Prakarana 9
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का बीज’—शिव-उमा संवाद के माध्यम से जीव के भीतर संकल्प (हठ), श्रद्धा (गुर-वचन-प्रतीति) और काम-निग्रह का उदय। यहाँ कथा-भूमि राम-जन्म से पहले ‘अंतःकरण-शुद्धि’ की तैयारी करती है: देवहित हेतु तप, वर-चयन, और मदन-दहन द्वारा राग का क्षय—जिससे रामकथा-श्रवण/स्मरण के लिए पात्रता बनती है।
ส่วนที่เป็นเศษเสี้ยวนี้ อยู่ภายในเรื่องราวของพระศิวะและพระนางอุมา วางเวทีละครแห่งการพิชิตกามเทพและความมุ่งมั่นในการอภิเษกสมรส ในการจัดวางรสมีลำดับขึ้นและลง: ศานตะ (สมาธิของพระศิวะ), กรุณะ (ความโศกเศร้าของรตี), อัทภูตะ (อิทธิพลของกามเทพทั่วสามโลก), และรุทระ (การเปิดดวงตาที่สาม, การเผามทนะ) ที่นี่ตุลสีทาสพรรณนาพลังแห่งกามฉันท์ในจิตใจของปวงชนว่าเป็นการรบกวนโลกส่วนรวม ซึ่งคุณธรรมอย่างปัญญา, พรหมจรรย์, ชาปะ, โยคะ และความวิราคะ ดูเหมือนชั่วครู่ว่า "หลบหนีไป" แล้วด้วยการเห็นพระศิวะ สรรพสัตว์ทั้งปวงกลายเป็นดั่งผู้ที่ความมึนเมาหมดสิ้นไป อันเป็นภาพที่เต็มไปด้วยจิตวิทยาทางจิตวิญญาณ: การระลึกถึงพระเจ้าทำให้ความคลั่งไคล้แห่งตัณหาสงบลง ตามหลักการแล้ว ตอนนี้เตรียมพื้นที่ของจิตใจที่บริสุทธิ์สำหรับรามา-กถา: โดยการสถาปนาจุดประสงค์อันศักดิ์สิทธิ์, ความไว้วางใจในพระดำรัสของคุรุ, และความจริงแห่งอนังคะ (กามฉันท์ไร้กาย) ความยึดมั่นถูกปฏิเสธ เพื่อว่าภาคติต่อลีลาของพระรามสคุณะจะเกิดขึ้นได้อย่างง่ายดาย
Verses
เจาปาอี 80.1-4
अजहूँ मानहु कहा हमारा।हम तुम्ह कहुँ बरु नीक बिचारा।।
अति सुंदर सुचि सुखद सुसीला।गावहिं बेद जासु जस लीला।।
दूषन रहित सकल गुन रासी।श्रीपति पुर बैकुंठ निवासी।।
अस बरु तुम्हहि मिलाउब आनी।सुनत बिहसि कह बचन भवानी।।
सत्य कहेहु गिरिभव तनु एहा।हठ न छूट छूटै बरु देहा।।
कनकउ पुनि पषान तें होई।जारेहुँ सहजु न परिहर सोई।।
नारद बचन न मैं परिहरऊँ।बसउ भवनु उजरउ नहिं डरऊँ।।
गुर कें बचन प्रतीति न जेही।सपनेहुँ सुगम न सुख सिधि तेही।।
ajahũ mānahu kahā hamārā.hama tumha kahũ baru nīka bicārā..
ati sundara suci sukhada susīlā.gāvahĩ beda jāsu jasa līlā..
dūṣana rahita sakala guna rāsī.śrīpati pura baikunṭha nivāsī..
asa baru tumhahi milāuba ānī.sunata bihasi kaha bacana bhavānī..
satya kahehu giribhava tanu ehā.haṭha na chūṭa chūṭai baru dehā..
kanakau puni paṣāna tẽ hoī.jārehũ sahaja na parihara soī..
nārada bacana na maĩ pariharaũ.basau bhavanu ujarau nahĩ ḍaraũ..
gura kẽ bacana pratīti na jehī.sapanehũ sugama na sukha sidhi tehī..
