌ । मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्‌

Wika ni Bhishma: Huwag kailanman matulog sa oras ng sandhyā (takipsilim); maligo at manatiling laging dalisay. Huwag humiga matapos sumikat ang araw; sa gayon nagiging karapat-dapat sa prāyaścitta (pagsisisi/pagpapawalang-sala) at sa disiplina sa sarili. Pagbangon, una sa lahat ay magbigay-galang na pagpupugay sa ina at ama. Binibigyang-diin ng aral ang araw-araw na pagpipigil, ang kalinisan sa ritwal, at ang paggalang sa magulang bilang saligang tungkulin ng matuwid na pamumuhay.

Verse 44

आचार्यमथवाप्यन्यं तथायुर्विन्दते महत्‌ | सायंकालमें न सोये, नित्य स्नान करे और सदा पवित्रतापूर्वक रहे। सूर्योदय होनेतक कभी न सोये। यदि किसी दिन ऐसा हो जाय तो प्रायश्षित्त करे। प्रतिदिन प्रातःकाल सोकर उठनेके बाद पहले माता-पिताको प्रणाम करे। फिर आचार्य तथा अन्य गुरुजनोंका अभिवादन करे। इससे दीर्घायु प्राप्त होती है || ४३ $ ।। वर्जयेद्‌ दन्‍तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यश:

Wika ni Bhīṣma: Sa paglapit at paggalang sa guro—o sa sinumang kagalang-galang na nakatatanda—nagkakamit ang tao ng dakilang kahabaan ng buhay. At araw-araw, dapat ding iwasan ang mga ipinagbabawal na patpat na panlinis-ngipin (dantakāṣṭha). Binibigyang-diin ng aral ang disiplina sa araw-araw, paggalang sa nakatatanda, at maingat na pagsunod sa mga tuntunin ng kadalisayan bilang sandigan ng kalusugan, mahabang buhay, at pamumuhay ayon sa dharma.

Verse 45

उदड़्मुखश्नव सततं शौचं कुर्यात्‌ समाहित:

Wika ni Bhīṣma: Dapat maligo nang palagian na nakaharap sa hilaga at, sa isip na nakatuon at mapagmatyag, patuloy na panatilihin ang kadalisayan—sa asal at sa kalinisan ng katawan.

Verse 46

अकृत्वा देवपूजां च नाभिगच्छेत्‌ कदाचन । अन्यत्र तु गुरुं वृद्ध धार्मिक वा विचक्षणम्‌,देवपूजा किये बिना गुरु, वृद्ध, धार्मिक तथा विद्वान्‌ पुरुषको छोड़कर दूसरे किसीके पास न जाय

Sinabi ni Bhishma: “Huwag kailanman pumunta upang makipagkita kaninuman nang hindi muna sumasamba sa mga diyos. Ang tanging pagbubukod ay kung pupunta sa isang guro, sa nakatatanda, o sa taong matuwid at may malinaw na paghatol.”

Verse 47

अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरै: । न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्‌ गर्भिणीं वा कदाचन,अत्यन्त बुद्धिमान्‌ पुरुषोंको मलिन दर्पणमें कभी अपना मुँह नहीं देखना चाहिये। अपरिचित तथा गर्भिणी स्त्रीके पास भी न जाय

Itinuro ni Bhishma ang tuntunin ng maingat na asal: ang tunay na matalino ay hindi dapat tumingin sa sariling mukha sa maruming salamin; at hindi rin dapat lumapit kailanman sa isang babaeng hindi kilala—ni sa isang babaeng nagdadalang-tao. Binibigyang-diin ng payo ang pagpipigil, kalinisan, at pag-iwas sa mga kalagayang nagbubukas ng pagkalito sa asal, hinala ng lipunan, o kapahamakan.

Verse 48

(दारसंग्रहणात्‌ पूर्व नाचरेन्मैथुनं बुध: । अन्यथा त्ववकीर्ण: स्यात्‌ प्रायश्षित्तं समाचरेत्‌ ।। नोदीक्षेत्‌ परदारांश्व रहस्येकासनो भवेत्‌ । इन्द्रियाणि सदा यच्छेत्‌ स्वप्ने शुद्धमना भवेत्‌ ।।) विद्वान्‌ पुरुष विवाहसे पहले मैथुन न करे, अन्यथा वह ब्रह्मचर्य-व्रतको भंग करनेका अपराधी माना जाता है। ऐसी दशामें उसे प्रायश्चित्त करना चाहिये। वह परायी स्त्रीकी ओर न तो देखे और न एकान्तमें उसके साथ एक आसनपर बैठे ही। इन्द्रियोंको सदा अपने वशमें रखे। स्वप्रमें भी शुद्ध मनवाला होकर रहे ।। उदक्‌शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यकुशिरा न च । प्राकृशिरास्तु स्वपेद्‌ विद्वानथवा दक्षिणाशिरा:,उत्तर तथा पश्चिमकी ओर सिर करके न सोये। विद्वान्‌ पुरुषको पूर्व अथवा दक्षिणकी ओर सिर करके ही सोना चाहिये

Sinabi ni Bhishma: “Bago kumuha ng asawa, ang marunong ay hindi dapat makipagtalik. Kung hindi, siya’y ituturing na lumabag sa panatang brahmacarya at nararapat magsagawa ng pag-aalis-sala (prāyaścitta). Huwag man lamang niyang tingnan ang asawa ng iba, ni umupo kasama niya sa iisang upuan sa lihim na lugar. Lagi niyang pigilin ang mga pandama at panatilihing dalisay ang isip, kahit sa panaginip. Huwag matulog na ang ulo’y nakaharap sa hilaga, ni sa kanluran; ang taong may karunungan ay matulog na ang ulo’y nakaharap sa silangan o sa timog.”

Verse 49

न भग्ने नावशीर्णे च शयने प्रस्वपीत च । नान्तर्थाने न संयुक्ते न च तिर्यक्‌ कदाचन,टूटी और ढीली खाटपर नहीं सोना चाहिये। अँधेरेमें पड़ी हुई शय्यापर भी सहसा शयन करना उचित नहीं है (उजाला करके उसे अच्छी तरह देख लेना चाहिये)। किसी दूसरेके साथ एक खाटपर न सोये। इसी तरह पलंगपर कभी तिरछा होकर नहीं, सदा सीधे ही सोना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: “Huwag matulog sa higaan na sira o maluwag. Huwag humiga upang matulog sa higaang nasa dilim nang hindi muna sinusuri sa pamamagitan ng pagdadala ng ilaw. Huwag matulog na may kasamang iba sa iisang higaan. Gayundin, huwag matulog na nakahiga nang pahilis; laging humiga nang tuwid.”

Verse 50

न चापि गच्छेत्‌ कार्येण समयाद्‌ वापि नास्तिकै: । आसन तु पदा55कृष्य न प्रसज्जेत्‌ तथा नर:,नास्तिकोंके साथ काम पड़नेपर भी न जाय। उनके शपथ खाने या प्रतिज्ञा करनेपर भी उनके साथ यात्रा न करे। आसनको पैरसे खींचकर मनुष्य उसपर न बैठे

Sinabi ni Bhīṣma: “Kahit mapilitan dahil sa gawain, huwag sumama sa mga walang pananampalataya (nāstika); at huwag makipaglakbay sa kanila kahit pa sila’y nakipagkasundo o nanumpa. At ang tao’y huwag umupo sa upuang hinila gamit ang paa.”

Verse 51

न नग्न: कर्तहिचित्‌ स्नायान्न निशायां कदाचन । स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षण:,विद्वान पुरुष कभी नग्न होकर स्नान न करे। रातमें भी कभी न नहाय। स्नानके पश्चात्‌ अपने अंगोंमें तैल आदिकी मालिश न करावे

Wika ni Bhīṣma: Ang marunong ay hindi kailanman dapat maligo nang hubad, ni maligo sa gabi. At matapos maligo, ang may pag-unawa ay hindi dapat kuskusin o imasahe ang mga bahagi ng katawan ng langis at mga katulad nito.

Verse 52

न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत्‌ । न चैवार्द्राणि वासांसि नित्यं सेवेत मानव:,स्नान किये बिना अपने अंगोंमें चन्दन या अंगराग न लगावे। स्नान कर लेनेपर गीले वस्त्र न झटकारे। मनुष्य भीगे वस्त्र कभी न पहने

Wika ni Bhīṣma: Huwag pahiran ang katawan ng sandalwood o iba pang pamahid kung hindi pa naliligo. At matapos maligo, huwag yugyugin o hampasin ang basang kasuotan. Ni huwag ding gawing kaugalian ang pagsusuot ng mamasa-masang damit.

Verse 53

स्रजश्न नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च । उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन,गलेमें पड़ी हुई मालाको कभी न खींचे। उसे कपड़ेके ऊपर न धारण करे। रजस्वला सत्रीके साथ कभी बातचीत न करे

Wika ni Bhīṣma: Huwag hilahin ang kuwintas na bulaklak na nakasabit sa leeg, at huwag itong isuot sa labas, sa ibabaw ng kasuotan. At huwag kailanman makipag-usap sa babaeng may buwanang dalaw.

Verse 54

नोत्सूजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके । उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्‌ कदाचन,बोये हुए खेतमें, गाँवके आस-पास तथा पानीमें कभी मल-मूत्रका त्याग न करे

Wika ni Bhīṣma: Huwag dumumi sa bukiring may naihasik na binhi o malapit sa nayon. At huwag kailanman umihi o dumumi sa tubig.