แม้บัดนี้ จงฟังสิ่งที่ข้าพเจ้ากล่าว ข้าพเจ้าได้ตรึกตรองถึงคู่ครองผู้ดีงามสำหรับท่านแล้ว ทรงงามยิ่ง บริสุทธิ์ ประทานความสุข มีนิสัยดีงาม พระเวทสรรเสริญพระเกียรติและพระกริยาของพระองค์ ปราศจากทุกข้อด้อย เป็นแหล่งรวมแห่งคุณธรรมทั้งปวง เป็นพระสวามีแห่งพระลักษมี ผู้สถิตในไวกุณฐ์ คู่ครองเช่นนี้ ข้าพเจ้าจักนำมาให้และให้ท่านได้สมาคมด้วย ได้ฟังดังนั้น ภวานีทรงยิ้มแล้วตรัสว่า ท่านกล่าวจริงแล้วว่ากายนี้เกิดแต่ภูเขา ความดื้อดึงไม่ละจากกายนี้ แม้กายจะละไปก็ตาม ทองคำก็เกิดแต่หิน แม้ถูกเผาในไฟ ก็ไม่ละสภาพของตน ข้าพเจ้าจะไม่ทอดทิ้งพระวาจาของนารทะ ไม่ว่าเรือนของข้าพเจ้าจะอยู่หรือพังทลาย ข้าพเจ้าไม่หวาดกลัว ผู้ใดไม่ศรัทธาในพระวาจาของครูบาอาจารย์ ผู้นั้นย่อมไม่ได้ความสุขและความสำเร็จโดยง่าย แม้ในความฝันก็ตาม
โทหา 80
महादेव अवगुन भवन बिष्नु सकल गुन धाम।जेहि कर मनु रम जाहि सन तेहि तेही सन काम।।80।।
mahādeva avaguna bhavana biṣṇu sakala guna dhāma |jehi kara manu rama jāhi sana tehi tehī sana kāma ||80||
มหาเทวเป็นที่อาศัยแห่งความบกพร่อง และวิษณุเป็นที่อยู่แห่งคุณความดีทั้งปวง แต่ผู้ใดที่ใจยินดีในผู้ใด ผู้นั้นย่อมมีกิจเกี่ยวข้องกับผู้นั้นเพียงผู้เดียว
เจาปาอี 81.1-4
जौं तुम्ह मिलतेहु प्रथम मुनीसा।सुनतिउँ सिख तुम्हारि धरि सीसा।।
अब मैं जन्मु संभु हित हारा।को गुन दूषन करै बिचारा।।
जौं तुम्हरे हठ हृदयँ बिसेषी।रहि न जाइ बिनु किएँ बरेषी।।
तौ कौतुकिअन्ह आलसु नाहीं।बर कन्या अनेक जग माहीं।।
जन्म कोटि लगि रगर हमारी।बरउँ संभु न त रहउँ कुआरी।।
तजउँ न नारद कर उपदेसू।आपु कहहि सत बार महेसू।।
मैं पा परउँ कहइ जगदंबा।तुम्ह गृह गवनहु भयउ बिलंबा।।
देखि प्रेमु बोले मुनि ग्यानी।जय जय जगदंबिके भवानी।।
jauṁ tumha milatehu prathama munīsā |sunatiuṁ sikha tumhāri dhari sīsā ||
aba maiṁ janmu sambhu hita hārā |ko guna dūṣana karai bicārā ||
jauṁ tumhare haṭha hṛdayaṁ biseṣī |rahi na jāi binu kiyeṁ bareṣī ||
tau kautukianha ālasu nāhīṁ |bara kanyā aneka jaga māhīṁ ||
janma koṭi lagi ragara hamārī |barauṁ sambhu na ta rahauṁ kuārī ||
tajauṁ na nārada kara upadesū |āpu kahahi sata bāra mahesū ||
maiṁ pā parauṁ kahai jagadambā |tumha gṛha gavanahu bhayau bilambā ||
dekhi premu bole muni gyānī |jaya jaya jagadambike bhavānī ||