Verse 55

(देवालये5थ गोवन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे । भक्ष्यान्‌ भूक्त्वा क्षुतेअध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयो: ।। द्विराचामेद्‌ यथान्यायं हृदगतं तु पिबन्नपः ।) देवमन्दिर, गौओंके समुदाय, देवसम्बन्धी वृक्ष और विश्रामस्थानके निकट तथा बढ़ी हुई खेतीमें भी मल-मूत्रका त्याग नहीं करना चाहिये। भोजन कर लेनेपर, छींक आनेपर, रास्ता चलनेपर तथा मल-मूत्रका त्याग करनेपर यथोचित शुद्धि करके दो बार आचमन करे। आचमनमें इतना जल पीये कि वह हृदयतक पहुँच जाय ।। अन्न बुभुक्षमाणस्तु त्रिर्मुखेन स्पशेदप: । भुक्‍्त्वा चान्न॑ तथैव त्रिर्द्धि: पुनः परिमार्जयेत्‌,भोजन करनेकी इच्छावाला पुरुष पहले तीन बार मुखसे झलका स्पर्श (आचमन) करे। फिर भोजनके पश्चात्‌ भी तीन आचमन करे। फिर अंगुष्ठके मूलभागसे दो बार मुँहको पोंछे

Wika ni Bhīṣma: Huwag umihi o dumumi malapit sa templo, sa gitna ng mga baka, sa dambanang banal (caitya), malapit sa mga punong kaugnay ng pagsamba, malapit sa pahingahan, o sa mga bukiring masaganang tumutubo. Pagkatapos kumain, pagkatapos bumahing, pagkatapos maglakbay sa daan, at pagkatapos dumumi o umihi, gawin ang nararapat na paglilinis at saka magsagawa ng ācāmana nang dalawang ulit ayon sa tuntunin—uminom ng tubig na wari’y umaabot hanggang dibdib. Ang lalaking maghahain ng pagkain ay dapat mag-ācāmana nang tatlong ulit; matapos kumain ay muli ring tatlong ulit, at saka punasan ang bibig nang dalawang beses gamit ang ugat ng hinlalaki.

Verse 56

प्राडमुखो नित्यमश्रीयाद्‌ वाग्यतो5न्नमकुत्सयन्‌ । प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्‌,भोजन करनेवाला पुरुष प्रतिदिन पूर्वकी ओर मुँह करके मौन भावसे भोजन करे। भोजन करते समय परोसे हुए अन्नकी निन्दा न करे। किंचिन्मात्र अन्न थालीमें छोड़ दे और भोजन करके मन-ही-मन अग्निका स्मरण करे

Wika ni Bhishma: Ang lalaking kakain ay dapat kumain araw-araw na nakaharap sa silangan, tahimik at may pagpipigil sa sarili. Habang kumakain, huwag niyang hamakin ang pagkaing inihain. Mag-iwan siya ng kaunting bahagi na hindi mauubos, at matapos kumain ay alalahanin sa loob ng puso ang Banal na Apoy (Agni)—pinananatili ang paggalang at disiplina sa payak na gawain ng pagdudulot-buhay.

Verse 57

आयुष्य॑ प्राड्मुखो भुड्क्ते यशस्यं दक्षिणामुख: । धन्य पश्चान्मुखो भुड्क्ते ऋतं भुड्क्ते उदडमुख:

Wika ni Bhishma: Kapag nakaharap sa silangan, ang pagkain ay nagdudulot ng mahabang buhay; kapag nakaharap sa timog, nagdudulot ng dangal at katanyagan; kapag nakaharap sa kanluran, nagdudulot ng yaman at pagpapala; at kapag nakaharap sa hilaga, nagdudulot ng katotohanan. Kaya maging ang simpleng disiplina ng pagharap sa tamang direksiyon habang kumakain ay itinuturo bilang pagtalima sa dharma na umaayon sa mga pinahahalagahang layunin.

Verse 58

जो मनुष्य पूर्व दिशाकी ओर मुँह करके भोजन करता है, उसे दीर्घायु, जो दक्षिणकी ओर मुँह करके भोजन करता है उसे यश, जो पश्चिमकी ओर मुख करके भोजन करता है उसे धन और जो उत्तराभिमुख होकर भोजन करता है उसे सत्यकी प्राप्ति होती है ।। अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान्‌ प्राणानुपस्पृशेत्‌ । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा,(मनसे) अग्निका स्पर्श करके जलसे सम्पूर्ण इन्द्रियोंका, सब अंगोंका, नाभिका और दोनों हथेलियोंका स्पर्श करे

Wika ni Bhishma: Ang kumakain na nakaharap sa silangan ay nagkakamit ng mahabang buhay; ang nakaharap sa timog ay nagkakamit ng katanyagan; ang nakaharap sa kanluran ay nagkakamit ng yaman; at ang nakaharap sa hilaga ay nagkakamit ng katotohanan. Matapos hipuin ang apoy (Agni), saka dapat, sa pamamagitan ng tubig, hipuin nang ayon sa ritwal (upang linisin) ang lahat ng lakas-buhay at ang buong katawan—pati ang pusod at ang dalawang palad—upang tuparin ang wastong disiplina sa pagkain at kalinisan.

Verse 59

नाधितिषछेत्‌ तुषं जातु केशभस्मकपालिका: । अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरत: परिवर्जयेत्‌,भूसी, भस्म, बाल और मुर्देकी खोपड़ी आदिपर कभी न बैठे। दूसरेके नहाये हुए जलका दूरसे ही त्याग कर दे

Wika ni Bhishma: Huwag kailanman umupo sa ipa, ni sa buhok, abo, o bungo. Gayundin, iwasan—maging mula sa malayo—ang tubig na pinaglanguyan o ipinangligo ng iba. Ipinapakita ng aral na ito ang mga tuntunin ng kalinisan at disiplinadong asal, na humihimok sa pagpipigil at maingat na paglayo sa marurumi o nakakahawang bagay bilang bahagi ng matuwid na pamumuhay.

Verse 60

शान्तिहोमांश्व॒ कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत्‌ । निषण्णश्नापि खादेत न तु गच्छन्‌ कदाचन,शान्ति-होम करे, सावित्रसंज्ञक मन्त्रोंका जप और स्वाध्याय करे। बैठकर ही भोजन करे, चलते-फिरते कदापि भोजन नहीं करना चाहिये

Wika ni Bhishma: Isagawa niya ang mga ritwal ng pagpapayapa (śānti-homa) at panatilihin ang mga panalangin ng Savitrī—ang Gāyatrī at mga kaugnay na pagbigkas. Kahit sa pagkain, dapat kumain lamang habang nakaupo; huwag kailanman kumain habang naglalakad. Ipinapakita ng aral na ito na ang disiplinang pang-araw-araw ay isang anyo ng dharma—nililinis ang buhay sa pamamagitan ng katatagan sa ritwal at maingat na pagpipigil sa karaniwang gawain gaya ng pagkain.

Verse 61

मूत्रं नोत्तिषठतता कार्य न भस्मनि न गोव्रजे । आर्द्रपादस्तु भुंजीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्‌,खड़ा होकर पेशाब न करे। राखमें और गोशालामें भी मूत्र त्याग न करे, भीगे पैर भोजन तो करे, परंतु शयन न करे

Sinabi ni Bhīṣma: “Huwag umihi nang nakatayo; at huwag ding umihi sa abo o sa loob ng kulungan ng baka. Kung basa ang mga paa, maaari pa ring kumain, ngunit huwag hihiga upang matulog na basa ang mga paa.” Sa bahaging ito tungkol sa wastong asal, inilalatag ni Bhīṣma ang mga tuntunin ng disiplina ng katawan at kalinisan, sapagkat maging ang karaniwang gawain ay bahagi ng dharma at paggalang sa mga pook na dalisay.

Verse 62

आर्द्रपादस्तु भुंजानो वर्षाणां जीवते शतम्‌ । त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन

Sinabi ni Bhīṣma: “Ang kumakain habang basa ang mga paa ay maaaring mabuhay nang sandaang taon. Ngunit huwag niyang kailanman hawakan o gamitin ang tatlong ‘tejas’—ang tatlong apoy/lakas—sa kalagayang marumi, ibig sabihin, nang walang wastong kalinisan at disiplina.”

Verse 63

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत्र कदाचन

Sinabi ni Bhīṣma: “O ikaw na hindi dapat ituring na marumi (nocchiṣṭa), huwag kailanman hamakin ang tatlong uri ng ‘tejas’—ang ningning at kapangyarihan.”

Verse 64

ऊर्ध्व प्राणा ह्ुत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa kabataan, ang mga hininga ng buhay (prāṇa) ay tila umaakyat paitaas at madaling lumisan; sa katandaan, ang mga ito’y kumikilos nang marahan at dumarating nang may hirap.” Sa pagninilay na ito sa paghina ng katawan, itinatampok ang di-maiiwasang pagtanda at ang pangangailangang mamuhay nang may disiplina at pagbitaw, sapagkat ang lakas ng buhay ay hindi nananatiling matatag.

Verse 65

प्रत्युत्थानाभिवादा भ्यां पुनस्तान्‌ प्रतिपद्यते । वृद्ध पुरुषके आनेपर तरुण पुरुषके प्राण ऊपरकी ओर उठने लगते हैं। ऐसी दशामें जब वह खड़ा होकर वृद्ध पुरुषोंका स्वागत और उन्हें प्रणाम करता है, तब वे प्राण पुनः पूर्वावस्थामें आ जाते हैं |। ६४ ई ।। अभिवादयीत वृद्धांश्व॒ दद्याच्चैवासनं स्वयम्‌

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa pagbangon upang salubungin at sa pagbibigay-galang na pagpupugay, muling natatamo ng tao ang dating sigla ng buhay. Kaya dapat batiin nang may paggalang ang mga nakatatanda at personal na ialok sa kanila ang upuan.” Ang ganitong asal ay nag-iingat ng lakas-buhay, humuhubog ng kababaang-loob, at nagtataguyod ng dharma sa paggalang sa edad, karanasan, at kabutihang-asal.

Verse 66

कृतांजलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वियात्‌ । इसलिये जब कोई वृद्ध पुरुष अपने पास आवे, तब उसे प्रणाम करके बैठनेकी आसन दे और स्वयं हाथ जोड़कर उसकी सेवामें उपस्थित रहे। फिर जब वह जाने लगे, तब उसके पीछे-पीछे कुछ दूरतक जाय ।। न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत्‌

Wika ni Bhīṣma: Dapat tumindig sa tabi ng nakatatanda na nakatiklop ang mga kamay bilang paggalang, at kapag siya’y paalis na, sumunod sa likuran nang ilang layo. Huwag umupo sa hiwalay na upuan (na nakabukod sa nakatatanda), at iwasan ang paggamit ng hiwalay na mga kasangkapang pangkain—upang mapanatili ang kababaang-loob, paggalang, at diwa ng paglilingkod sa mga nakatatanda.

Verse 67

स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोडपि संविशेत्‌

Wika ni Bhīṣma: Huwag matulog nang hubad, at huwag ding humiga upang magpahinga habang nasa kalagayang marumi pa matapos kumain (ibig sabihin, hindi pa nakapaglilinis nang nararapat). Itinuturo ng tuntuning ito ang disiplina ng katawan at pang-araw-araw na kalinisan bilang bahagi ng dharma, na binibigyang-diin na maging ang mga gawi sa pribado ay dapat pamahalaan ng pagpipigil at kalinisan.

Verse 68

उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्ष सर्वे प्राणास्तदा श्रया: । नंगे होकर न सोये। उच्छिष्ट अवस्थामें भी शयन न करे। जूठे हाथसे मस्तकका स्पर्श न करे; क्योंकि समस्त प्राण मस्तकके ही आश्रित हैं ।। ६७ $ ।। केशग्रहं प्रहारांश्न शिरस्येतान्‌ विवर्जयेत्‌,सिरके बाल पकड़कर खींचना और मस्तकपर प्रहार करना वर्जित है। दोनों हाथ सटाकर उनसे अपना सिर न खुजलावे। बारंबार मस्तकपर पानी न डाले। इन सब बातोंके पालनसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है

Wika ni Bhīṣma: Huwag hawakan ang ulo gamit ang mga kamay na marumi pa dahil sa natirang pagkain, sapagkat sinasabing sa ulo nakasalalay ang lahat ng lakas-buhay. Kaya dapat iwasan ang pagdakma at paghila sa buhok at ang pananakit sa ulo. Itinuturo ang mga pagpipigil na ito bilang mga tuntunin ng disiplinadong asal na nag-iingat sa buhay at kagalingan.

Verse 69

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मन: शिर: । न चाभीक्ष्णं शिर: स्नायात्‌ तथास्यायुर्न रिष्यते,सिरके बाल पकड़कर खींचना और मस्तकपर प्रहार करना वर्जित है। दोनों हाथ सटाकर उनसे अपना सिर न खुजलावे। बारंबार मस्तकपर पानी न डाले। इन सब बातोंके पालनसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है

Wika ni Bhīṣma: Huwag kamutin ang ulo gamit ang dalawang kamay na magkadikit, at huwag ding paulit-ulit na basain o paliguan ang ulo. Sa pagsunod sa ganitong disiplina at pagpipigil, hindi nababawasan ang haba ng buhay ng tao.

Verse 70

शिर:स्नातस्तु तैलैश्व नांगं किंचिदपि स्पृशेत्‌ । तिलसृष्टं न चाश्नीयात्‌ तथास्यायुर्न रिष्यते,सिरपर तेल लगानेके बाद उसी हाथसे दूसरे अंगोंका स्पर्श नहीं करना चाहिये और तिलके बने हुए पदार्थ नहीं खाने चाहिये। ऐसा करनेसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है

Wika ni Bhīṣma: Pagkatapos paliguan ang ulo at magpahid ng langis, huwag hawakan ang alinmang bahagi ng katawan gamit ang parehong kamay na iyon. At huwag ding kumain ng mga pagkaing gawa sa linga (sesame). Sa pagsunod sa pagpipigil na ito, hindi nababawasan ang haba ng buhay. (Ang tagubiling ito ay kabilang sa mas malawak na disiplina ng kalinisan ng katawan at maayos na pamumuhay na itinuturo bilang bahagi ng dharma.)

Verse 71

नाध्यापयेत्‌ तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन । वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्‌,जूठे मुँह न पढ़ाये तथा उच्छिष्ट अवस्थामें स्वयं भी कभी स्वाध्याय न करे। यदि दुर्गन्धयुक्त वायु चले, तब तो मनसे स्वाध्यायका चिन्तन भी नहीं करना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: Ang sinumang nasa kalagayang marumi ayon sa ritwal dahil kakakain pa lamang (may natitirang pagkain sa bibig) ay hindi dapat magturo ng banal na teksto, at hindi rin dapat magsagawa ng sariling pagbigkas (svādhyāya) kailanman. Maging kapag may hanging mabaho, hindi rin dapat kahit sa isip ay pagnilayan ang pagbigkas. Itinuturo nito ang paggalang sa pag-aaral at pagtuturo ng Veda, na nangangailangan ng kalinisan ng katawan at ng kapaligiran bilang bahagi ng disiplin ng dharma.

Verse 72

अत्र गाथा यमोदगीता: कीर्तयन्ति पुराविद: । आयुरस्य निकृन्तामि प्रजास्तस्थाददे तथा,प्राचीन इतिहासके जानकार लोग इस विषयमें यमराजकी गायी हुई गाथा सुनाया करते हैं। (यमराज कहते हैं--) “जो मनुष्य जूठे मुँह उठकर दौड़ता और स्वाध्याय करता है, मैं उसकी आयु नष्ट कर देता हूँ और उसकी संतानोंको भी उससे छीन लेता हूँ। जो द्विज मोहवश अनध्यायके समय भी अध्ययन करता है, उसके वैदिक ज्ञान और आयुका भी नाश हो जाता है।' अतः सावधान पुरुषको निषिद्ध समयमें कभी वेदोंका अध्ययन नहीं करना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: Sa bagay na ito, ang mga pantas na bihasa sa sinaunang salaysay ay nagbabanggit ng mga taludtod na minsang inawit ni Yama. (Ipinahahayag ni Yama:) “Pinuputol ko ang buhay ng taong bumabangon na marumi ang bibig at nagmamadali o nagsasagawa ng svādhyāya; at inaalisan ko rin siya ng kanyang lahi. Gayundin, kung ang isang dvija (dalawang ulit na isinilang), dahil sa pagkalito, ay nag-aaral kahit sa panahong ipinagbabawal ang pagbigkas (anadhyāya), kapwa ang kanyang natamong kaalaman sa Veda at ang kanyang haba ng buhay ay napapahamak.” Kaya ang maingat na tao ay huwag kailanman mag-aral ng Veda sa mga panahong ipinagbabawal.

Verse 73

उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति । यश्चानध्यायकाले5पि मोहादभ्यस्यति द्विज:,प्राचीन इतिहासके जानकार लोग इस विषयमें यमराजकी गायी हुई गाथा सुनाया करते हैं। (यमराज कहते हैं--) “जो मनुष्य जूठे मुँह उठकर दौड़ता और स्वाध्याय करता है, मैं उसकी आयु नष्ट कर देता हूँ और उसकी संतानोंको भी उससे छीन लेता हूँ। जो द्विज मोहवश अनध्यायके समय भी अध्ययन करता है, उसके वैदिक ज्ञान और आयुका भी नाश हो जाता है।' अतः सावधान पुरुषको निषिद्ध समयमें कभी वेदोंका अध्ययन नहीं करना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: Ang taong may maruming bibig matapos kumain at nagmamadaling kumilos upang magsagawa ng svādhyāya at pag-aaral ng Veda, at ang dvija na dahil sa pagkalito ay nag-aaral kahit sa panahong anadhyāya—panahong ipinagbabawal ang pagbigkas—tungkol sa kanila’y inaalala ng tradisyon ang sinaunang salaysay na inawit ni Yama. Ipinahahayag ni Yama na pinuputol niya ang buhay ng gayong tao at inaalisan siya ng lahi; at para sa dvija na nag-aaral sa anadhyāya, kapwa ang kaalamang/meritong védiko at ang haba ng buhay ay napapahamak. Kaya ang maingat ay huwag mag-aral ng Veda sa mga panahong bawal.