ดูก่อนหัวหน้าแห่งพระฤาษี หากท่านได้พบข้าแต่ก่นหน้านี้ ข้าย่อมฟังคำแนะนำของท่านแล้วยึดไว้บนศีรษะ แต่บัดนี้ข้าได้เดิมพันชีวิตเพื่อพระศัมภูแล้ว ใครเล่าจะไปชั่งน้ำหนักคุณและโทษของพระองค์ หากในใจท่านยังยึดมั่นเป็นพิเศษ และมิอาจสงบได้หากมิได้จัดการให้มีการสมรส ผู้ที่ยินดีในการจัดสมรสเช่นนี้ ย่อมไม่ควรเกียจคร้าน เพราะมีบัณฑิตและหญิงพรหมจรรย์อีกมากมายในโลก แต่ความมุ่งมั่นอันแข็งแกร่งของข้าจะยังยืนยงถึงนับล้านชาติ ทั้งข้าจะสมรสกับพระศัมภู หรือไม่ก็จะคงเป็นหญิงพรหมจรรย์ต่อไป ข้าจะไม่ละทิ้งคำสอนของพระนารท แม้พระมเหศวรเองจะตรัสให้ข้าทำเช่นนั้นถึงร้อยครั้งก็ตาม ข้ากราบแทบเท้าท่าน พระมารดาแห่งโลกกล่าว บัดนี้จงกลับสู่นิเวศของท่านทั้งหลายเถิด เพราะเวลาได้ผ่านไปมากเสียแล้ว เมื่อเห็นความรักของนาง พระฤาษีผู้มีปัญญาจึงกล่าวว่า โอ้ ชัยชัยแด่พระภวานี พระมารดาแห่งโลก
โทหา 81
तुम्ह माया भगवान सिव सकल जगत पितु मातु।नाइ चरन सिर मुनि चले पुनि पुनि हरषत गातु।।81।।
tumha māyā bhagavāna siva sakala jagata pitu mātu |nāi carana sira muni cale puni-puni haraṣata gātu ||81||
"ท่านคือมายา และพระศิวะคือพระเจ้าผู้เป็นใหญ่ ท่านทั้งสองคือบิดาและมารดาของโลกทั้งมวล" ฤาษีทั้งหลายก้มศีรษะถวายบังคมต่อพระบาทของพระนางแล้วจากไป ร่างกายของท่านเปี่ยมด้วยความปิติยินดีซ้ำแล้วซ้ำเล่า
เจาปาอี 82.1-4
जाइ मुनिन्ह हिमवंतु पठाए।करि बिनती गिरजहिं गृह ल्याए।।
बहुरि सप्तरिषि सिव पहिं जाई।कथा उमा कै सकल सुनाई।।
भए मगन सिव सुनत सनेहा।हरषि सप्तरिषि गवने गेहा।।
मनु थिर करि तब संभु सुजाना।लगे करन रघुनायक ध्याना।।
तारकु असुर भयउ तेहि काला।भुज प्रताप बल तेज बिसाला।।
तेंहि सब लोक लोकपति जीते।भए देव सुख संपति रीते।।
अजर अमर सो जीति न जाई।हारे सुर करि बिबिध लराई।।
तब बिरंचि सन जाइ पुकारे।देखे बिधि सब देव दुखारे।।
jāi muninh himavaṃtu paṭhāe.kari binatī girajāhiṃ gṛha lyāe..
bahuri saptariṣi siva pahiṃ jāī.kathā umā kai sakala sunāī..
bhae magana siva sunata sanehā.haraṣi saptariṣi gavane gehā..
manu thira kari taba saṃbhu sujānā.lage karana raghunāyaka dhyānā..
tāraku asura bhayau tehi kālā.bhuja pratāpa bala teja bisālā..
tẽhi saba loka lokapati jīte.bhae deva sukha saṃpati rīte..
ajara amara so jīti na jāī.hāre sura kari bibidha larāī..
taba biraṃci sana jāi pukāre.dekhe bidhi saba deva dukhāre..