Verse 74

तस्य वेद: प्रणश्येत आयुश्च परिहीयते । तस्माद्‌ युक्तो हानध्याये नाधीयीत कदाचन,प्राचीन इतिहासके जानकार लोग इस विषयमें यमराजकी गायी हुई गाथा सुनाया करते हैं। (यमराज कहते हैं--) “जो मनुष्य जूठे मुँह उठकर दौड़ता और स्वाध्याय करता है, मैं उसकी आयु नष्ट कर देता हूँ और उसकी संतानोंको भी उससे छीन लेता हूँ। जो द्विज मोहवश अनध्यायके समय भी अध्ययन करता है, उसके वैदिक ज्ञान और आयुका भी नाश हो जाता है।' अतः सावधान पुरुषको निषिद्ध समयमें कभी वेदोंका अध्ययन नहीं करना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: Sa gayong tao, napapahamak ang Veda—ang natutunan at ang bisa nito—at nababawasan ang haba ng buhay. Kaya ang taong may disiplina ay huwag kailanman mag-aral sa panahong anadhyāya, ang panahong ipinagbabawal ang pagbigkas.

Verse 75

प्रत्यादित्य॑ प्रत्यनलं प्रति गां च प्रति द्विजान्‌ ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुष:,जो सूर्य, अग्नि, गौ तथा ब्राह्मणोंकी ओर मुँह करके पेशाब करते हैं और जो बीच रास्तेमें मूतते हैं, वे सब गतायु हो जाते हैं

Sinabi ni Bhīṣma: Yaong mga umiihi na nakaharap sa Araw, nakaharap sa apoy, patungo sa baka, o patungo sa mga Brāhmaṇa—at yaong mga umiihi sa gitna ng daan—ay sinasabing nagiging “maikli ang buhay,” sapagkat nilalabag ng gayong gawain ang mga batayang tuntunin ng kalinisan, paggalang, at kaayusan sa publiko na itinuturo ng dharma.

Verse 76

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदड्मुख: । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा ह्ायुर्न रिष्यते,मल और मूत्र दोनोंका त्याग दिनमें उत्तराभिमुख होकर करे और रातमें दक्षिणाभिमुख। ऐसा करनेसे आयुका नाश नहीं होता

Sinabi ni Bhīṣma: Sa araw, dapat dumumi at umihi na nakaharap sa hilaga; sa gabi naman, nakaharap sa timog. Sa pagsunod sa wastong asal na ito, hindi nababawasan ang haba ng buhay.

Verse 77

त्रीन्‌ कृशान्‌ नावजानीयाद्‌ दीर्घमायुर्जिजीविषु: । ब्राह्मण क्षत्रियं सर्प सर्वे ह्याशीविषास्त्रय:

Sinabi ni Bhīṣma: Ang nagnanais mabuhay nang matagal ay huwag kailanman hamakin ang tatlong “mahihina” sa anyo: ang isang brāhmaṇa, ang isang kṣatriya, at ang isang ahas. Sapagkat ang tatlong ito, bagama’t tila marupok, ay tunay na gaya ng makamandag na ahas—kapag napukaw, mabilis at mapanganib ang ganti.

Verse 78

जिसे दीर्घ कालतक जीवित रहनेकी इच्छा हो, वह ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प--इन तीनोंके दुर्बल होनेपर भी इनको न छेड़े; क्योंकि ये सभी बड़े जहरीले होते हैं ।। दहत्याशीविष: क्रुद्धो यावत्‌ पश्यति चक्षुषा | क्षत्रियोडपि दहेत्‌ क्रुद्धो यावत्‌ स्पृशति तेजसा,क्रोधमें भरा हुआ साँप जहाँतक आँखोंसे देख पाता है, वहाँतक धावा करके काटता है। क्षत्रिय भी कुपित होनेपर अपनी शक्तिभर शत्रुको भस्म करनेकी चेष्टा करता है; परंतु ब्राह्मण जब कुपित होता है, तब वह अपनी दृष्टि और संकल्पसे अपमान करनेवाले पुरुषके सम्पूर्ण कुलको दग्ध कर डालता है; इसलिये समझदार मनुष्यको यत्नपूर्वक इन तीनोंकी सेवा करनी चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: Ang sinumang nagnanais mabuhay nang matagal ay huwag mang-udyok—kahit pa tila mahina—sa tatlong ito: ang brāhmaṇa, ang kṣatriya, at ang ahas; sapagkat ang tatlo ay “makamandag” sa kani-kaniyang paraan. Ang ahas na nagngangalit ay sumusugod at kumakagat hanggang sa abot ng kanyang paningin; ang kṣatriya na nagagalit ay nagsisikap na tupukin ang kaaway sa buong saklaw ng kanyang lakas-pandigma. Ngunit kapag ang brāhmaṇa ang nagalit, sa bisa ng kanyang titig at panata ng loob, kaya niyang sunugin ang buong angkan ng nang-insulto sa kanya. Kaya ang marunong ay dapat mag-ingat na igalang at paglingkuran ang tatlong ito.

Verse 79

ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद्‌ ध्यानेनावेक्षितेन च । तस्मादेतत्‌ त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डित:,क्रोधमें भरा हुआ साँप जहाँतक आँखोंसे देख पाता है, वहाँतक धावा करके काटता है। क्षत्रिय भी कुपित होनेपर अपनी शक्तिभर शत्रुको भस्म करनेकी चेष्टा करता है; परंतु ब्राह्मण जब कुपित होता है, तब वह अपनी दृष्टि और संकल्पसे अपमान करनेवाले पुरुषके सम्पूर्ण कुलको दग्ध कर डालता है; इसलिये समझदार मनुष्यको यत्नपूर्वक इन तीनोंकी सेवा करनी चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: Ang brāhmaṇa ay makapupuksa ng isang buong lahi sa pamamagitan lamang ng masidhing pagninilay at ng titig na matatag at tuwiran. Kaya ang marunong ay dapat magsikap na igalang at pakitunguhan nang maingat ang tatlong iyon.

Verse 80

गुरुणा चैव निर्बन्धो न कर्तव्य: कदाचन । अनुमान्य: प्रसाद्यश्न गुरु: क्रुद्धो युधिष्ठिर

Sinabi ni Bhīṣma: Huwag kailanman makipagtalo nang matigas ang ulo sa sariling guro. Sa halip, igalang ang guro at payapain siya nang marahan. Kahit nagagalit ang guro, O Yudhiṣṭhira, hanapin ang pagkakasundo at panatilihin ang paggalang.

Verse 81

गुरुके साथ कभी हठ नहीं ठानना चाहिये। युधिष्ठिर! यदि गुरु अप्रसन्न हों तो उन्हें हर तरहसे मान देकर मनाकर प्रसन्न करनेकी चेष्टा करनी चाहिये ।। सम्यड्मिथ्याप्रवृत्तेडपि वर्तितव्यं गुराविह । गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशय:,गुरु प्रतिकूल बर्ताव करते हों तो भी उनके प्रति अच्छा ही बर्ताव करना उचित है; क्योंकि गुरुनिन्दा मनुष्योंकी आयुको दग्ध कर देती है, इसमें संशय नहीं है

Wika ni Bhishma: Huwag kailanman magmatigas na sumalungat sa guro. O Yudhishthira, kung ang guro ay nagalit o hindi nalugod, dapat magsikap ang tao na parangalan, payapain, at pasayahin siya sa lahat ng nararapat na paraan. Kahit ang asal ng guro ay wari’y tama o mali, nararapat pa ring kumilos nang wasto sa harap niya; sapagkat ang paglibak sa guro ay sumusunog sa haba ng buhay ng tao—walang alinlangan dito.

Verse 82

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्‌ पादावसेचनम्‌ | उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्य हितैषिणा,अपना हित चाहनेवाला मनुष्य घरसे दूर जाकर पेशाब करे, दूर ही पैर धोवे और दूरपर ही जूठे फेंके

Wika ni Bhishma: Ang taong naghahangad ng kabutihan para sa sarili ay dapat lumayo sa tirahan upang umihi, maghugas ng paa sa malayong lugar, at gayundin itapon ang mga tira o maruruming bagay nang malayo sa bahay.

Verse 83

रक्तमाल्यं न धार्य स्याच्छुक्लं धार्य तु पण्डितै: । वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो,प्रभो! विद्वान्‌ पुरुषको लाल फूलोंकी नहीं, श्वेत पुष्पोंकी माला धारण करनी चाहिये; परंतु कमल और कुवलयको छोड़कर ही यह नियम लागू होता है। अर्थात्‌ कमल और कुवलय लाल हों तो भी उन्हें धारण करनेमें कोई हर्ज नहीं है

Wika ni Bhishma: “Hindi dapat isuot ang kuwintas na yari sa pulang bulaklak; ang marurunong ay dapat magsuot ng puting bulaklak. Ngunit, O panginoon, hindi kabilang dito ang lotus at ang kuvalaya (asul na lotus); kaya kahit mamula ang mga iyon, walang kasalanan sa pagsusuot.”

Verse 84

रक्त शिरसि धार्य तु तथा वानेयमित्यपि । कांचनीयापि माला या न सा दुष्यति कहिचित्‌,लाल रंगके फूल तथा वन्य पुष्पको मस्तकपर धारण करना चाहिये। सोनेकी माला पहननेसे कभी अशुद्ध नहीं होती

Wika ni Bhishma: Maaaring isuot sa ulo ang mga bulaklak na mapula, maging yaong mga ligaw na bulaklak sa gubat. At ang kuwintas na yari sa ginto ay hindi kailanman nagiging marumi ayon sa tuntuning pangritwal.

Verse 85

स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्र दद्याद्‌ विशाम्पते | विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्‌ नर:,प्रजानाथ! स्नानके पश्चात्‌ मनुष्यको अपने ललाटपर गीला चन्दन लगाना चाहिये। बुद्धिमान्‌ पुरुषको कपड़ोंमें कभी उलट-फेर नहीं करना चाहिये अर्थात्‌ उत्तरीय वस्त्रको अधोवस्त्रके स्थानमें और अधोवस्त्रको उत्तरीयके स्थानमें न पहने

Wika ni Bhishma: “O panginoon ng mga tao, matapos maligo ay dapat laging magpahid sa noo ng mamasa-masang mabangong paste (gaya ng sandalwood). Ang taong marunong ay hindi dapat magsuot ng damit nang baligtad—huwag ipagpalit ang pang-itaas at pang-ibaba.”

Verse 86

तथा नान्यधूृतं धार्य न चापदशमेव च । अन्यदेव भवेद्‌ वास: शयनीये नरोत्तम

Sinabi ni Bhīṣma: “Gayundin, hindi nararapat na patuloy na isuot ang kasuotang naisoot na ng iba; ni sa panahon ng kagipitan ay hindi rin dapat. Para sa marangal na tao, ang kasuotang pangtulog ay dapat na iba (inihiwalay at itinatangi).”

Verse 87

प्रियंगुचन्दना भ्यां च बिल्वेन तगरेण च

Sinabi ni Bhīṣma: “(Sa pagsamba) maghandog ng priyangu at sandalwood, at gayundin ng bilva at tagara.”

Verse 88

पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान्‌ । बुद्धिमान्‌ पुरुष राई, चन्दन, बिल्व, तगर तथा केसरके द्वारा पृथक्‌ू-पृथक्‌ अपने शरीरमें उबटन लगावे ।। उपवासं च कुर्वीत स्नात: शुचिरलंकृत:

Sinabi ni Bhīṣma: “Ang marunong ay dapat magpahid sa katawan ng mga mababangong sangkap, bawat isa’y hiwalay at ayon sa wastong paraan—gaya ng kesar (saffron), sandalwood, bilva, tagara, at iba pa. Pagkaligo, manatiling malinis at maayos ang bihis, at magsagawa rin ng pag-aayuno.”

Verse 89

पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रहद्मयचारी सदा भवेत्‌ | मनुष्य सभी पर्वोके समय स्नान करके पवित्र हो वस्त्र एवं आभूषणोंसे विभूषित होकर उपवास करे तथा पर्वकालमें सदा ही ब्रह्मचर्यका पालन करे ।। समानमेकपात्रे तु भुउ्जेन्नान्नं जनेश्वर,जनेश्वर! किसीके साथ एक पात्रमें भोजन न करे। जिसे रजस्वला स्त्रीने अपने स्पर्शसे दूषित कर दिया हो, ऐसे अन्नका भोजन न करे एवं जिसमेंसे सार निकाल लिया गया हो ऐसे पदार्थको कदापि भक्षण न करे तथा जो तरसती हुई दृष्टिसे अन्नकी ओर देख रहा हो, उसे दिये बिना भोजन न करे

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa bawat banal na panahon ng kapistahan, dapat laging mamuhay bilang brahmacārin—pagkaligo at pagkapuripuri, magsuot ng malilinis na kasuotan at palamuti, at mag-ayuno. O panginoon ng mga tao, huwag kumain na kasama ang iba mula sa iisang sisidlan. Huwag kainin ang pagkaing nadungisan ng haplos ng babaeng may buwanang dalaw; huwag ding kainin ang bagay na naalisan na ng katas o diwa. At huwag kumain nang hindi muna nagbibigay sa taong nakatitig sa pagkain nang may pananabik.”

Verse 90

नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन । तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्ष्यते नाप्रदाय च,जनेश्वर! किसीके साथ एक पात्रमें भोजन न करे। जिसे रजस्वला स्त्रीने अपने स्पर्शसे दूषित कर दिया हो, ऐसे अन्नका भोजन न करे एवं जिसमेंसे सार निकाल लिया गया हो ऐसे पदार्थको कदापि भक्षण न करे तथा जो तरसती हुई दृष्टिसे अन्नकी ओर देख रहा हो, उसे दिये बिना भोजन न करे

Sinabi ni Bhīṣma: “O panginoon ng mga tao, huwag kailanman kainin ang pagkaing nadungisan ng haplos ng babaeng may buwanang dalaw. Gayundin, huwag kainin ang bagay na naalisan na ng diwa o katas. At huwag kumain habang may tumitingin sa pagkain nang may pananabik, nang hindi muna siya binibigyan.”

Verse 91

न संनिकृष्टे मेधावी नाशुचेर्न च सत्सु च | प्रतिषिद्धान्‌ नधर्मेषु भक्ष्यान्‌ भुज्जीत पृष्ठत:,बुद्धिमान्‌ पुरुषको चाहिये कि वह किसी अपवित्र मनुष्यके निकट अथवा सत्पुरुषोंके सामने बैठकर भोजन न करे। धर्मशास्त्रोंमें जिनका निषेध किया गया हो, ऐसे भोजनको पीठ पीछे छिपाकर भी न खाय

Wika ni Bhishma: Ang taong marunong ay hindi dapat kumain na nakaupo nang napakalapit sa isang maruming tao, ni kumain sa harap ng mga banal at matutuwid. At hindi rin siya dapat—kahit palihim, nakatalikod—kumain ng mga pagkaing ipinagbabawal ng mga kasulatang dharma at kaugnay ng di-matuwid na gawi.

Verse 92

पिप्पलं च वर्ट चैव शणशाकं तथैव च । उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तम:,अपना कल्याण चाहनेवाले श्रेष्ठ पुरुषको पीपल, बड़ और गूलरके फलका तथा सनके सागका सेवन नहीं करना चाहिये

Wika ni Bhishma: “O pinakamainam sa mga tao, ang naghahangad ng sariling kapakanan at kabutihang espirituwal ay dapat umiwas sa pagkain ng bunga ng pippala (banal na igos), vaṭa (balete/banyan), at udumbara (igos na kumpol), at gayundin ay iwasan ang śaṇaśāka (dahong gulay ng śaṇa/flax).”

Verse 93

न पाणौ लवणं दिद्वान्‌ प्राश्नीयान्न च रात्रिषु दधिसक्तून्‌ न भुज्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत्‌,विद्वान्‌ पुरुष हाथमें नमक लेकर न चाटे। रातमें दही और सत्तू न खाय। मांस अखाद्य वस्तु है, उसका सर्वथा त्याग कर दे

Wika ni Bhishma: Ang marunong ay hindi dapat dumila ng asin na inilagay sa palad. Ni hindi rin siya dapat kumain sa gabi ng gatas-asim (curd) na hinaluan ng sattu (inihaw na harina). At dapat niyang talikdan ang karne nang lubos, sapagkat ito’y di-angkop na pagkain at isang luho na maaaring iwasan.

Verse 94

प्रतिदिन सबेरे और शामको ही एकाग्रचित्त होकर भोजन करे। बीचमें कुछ भी खाना उचित नहीं है। जिस भोजनमें बाल पड़ गया हो, उसे न खाय तथा शत्रुके श्राद्धमें कभी अन्न न ग्रहण करे

Wika ni Bhishma: “Araw-araw, kumain nang may natitipong isip, sa umaga at sa gabi lamang. Hindi nararapat ang pagkain sa pagitan. Huwag kainin ang pagkaing nahulugan ng buhok; at huwag kailanman tumanggap ng pagkain sa śrāddha (ritwal para sa mga yumao) ng kaaway.”

Verse 95

वाग्यतो नैकवस्त्रश्ष नासंविष्ट: कदाचन । भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत्‌,भोजनके समय मौन रहना चाहिये। एक ही वस्त्र धारण करके अथवा सोये-सोये कदापि भोजन न करे। भोजनके पदार्थको भूमिपर रखकर कदापि न खाय। खड़ा होकर या बातचीत करते हुए कभी भोजन नहीं करना चाहिये

Wika ni Bhishma: “Sa oras ng pagkain, pigilin ang pananalita at manatiling tahimik. Huwag kumain na iisang kasuotan lamang ang suot, at huwag kailanman kumain nang nakahiga. Huwag kumain kung ang pagkain ay nakapatong sa hubad na lupa. Huwag kumain nang nakatayo, ni nakaupo sa di-wastong ayos, ni habang maingay o nakikipag-usap.”

Verse 96

तोयपूर्व प्रदायान्नमतिथि भ्यो विशाम्पते । पश्चाद्‌ भुञज्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नर:

Sinabi ni Bhīṣma: “O panginoon ng mga tao, matapos munang maghandog ng tubig at saka pagkain sa mga panauhin, saka lamang dapat kumain ang marunong; at kahit noon, huwag siyang kumain nang ligalig o hati ang isip.”