ฤษีทั้งหลายได้ไปส่งสารและเชิญพระหิมวันต์มา โดยทูลขอร้องให้ทรงนำพระนางคีรีชากลับไปยังเรือนของพระนาง จากนั้นพระสัปตฤษีทั้งเจ็ดได้ไปเฝ้าพระศิวะอีกครั้ง และทูลเล่าเรื่องราวของพระนางอุมาให้ทรงฟังโดยสมบูรณ์ พระศิวะทรงหลงใหลขณะทรงฟังเรื่องราวอันเต็มไปด้วยความรักนั้น พระสัปตฤษีทั้งเจ็ดมีความยินดีและเสด็จกลับไปยังเรือนของตน จากนั้นพระศมภูผู้ทรงปัญญาได้ทรงสงบจิตใจ และทรงเริ่มบำเพ็ญสมาธิต่อพระรฆุนายก ในเวลานั้นเองอสูรตารกะได้กำเนิดขึ้น มีพละกำลัง อำนาจ และเดชฤทธิ์อันใหญ่หลวง อสูรนั้นได้พิชิตโลกทั้งปวงและองค์ประธานแห่งโลกทั้งหลาย เทวดาทั้งหลายถูกปลดจากความสุขและโชคลาภ ผู้ไม่แก่ไม่ตายนั้นไม่อาจถูกพิชิตได้ เทวดาทั้งหลายพ่ายแพ้แม้ได้ทำสงครามหลายรูปแบบ แล้วพวกเขาได้ไปร้องทุกข์ต่อพระพรหม พระวิธีได้ทอดพระเนตรเห็นเทวดาทั้งหลายผู้เศร้าโศก
โทหา 82
सब सन कहा बुझाइ बिधि दनुज निधन तब होइ।संभु सुक्र संभूत सुत एहि जीतइ रन सोइ।।82।।
saba sana kahā bujhāi bidhi danuja nidhana taba hoi |saṁbhu śukra saṁbhūta suta ehi jītai rana soi ||82||
พระพรหมทรงอธิบายแก่ทุกท่านว่า อสูรนั้นจะถูกประหารเมื่อบุตรเกิดจากเชื้อของพระศัมภู ผู้นั้นผู้เดียวจะพิชิตอสูรในสงคราม
เจาปาอี 83.1-4
मोर कहा सुनि करहु उपाई।होइहि ईस्वर करिहि सहाई।।
सतीं जो तजी दच्छ मख देहा।जनमी जाइ हिमाचल गेहा।।
तेहिं तपु कीन्ह संभु पति लागी।सिव समाधि बैठे सबु त्यागी।।
जदपि अहइ असमंजस भारी।तदपि बात एक सुनहु हमारी।।
पठवहु कामु जाइ सिव पाहीं।करै छोभु संकर मन माहीं।।
तब हम जाइ सिवहि सिर नाई।करवाउब बिबाहु बरिआई।।
एहि बिधि भलेहि देवहित होई।मत अति नीक कहइ सबु कोई।।
अस्तुति सुरन्ह कीन्हि अति हेतू।प्रगटेउ बिषमबान झषकेतू।।
mora kahā suni karahu upāī |hoihi īsvara karihi sahāī ||
satīṁ jo tajī daccha makha dehā |janamī jāi himācala gehā ||
tehiṁ tapu kīnha sambhu pati lāgī |siva samādhi baiṭhe sabu tyāgī ||
jadapi ahai asamañjasa bhārī |tadapi bāta eka sunahu hamārī ||
paṭhavahu kāmu jāi siva pāhīṁ |karai chobhu saṅkara mana māhīṁ ||
taba hama jāi sivahi sira nāī |karavāuba bibāhu bariāī ||
ehi bidhi bhalehi devahita hoī |mata ati nīka kahai sabu koī ||
astuti suranha kīnhi ati hetū |pragaṭeu biṣama-bāna jhaṣaketū ||