Verse 97

प्रजानाथ! बुद्धिमान्‌ पुरुष पहले अतिथिको अन्न और जल देकर पीछे स्वयं एकाग्रचित्त हो भोजन करे ।। समानमेकपड्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर । विष हालाहलं भुड्क्ते यो5प्रदाय सुहृज्जने,नरेश्वर! एक पंक्तिमें बैठनेपर सबको एक समान भोजन करना चाहिये। जो अपने सुहृदजनोंको न देकर अकेला ही भोजन करता है, वह हालाहल विष ही खाता है

Sinabi ni Bhīṣma: “O panginoon ng mga tao! Ang marunong ay dapat munang magbigay ng pagkain at tubig sa panauhin, at saka lamang kumain nang may natitipong diwa. At, O hari, kapag ang mga tao’y nakaupo sa iisang hanay sa pagkain, dapat pantay ang paghahain sa lahat. Ang sinumang kumakain nang mag-isa na hindi nagbibigay sa mga kaibigang may mabuting hangarin, tunay na lumulunok ng nakamamatay na lasong Hālāhala.”

Verse 98

पानीयं पायसं सक्तून्‌ दथिसर्पिमि धून्यपि । निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्‌,पानी, खीर, सत्तू, दही, घी और मधु--इन सबको छोड़कर अन्य भक्ष्य पदार्थोंका अवशिष्ट भाग दूसरे किसीको नहीं देना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: “Tubig, matamis na lugaw na may gatas (pāyasa), inihaw na harina (sattu), gatas na maasim (curd), ghee, at pulot—ang mga ito’y maaaring itabi at ipamigay. Ngunit ang tira ng iba pang pagkain ay hindi dapat ibigay kaninuman.”

Verse 99

भुज्जानो मनुजव्याप्र नैव शंकां समाचरेत्‌ । दधि चाप्यनुपान वै न कर्तव्यं भवार्थिना,पुरुषसिंह! भोजन करते समय भोजनके विषयमें शंका नहीं करनी चाहिये तथा अपना भला चाहनेवाले पुरुषको भोजनके अन्तमें दही नहीं पीना चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: “O tigre sa mga tao, habang kumakain ay huwag magtanim ng pag-aalinlangan tungkol sa pagkain. At, O leon sa mga tao, ang naghahangad ng sariling kapakanan ay hindi dapat uminom ng gatas na maasim (curd) bilang huling inumin matapos ang pagkain.”

Verse 100

आचम्य चैकहस्तेन परिप्लाव्यं तथोदकम्‌ । अंगुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्‌

Sinabi ni Bhīṣma: “Pagkatapos sumipsip ng tubig para sa paglilinis gamit ang iisang kamay, dapat ding banlawan at paikutin ang tubig. Pagkaraan, ibuhos ang tubig sa hinlalaki ng kanang paa.”

Verse 101

भोजन करनेके पश्चात्‌ कुल्ला करके मुँह धो ले और एक हाथसे दाहिने पैरके अँगूठेपर पानी डाले ।। पार्णिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्टवा चाग्निं समाहित: । ज्ञातिश्रैष्ठयमवाप्रोति प्रयोगकुशलो नर:,फिर प्रयोगकुशल मनुष्य एकाग्रचित्त हो अपने हाथको सिरपर रखे। उसके बाद अग्निका मनसे स्पर्श करे। ऐसा करनेसे वह कुटुम्बीजनोंमें श्रेष्ठता प्राप्त कर लेता है

Sabi ni Bhishma: Pagkatapos kumain, dapat magmumog at maghugas ng mukha, saka gamit ang isang kamay ay magbuhos ng tubig sa hinlalaki ng kanang paa. Pagkaraan, ilagay ang palad sa tuktok ng ulo at, sa isip na nakatuon, hipuin sa diwa (ibig sabihin, kilalanin nang may paggalang) ang sagradong apoy na si Agni. Ang taong bihasa sa wastong pagtalima sa mga alituntunin ay nagkakamit ng kataasan sa hanay ng kanyang mga kamag-anak. Itinuturo nito na ang disiplinadong kalinisan matapos kumain at ang mapagmuning paggalang ay tanda ng marangal na dharma sa buhay ng maybahay.

Verse 102

अद्विः प्राणान्‌ समालभ्य नाभिं पाणितले तथा | स्पृशंश्वैव प्रतिछ्ेत न चाप्याद्रेण पाणिना,इसके बाद जलसे आँख, नाक आदि इन्द्रियों और नाभिका स्पर्श करके दोनों हाथोंकी हथेलियोंको धो डाले। धोनेके पश्चात्‌ गीले हाथ लेकर ही न बैठ जाय (उन्हें कपड़ोंसे पोंछकर सुखा दे)

Pagkatapos nito, dampian ng tubig ang mga mata, ilong at iba pang pandama, pati ang pusod; saka hugasan ang dalawang palad. Pagkahugas, huwag umupo na basa pa ang mga kamay; punasan muna ng damit upang matuyo.

Verse 103

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्मा और भगीरथका संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ,अंगुष्टस्थान्तराले च ब्राद्मं तीर्थमुदाह्नतम्‌ । कनिष्िकाया: पश्चात्‌ तु देवतीर्थमिहोच्यते अँगूठेका अन्तराल (मूलस्थान) ब्राह्मतीर्थ कहलाता है, कनिष्ठा आदि अँगुलियोंका पश्चादभाग (अग्रभाग) देवतीर्थ कहा जाता है

Sabi ni Bhishma: Ang puwang sa may ugat ng hinlalaki ay ipinahahayag na Brāhma-tīrtha (ang sagradong punto ng mga Brahmin sa kamay). Ang bahagi sa likuran ng kalingkingan—sa bandang itaas/likod nito—ay dito tinatawag na Deva-tīrtha (ang sagradong punto ng mga diyos).

Verse 104

अड््‌गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्व॒ भारत । तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्टवापो न्‍न्यायत: सदा,भारत! अंगुष्ठ और तर्जनीके मध्यभागको पितृतीर्थ कहते हैं। उसके द्वारा शास्त्रविधिसे जल लेकर सदा पितृकार्य करना चाहिये

Sabi ni Bhishma: O Bharata, ang puwang sa pagitan ng hinlalaki at hintuturo ay tinatawag na pitṛ-tīrtha (ang sagradong punto para sa mga ninuno). Sa pamamagitan nito—sa pagkuha ng tubig ayon sa itinakdang tuntunin—dapat laging isagawa ang mga ritwal para sa mga Pitṛ nang naaayon sa wastong batas.

Verse 105

परापवाद न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन । न मन्यु: कश्रिदुत्पाद्य: पुरुषेण भवार्थिना,अपनी भलाई चाहनेवाले पुरुषको दूसरोंकी निनन्‍्दा तथा अप्रिय वचन मुँहसे नहीं निकालने चाहिये और किसीको क्रोध भी नहीं दिलाना चाहिये

Sabi ni Bhishma: Ang taong naghahangad ng tunay na kabutihan para sa sarili ay hindi dapat manira ng kapwa, ni magsalita ng mabagsik at di-kanais-nais na mga salita. At hindi rin siya dapat, sa kanyang asal, magpasiklab ng galit sa sinuman.

Verse 106

पतितैस्तु कथां नेच्छेद्‌ दर्शनं च विवर्जयेत्‌ । संसर्ग च न गच्छेत तथा<<युर्विन्दते महत्‌,पतित मनुष्योंके साथ वार्तालापकी इच्छा न करे। उनका दर्शन भी त्याग दे और उनके सम्पर्कमें कभी न जाय। ऐसा करनेसे मनुष्य बड़ी आयु पाता है

Wika ni Bhīṣma: Huwag hangaring makipag-usap sa mga nalugmok sa asal (mga napariwara), iwasan maging ang pagtanaw sa kanila, at huwag makipag-ugnayan o makihalubilo sa kanila. Sa ganitong disiplinadong pag-iwas, sinasabing nakakamit ng tao ang mahabang buhay—sapagkat napangangalagaan ang kanyang asal at kadalisayan laban sa nakasisirang impluwensiya.

Verse 107

न दिवा मैथुन गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम्‌ | न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्‌ तथायुर्विन्दते महत्‌

Wika ni Bhīṣma: Huwag makipagtalik sa oras ng araw; huwag lumapit sa isang dalagang birhen, ni sa babaeng nasa pagkabihag. Huwag ding lumapit sa babaeng hindi pa naliligo. Sa ganitong pagpipigil at wastong asal, sinasabing nakakamit ang mahabang buhay.

Verse 108

दिनमें कभी मैथुन न करे। कुमारी कन्या और कुलटाके साथ कभी समागम न करे। अपनी पत्नी भी जबतक ऋतुस्नाता न हो तबतक उसके साथ समागम न करे। इससे मनुष्यको बड़ी आयु प्राप्त होती है ।। स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते । त्रिःपीत्वा5<पो द्वि: प्रमूज्य कृतशौचो भवेन्नर:,कार्य उपस्थित होनेपर अपने-अपने तीर्थमें आचमन करके तीन बार जल पीये और दो बार ओठोंको पोंछ ले--ऐसा करनेसे मनुष्य शुद्ध हो जाता है

Wika ni Bhīṣma: Huwag makipagtalik sa oras ng araw. Huwag kailanman makipagtalik sa dalagang walang asawa, ni sa babaeng mapagpakasasa. Maging sa sariling asawa, huwag siyang lapitan hangga’t hindi pa siya nakaliligo matapos magsimula ang kanyang buwanang dalaw. Sa ganitong pagpipigil, nakakamit ng tao ang mahabang buhay. At kapag may tungkuling nakahain, matapos magsagawa ng ācamana sa nararapat na pook-tubig, sumipsip ng tubig nang tatlong ulit at punasan ang mga labi nang dalawang ulit; sa gayon ang lalaki ay nagiging malinis ayon sa ritwal para sa gawain.

Verse 109

इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानव: । कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा,पहले नेत्र आदि इन्द्रियोंका एक बार स्पर्श करके तीन बार अपने ऊपर जल छिड़के इसके बाद वेदोक्त विधिके अनुसार देवयज्ञ और पितृयज्ञ करे

Wika ni Bhīṣma: “Pagkatapos hawakan nang minsan ang mga pandama (gaya ng mga mata), at saka wisikan ang sarili ng tubig nang tatlong ulit, saka niya isagawa ang mga handog para sa mga diyos at para sa mga ninuno, ayon sa gawaing itinakda ng Veda.”

Verse 110

कुरुनन्दन! अब ब्राह्मणके लिये भोजनके आदि और अन्तमें जो पवित्र एवं हितकारक शुद्धिका विधान है, उसे बता रहा हूँ, सुनो

Wika ni Bhīṣma: “O ligaya ng angkan ng Kuru, makinig ka. Ngayon ay ilalarawan ko para sa isang Brahmana ang dalisay at kapaki-pakinabang na ritwal ng paglilinis na dapat isagawa sa simula at sa wakas ng pagkain.”

Verse 111

सर्वशौचेषु ब्राह्ेण तीर्थेन समुपस्पृशेत्‌ । निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्त्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्‌

Wika ni Bhīṣma: “Sa lahat ng pagkakataong nangangailangan ng paglilinis, dapat magsagawa ng ācamana sa pamamagitan ng paghipo (pagsimsim) ng tubig ayon sa ‘Brāhma-tīrtha’—ang itinakdang paraan para sa isang brāhmaṇa. Gayundin, matapos dumura o bumahing, sa paghipo sa tubig—ibig sabihin, sa pag-ācamana—muling nagiging malinis.”

Verse 112

ब्राह्मणको प्रत्येक शुद्धिके कार्यमें ब्राह्मतीर्थसी आचमन करना चाहिये। थूकने और छींकनेके बाद झलका स्पर्श (आचमन) करनेसे वह शुद्ध होता है ।। वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्र दरिद्रो यो भवेदपि । (कुलीन: पण्डित इति रक्ष्या निःस्वा: स्वशक्तितः ।) गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च,बूढ़े कुटुम्बी, दरिद्र मित्र और कुलीन पण्डित यदि निर्धन हों तो उनकी यथाशक्ति रक्षा करनी चाहिये। उन्हें अपने घरपर ठहराना चाहिये। इससे धन और आयुकी वृद्धि होती है

Wika ni Bhīṣma: “Ang isang brāhmaṇa ay dapat magsagawa ng ācamana ayon sa ‘Brāhma-tīrtha’ sa bawat gawaing paglilinis. Pagkaraan ng pagdura o pagbahing, sapat na ang paghipo sa tubig—ibig sabihin, ang pag-ācamana—upang maibalik ang kalinisan. Gayundin, ang matandang kamag-anak, ang dukhang kaibigan, at maging ang marunong na mula sa mabuting angkan na naghirap, ay dapat pangalagaan ayon sa kakayahan. Dapat silang patuluyin sa sariling tahanan; ang paggawa nito’y nagdudulot ng pagdami ng kasaganaan at paghabà ng buhay.”

Verse 113

गृहे पारावता धन्या: शुकाश्न सहसारिका: । गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिका:,(देवता प्रतिमा55दर्शाश्वन्दना: पुष्पवल्लिका: । शुद्ध जल॑ सुवर्ण च रजतं गृहमंगलम्‌ ।।) परेवा, तोता और मैना आदि पक्षियोंका घरमें रहना अभ्युदयकारी एवं मंगलमय है। ये तैलपायिक पक्षियोंकी भाँति अमंगल करनेवाले नहीं होते। देवताकी प्रतिमा, दर्पण, चन्दन, फ़ूलकी लता, शुद्ध जल, सोना और चाँदी--इन सब वस्तुओंका घरमें रहना मंगल-कारक है

Wika ni Bhīṣma: “Sa isang tahanan, mapalad ang pagkakaroon ng mga kalapati; gayundin ang mga loro at myna. Ang pananatili nila sa bahay ay hindi nagdadala ng kasalanan o malas, di tulad ng ilang ibong tinatawag na tailapāyikā na itinuturing na di-mabuti. Gayundin, ang pag-iingat sa bahay ng larawan ng diyos, salamin, sandalwood, baging na namumulaklak, dalisay na tubig, ginto at pilak—lahat ng ito’y itinuturing na nagpapalago ng kaginhawahan at kabutihang-palad ng tahanan.”

Verse 114

उद्दीपकाश्न गृध्राश्ष॒ कपोता भ्रमरास्तथा | निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदा55चरेत्‌ । अमंगल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्‌,उद्दीपक, गीध, कपोत (जंगली कबूतर) और भ्रमर नामक पक्षी यदि कभी घरमें आ जायँ तो सदा उसकी शान्ति ही करानी चाहिये; क्योंकि ये अमंगलकारी होते हैं। महात्माओंकी निन्‍्दा भी मनुष्यका अकल्याण करनेवाली है

Wika ni Bhīṣma: “Kung sakaling may mga nilalang gaya ng ibong uddīpaka, mga buwitre, mga mailap na kalapati, at mga bubuyog na pumasok sa tahanan, dapat magsagawa lamang ng mga ritwal ng pagpapayapa; sapagkat itinuturing ang mga ito na masamang palatandaan. Gayundin, ang paglapastangan sa mga dakilang kaluluwa (mahātmā) ay nagdadala ng kapahamakan sa tao.”

Verse 115

महात्मनो5तिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्िचित्‌ । अगम्याक्ष न गच्छेत राज्ञ: पत्नी सखीस्तथा,महात्मा पुरुषोंके गुप्त कर्म कहीं किसीपर प्रकट नहीं करने चाहिये। परायी स्त्रियाँ सदा अगम्य होती हैं, उनके साथ कभी समागम न करे। राजाकी पत्नी और सखियोंके पास भी कभी न जाय

Wika ni Bhīṣma: “Huwag kailanman ibunyag ang lubhang lihim na bagay tungkol sa isang marangal ang loob. Ang mga babaeng ‘hindi dapat lapitan’ ay huwag lapitan; huwag makipagtalik sa kanila. Gayundin, huwag lumapit sa mga asawa ng hari ni sa kanyang mga kasamang babae.”

Verse 116

वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर । बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च

Sinabi ni Bhīṣma: “O Yudhiṣṭhira, nararapat na magbigay ng angkop na pag-aaruga at pagtangkilik sa mga manggagamot, sa mga bata at matatanda, sa mga umaasa at mga lingkod, sa mga kamag-anak, at sa mga Brāhmaṇa—gayundin sa mga humihingi ng kanlungan at pag-iingat.”

Verse 117

सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथा<<युर्विन्दते महत्‌ । राजेन्द्र युधिष्ठिर! वैद्यों, बालकों, वृद्धों, भृत्यों, बन्धुओं, ब्राह्मणों, शरणार्थियों तथा सम्बन्धियोंकी स्त्रियोंक पास कभी न जाय। ऐसा करनेसे दीर्घायु प्राप्त होती है ।। ११६३६ || ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम्‌

Sinabi ni Bhīṣma: “O hari, sa ganitong pagpipigil sa sarili ay nakakamit ang dakilang kahabaan ng buhay. O Haring Yudhiṣṭhira, huwag kailanman lumapit—dahil sa pagnanasa o kawalang-dangal—sa mga manggagamot, sa mga bata, sa matatanda, sa mga umaasa, sa mga kamag-anak, sa mga Brāhmaṇa, sa mga humihingi ng kanlungan, at sa mga asawa ng iyong mga kamag-anak. Sa ganitong asal, nakakamtan ang mahabang buhay.”

Verse 118

संध्यायां न स्वपेद्‌ राजन्‌ विद्यां न च समाचरेत्‌

Sinabi ni Bhīṣma: “O hari, huwag matulog sa oras ng dapithapon, at huwag ding mag-aral o magsanay ng karunungan sa panahong iyon.”

Verse 183

तस्मात्‌ तिछेत्‌ सदा पूर्वा पश्चिमां चैव वाग्यतः । ग्रहण और मध्याह्नके समय भी सूर्यकी ओर दृष्टिपात न करे तथा जलनमें स्थित सूर्यके प्रतिबिम्बकी ओर भी न देखे। ऋषियोंने प्रतिदिन संध्योपासन करनेसे ही दीर्घ आयु प्राप्त की थी। इसलिये सदा मौन रहकर द्विजमात्रको प्रात:काल और सायंकालकी संध्या अवश्य करनी चाहिये

Sinabi ni Bhīṣma: “Kaya’t dapat laging maging disiplin sa pananalita at asal, na may wastong pagpipigil at pag-iingat. Sa oras ng eklipse at sa katanghaliang-tapat, huwag tumitig sa araw, ni tumingin sa repleksiyon ng araw na nakikita sa tubig. Nakamit ng mga ṛṣi ang mahabang buhay dahil sa araw-araw na pagsamba sa Sandhyā, ang mga sandaling nagtatagpo ang liwanag at dilim. Kaya, sa pananahimik at pagpipigil sa sarili, ang bawat ‘dalawang ulit na isinilang’ ay dapat magsagawa nang di-nagkukulang ng Sandhyā sa umaga at sa gabi.”