จงฟังถ้อยคำของข้าและร่างอุบายขึ้นเถิด พระเจ้าจักเป็นผู้ช่วยเหลือท่าน และกิจนั้นจักสำเร็จลง พระนางสตีผู้ทอดถอนกาย ณ พิธีบูชายัญของทักษะ ได้บังเกิดในวงศ์ตระกูลหิมาจล นางได้บำเพ็ญตบะเพื่อให้ได้ศมภุเป็นสวามี ส่วนพระศิวะทรงสละสรรพสิ่งแล้วประทับนั่งในสมาธิ แม้ความยากยิ่งจักใหญ่หลวงนัก กระนั้นก็จงฟังข้อเสนอข้อหนึ่งของข้า จงส่งกามเทพไปยังพระศิวะ เพื่อให้ก่อกวนสงสัยในพระทัยของศังกระ แล้วข้าจักไปกราบศีรษะแด่พระศิวะ และจักทรงให้มีพิธีอภิเษกสมรสโดยทูลเตือน ด้วยอุบายนี้ความเกื้อกูลแก่ทวยเทพจักสำเร็จได้ดี ทั้งปวงท่านต่างกล่าวว่าคำแนะนำนั้นประเสริฐนัก ทวยเทพทั้งหลายสรรเสริญด้วยความตั้งใจยิ่ง และกามเทพผู้ถือธนูอันร้ายกาจ ผู้มีธงปลาเป็นเครื่องหมาย ก็ได้ปรากฏกายขึ้น
โทหา 83
सुरन्ह कहीं निज बिपति सब सुनि मन कीन्ह बिचार।संभु बिरोध न कुसल मोहि बिहसि कहेउ अस मार।।83।।
suranhaṁ kahīṁ nija bipati saba suni mana kīnha bicāra |sambhu birodha na kusala mohi bihasi kahe’u asa māra ||83||
ได้ยินเทพทั้งหลายเล่าความทุกข์ภัยของตนโดยบริบูรณ์ ท่านไตร่ตรองในพระหฤทัย แล้วทรงยิ้มตรัสว่า การตั้งตนเป็นปฏิปักษ์ต่อศัมภูจะไม่นำความดีมาสู่ข้า
เจาปาอี 84.1-4
तदपि करब मैं काजु तुम्हारा।श्रुति कह परम धरम उपकारा।।
पर हित लागि तजइ जो देही।संतत संत प्रसंसहिं तेही।।
अस कहि चलेउ सबहि सिरु नाई।सुमन धनुष कर सहित सहाई।।
चलत मार अस हृदयँ बिचारा।सिव बिरोध ध्रुव मरनु हमारा।।
तब आपन प्रभाउ बिस्तारा।निज बस कीन्ह सकल संसारा।।
कोपेउ जबहि बारिचरकेतू।छन महुँ मिटे सकल श्रुति सेतू।।
ब्रह्मचर्ज ब्रत संजम नाना।धीरज धरम ग्यान बिग्याना।।
सदाचार जप जोग बिरागा।सभय बिबेक कटकु सब भागा।।
tadapi karaba maiṁ kāju tumhārā |śruti kaha parama dharama upakārā ||
para hita lāgi tajai jo dehī |santata santa prasaṁsahiṁ tehī ||
asa kahi caleu sabahi siru nāī |sumana dhanuṣa kara sahita sahāī ||
calata māra asa hṛdayaṁ bicārā |siva birodha dhruva maranu hamārā ||
taba āpana prabhāu bistārā |nija basa kīnha sakala saṁsārā ||
kopeu jabahi bāricaraketū |chana mahuṁ miṭe sakala śruti setū ||
brahmacarja brata saṁjama nānā |dhīraja dharama gyāna bigyānā ||
sadācāra japa joga birāgā |sabhaya bibeka kaṭaku saba bhāgā ||
ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าจะทำกิจของท่าน พระเวทกล่าวว่าการทำประโยชน์แก่ผู้อื่นเป็นธรรมอันสูงสุด ผู้ใดสละร่างกายเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น สันตะทั้งหลายสรรเสริญผู้นั้นเสมอ กล่าวดังนี้แล้ว ท่านค้อมศีรษะแด่ทุกท่านแล้วออกเดินทาง พร้อมด้วยธนูดอกไม้ในมือและผู้ช่วยของท่านตามไปด้วย ขณะเดินทางไป กามะตรึกตรองในใจว่า การต่อต้านพระศิวะหมายถึงความตายอันแน่นอนของข้าพเจ้า แล้วท่านก็แผ่อำนาจของตนออก และทำให้โลกทั้งมวลอยู่ใต้บังคับของท่าน เมื่อใดที่เทพผู้มีรูปปลาบนธงชัยเกรี้ยวกร้าว ในพริบตานั้นสะพานแห่งกฎศาสตร์พระเวททั้งปวงก็พังทลายลง การถือพรหมจรรย์ การถือศีล และการบังคับตนอย่างต่างๆ ความอดทน ความชอบธรรม ความรู้และการรู้แจ้ง ความประพฤติดี การสวดมนต์ โยคะ และการวิราคะ กองทัพแห่งวิเวกะทั้งมวลหนีไปด้วยความหวาดกลัว
ฉันท์ 84
भागेउ बिबेक सहाय सहित सो सुभट संजुग महि मुरे।सदग्रंथ पर्बत कंदरन्हि महुँ जाइ तेहि अवसर दुरे।।
होनिहार का करतार को रखवार जग खरभरु परा।दुइ माथ केहि रतिनाथ जेहि कहुँ कोपि कर धनु सरु धरा।।
bhāgeu bibeka sahāya sahita so subhaṭa sañjuga mahi mure |sad-grantha parbata kandaranhi mahũ jāi tehi avasara dure ||
honihāra kā karatāra ko rakhavāra jaga kharabharu parā |dui mātha kehi ratinātha jehi kahũ kopi kara dhanu saru dharā ||
ผู้กล้าหาญผู้คือวิเวกได้หนีไปพร้อมด้วยผู้ช่วยเหลือ และหันหลังให้สมรภูมิ ในเวลานั้นพวกเขาได้เข้าไปซ่อนตัวในถ้ำบนภูเขาอันเป็นคัมภีร์อันดีงาม โลกถูกกวาดต้อนจนอลวน ร้องว่า "จะเกิดอะไรขึ้น? โอ้ผู้สร้าง ใครจะปกป้องเรา?" ใครมีสองศีรษะ ที่จะเผชิญหน้ากับองค์แห่งรติ เมื่อทรงพระพิโรธแล้วทรงถือคันธนูและลูกศรในพระหัตถ์
โทหา 84
जे सजीव जग अचर चर नारि पुरुष अस नाम।ते निज निज मरजाद तजि भए सकल बस काम।।84।।
je sajīva jaga acara cara nāri puruṣa asa nāma |te nija nija marajāda taji bhae sakala basa kāma ||84||
สรรพสัตว์ทั้งหลายในโลก ทั้งที่ไร้ความเคลื่อนไหวและเคลื่อนไหวได้ ผู้มีชื่อว่าเป็นหญิงและชาย ละวางขอบเขตอันสมควรแห่งตนแล้ว ล้วนตกอยู่ภายใต้อำนาจแห่งกามตัณหาทั้งสิ้น
เจาปาอี 85.1-4
सब के हृदयँ मदन अभिलाषा।लता निहारि नवहिं तरु साखा।।
नदीं उमगि अंबुधि कहुँ धाई।संगम करहिं तलाव तलाई।।
जहँ असि दसा जड़न्ह कै बरनी।को कहि सकइ सचेतन करनी।।
पसु पच्छी नभ जल थलचारी।भए कामबस समय बिसारी।।
मदन अंध ब्याकुल सब लोका।निसि दिनु नहिं अवलोकहिं कोका।।
देव दनुज नर किंनर ब्याला।प्रेत पिसाच भूत बेताला।।