Verse 196

सर्वास्तान्‌ धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्‌ | जो द्विज न तो प्रातःकालकी संध्या करते हैं और न सायंकालकी ही, उन सबसे धार्मिक राजा शूद्रोचित कर्म करावे

Sinabi ni Bhīṣma: “Ang isang haring matuwid ay dapat mag-atas sa lahat ng gayong tao na gampanan ang mga tungkuling angkop sa śūdra. Yaong mga ‘dalawang ulit na isinilang’ na hindi nagsasagawa ng pagsamba sa Sandhyā sa umaga ni sa gabi, ay dapat pagawain ng pinunong sumusunod sa dharma ng mga gawaing nababagay sa śūdra—upang mapanatili ang kaayusang panlipunan at pang-ritwal sa pamamagitan ng pananagutan.”

Verse 246

नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलै: सह । मल-मूत्रकी ओर न देखे, उसपर कभी पैर न रखे। अत्यन्त सबेरे, अधिक साँझ हो जानेपर और ठीक दोपहरके समय कहीं बाहर न जाय। न तो अपरिचित पुरुषोंके साथ यात्रा करे, न शूद्रोंके साथ और न अकेला ही

Itinuro ni Bhishma ang mga tuntunin ng maingat na asal: huwag maglakbay kasama ang mga di-kilala, huwag lumakad nang mag-isa, at huwag makisama sa mga taong hinahamak dahil sa masamang asal. Iwasang tumingin o tumapak sa maruruming pook na may kaugnayan sa pagdumi at pag-ihi. Iwasan ding lumabas sa mga panahong di-ligtas o di-mapalad—sa napakaagang bukang-liwayway, sa gabing huli matapos dumilim, at sa mismong tapat ng tanghaling-tapat. Sa kabuuan, ang taong may disiplina ay nag-iingat sa kalinisan ng katawan, sa dangal ng pakikitungo, at sa sariling kaligtasan sa pagpili ng malinis na lugar, wastong oras, at mapagkakatiwalaang kasama.

Verse 256

वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च । ब्राह्मण, गाय, राजा, वृद्ध पुरुष, गर्भिणी स्त्री, दुर्बल और भारपीड़ित मनुष्य यदि सामनेसे आते हों तो स्वयं किनारे हटकर उन्हें जानेका मार्ग देना चाहिये

Itinuro ni Bhishma na ang paggalang at pagbigay-daan ay dharma: kapag may matanda, taong nabibigatan ng hirap, buntis, mahina, o yaong nararapat sa natatanging pagpupugay—gaya ng Brahmin, baka, o hari—na dumarating mula sa harap, dapat tayong kusang tumabi at bigyan sila ng daan. Hindi ito basta kagandahang-asal lamang, kundi disiplin ng pagkilala sa kahinaan, kabanalan, at kaayusang panlipunan, na ipinapakita sa paglalaan ng puwang at pag-una sa mga dapat ingatan o parangalan.

Verse 446

भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत्‌ । शास्त्रोंमें जिन काष्ठोंका दाँतन निषिद्ध माना गया है, उन्हें सदा ही त्याग दे--कभी काममें न ले। शास्त्रविहित काष्ठका ही दन्‍्तधावन करे; परंतु पर्वके दिन उसका भी परित्याग कर दे

Wika ni Bhishma: gumamit lamang ng mga patpat na panlinis-ngipin na pinahihintulutan ng mga kasulatan, at iwasan ang mga ipinagbabawal. At sa mga araw ng kapistahan o banal na pagtalima (mga araw ng parva), magpigil kahit sa patpat na karaniwang pinapayagan, bilang pagsasanay ng pagpipigil na naaayon sa dharma.

Verse 456

अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद्‌ दन्‍तधावनम्‌ | सदा एकाग्रचित्त हो दिनमें उत्तरकी ओर मुँह करके ही मल-मूत्रका त्याग करे। दन्तधावन किये बिना देवताओंकी पूजा न करे

Itinuro ni Bhishma ang mga tuntunin ng araw-araw: huwag magsagawa ng paglilinis ng ngipin nang hindi muna sumasamba sa mga diyos, at huwag ding sumamba sa mga diyos nang hindi nalilinis ang ngipin. Taglay ang isip na nakatuon, sa araw kapag dumudumi o umiihi ay humarap sa hilaga. Ipinapakita ng aral na ito na ang kalinisan ng katawan, ang kapanatagan ng isip, at ang disiplina sa direksiyon ay bahagi ng dharma sa pang-araw-araw na buhay.

Verse 626

आगननिं गां ब्राह्मणं चैव तथा हायुर्न रिष्यते । भीगे पैर भोजन करनेवाला मनुष्य सौ वर्षोतक जीवन धारण करता है। भोजन करके हाथ-मुँह धोये बिना मनुष्य उच्छिष्ट (अपवित्र) रहता है। ऐसी अवस्थामें उसे अग्नि, गौ तथा ब्राह्मग--इन तीन तेजस्वियोंका स्पर्श नहीं करना चाहिये। इस प्रकार आचरण करनेसे आयुका नाश नहीं होता

Wika ni Bhishma: “Hindi nababawasan ang haba ng buhay sa pagsunod sa tuntuning ito: matapos kumain, nananatiling marumi ang tao hangga’t hindi pa naghuhugas ng kamay at nagsasabon o nagmumog ng bibig. Sa gayong kalagayan, huwag niyang hipuin ang tatlong maningning at kagalang-galang—ang apoy, ang baka, at ang Brahmin. Sa ganitong disiplinadong asal, napangangalagaan ang sigla at mahabang buhay.”

Verse 636

सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वश: । उच्छिष्ट मनुष्यको सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्र--इन त्रिविध तेजोंकी ओर कभी दृष्टि नहीं डालनी चाहिये

Wika ni Bhishma: “Huwag kailanman ituon ang tingin sa Araw, sa Buwan, at sa mga bituin sa pangkalahatan kapag nasa kalagayang maruming-ritwal (gaya ng matapos kumain ng tira). Ang tatlong ito ay pinagmumulan ng banal na liwanag; ang paggalang ay humihingi ng pagpipigil at kadalisayan sa paglapit sa kanila.”

Verse 663

नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्न: स्नातुमर्हति । फटे हुए आसनपर न बैठे। फूटी हुई काँसीकी थालीको काममें न ले। एक ही वस्त्र (केवल धोती) पहनकर भोजन न करे (साथमें गमछा भी लिये रहे)। नग्न होकर स्नान न करे

Wika ni Bhīṣma: “Huwag kumain na iisang kasuotan lamang ang suot, at huwag maligo nang hubad. Huwag umupo sa upuang punit, at huwag gumamit ng pinggang tansong may bitak. Ito’y mga tuntunin ng wastong asal upang mapangalagaan ang kahinhinan, kalinisan, at dangal sa araw-araw—maliliit na disiplina na nagtataguyod ng dharma sa pamamagitan ng pagpipigil sa katawan at paggalang sa kaayusang panlipunan.”

Verse 863

अन्यद्‌ रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि । नरश्रेष्ठ) दूसरेके पहने हुए कपड़े नहीं पहनने चाहिये। जिसकी कोर फट गयी हो, उसको भी नहीं धारण करना चाहिये। सोनेके लिये दूसरा वस्त्र होना चाहिये। सड़कोंपर घूमनेके लिये दूसरा और देवताओंकी पूजाके लिये दूसरा ही वस्त्र रखना चाहिये

Itinuro ni Bhishma ang disiplina sa pananamit: “Huwag magsuot ng damit na naisoot na ng iba, at huwag ding isuot ang damit na punit ang laylayan. Maglaan ng hiwalay na kasuotan para sa pagtulog, hiwalay para sa paglalakad sa lansangan, at hiwalay na nakalaan para sa pagsamba sa mga diyos. Ang diwa nito ay kalinisan, kaangkupan, at paggalang: ang gamit sa karaniwang gawain ay hindi dapat iukol sa banal na paglilingkod-ritwal.”

Verse 1176

तदावसेत्‌ सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर । मनुजेश्वर! अपनी उन्नति चाहनेवाले विद्वान्‌ पुरुषको उचित है कि ब्राह्मणके द्वारा वास्तुपूजनपूर्वक आरम्भ कराये और अच्छे कारीगरके द्वारा बनाये हुए घरमें सदा निवास करे

Wika ni Bhishma: “O panginoon ng mga tao, ang marunong na naghahangad ng kasaganaan ay nararapat na laging manirahan sa isang bahay na mahusay ang pagkakagawa—yaong sinimulan matapos isagawa ng isang brāhmaṇa ang pagsamba sa Vāstu, at itinayo ng mga bihasang manggagawa.”

Verse 1310

ब्राह्म॒णार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृूणु कौरव । पवित्र च हितं चैव भोजनाद्यन्तयोस्तथा

Wika ni Bhīṣma: “O Kaurava, pakinggan mo mula sa akin ang tungkol sa kadalisayan (śauca) na dapat isagawa alang-alang sa mga brāhmaṇa. Ito’y kapwa nagpapabanal at kapaki-pakinabang—lalo na hinggil sa mga wastong pagtalima sa simula at sa wakas ng pagkain (ibig sabihin, ang nararapat na pag-uugali sa paligid ng pagkain).”