इन्ह कै दसा न कहेउँ बखानी।सदा काम के चेरे जानी।।
सिद्ध बिरक्त महामुनि जोगी।तेपि कामबस भए बियोगी।।
sab ke hṛdayaṁ madana abhilāṣā |latā nihāri navahiṁ taru sākhā ||
nadīṁ umagi aṁbudhi kahuṁ dhāī |saṅgama karahiṁ talāva talāī ||
jahaṁ asi dasā jaṛanha kai baranī |ko kahi sakai sacetana karanī ||
pasu pacchī nabha-jala-thala-cārī |bhae kāmabasa samaya bisārī ||
madana-aṁdha byākula saba lokā |nisi dinu nahiṁ avalokahiṁ kokā ||
deva danuja nara kiṁnara byālā |preta pisāca bhūta betālā ||
inha kai dasā na kaheuṁ bakhānī |sadā kāma ke cere jānī ||
siddha birakta mahāmuni jogī |tepi kāmabasa bhae biyogī ||
ในหัวใจของทุกคนมีความปรารถนาแห่งกาม กิ่งไม้ทั้งหลายเห็นเถาวัลย์แล้วก็ก้มลงต่ำ แม่น้ำทั้งหลายไหลเอ่อทะลักวิ่งไปสู่มหาสมุทร สระและบึงทั้งหลายก็มาบรรจบกัน ในที่ซึ่งสภาพเช่นนี้ของสิ่งไม่มีชีวิตได้ถูกพรรณนาแล้ว ใครเล่าจะกล่าวได้ว่าสิ่งมีสำนึกได้กระทำสิ่งใด สัตว์และนก สรรพสัตว์ในท้องฟ้า ในน้ำ และบนบก ทั้งหมดตกอยู่ใต้อำนาจแห่งกามและลืมฤดูกาลของตน โลกทั้งปวงมืดบอดเพราะกามและกระสับกระสา นกจักรวากไม่มองกันทั้งกลางวันและกลางคืน เทวดา อสูร มนุษย์ คินนร นาค ภูต ปิศาจ ผี และเวตาล ข้าพเจ้าไม่ได้พรรณนาสภาพของพวกเขาโดยละเอียด เพราะรู้กันว่าพวกเขาเป็นทาสของกามเสมอ แม้สิทธะ ผู้วิรัค มหามุนี และโยคี ก็ตกอยู่ใต้อำนาจกามและเป็นทุกข์เพราะความอาลัย
ฉันท์ 85
भए कामबस जोगीस तापस पावँरन्हि की को कहै।देखहिं चराचर नारिमय जे ब्रह्ममय देखत रहे।।
अबला बिलोकहिं पुरुषमय जगु पुरुष सब अबलामयं।दुइ दंड भरि ब्रह्मांड भीतर कामकृत कौतुक अयं।।
bhae kāmabasa jogīsa tāpasa pāvaṁranhi kī ko kahai.dekhahiṁ carācara nārimaya je brahmamaya dekhata rahe..
abalā bilokahiṁ puruṣamaya jagu puruṣa saba abalāmayaṁ.dui daṁḍa bhari brahmāṁḍa bhitara kāmakṛta kautuka ayaṁ..
แม้นายแห่งโยคีและนักบำเพ็ญตบะก็ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งกามตัณหา จะพึงกล่าวถึงคนต่ำทรามได้อย่างไร ผู้ที่เคยมองเห็นโลกทั้งปวงเป็นพรหมตลอดมา บัดนี้ย่อมมองเห็นสรรพสิ่งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหวว่าเป็นสตรีทั้งสิ้น สตรีทั้งหลายมองเห็นโลกเป็นบุรุษ และบุรุษทั้งหลายมองเห็นคนทั้งปวงเป็นสตรี ตลอดสองทัณฑ์เวลาทั่วจักรวาลทั้งมวล กีฬาอันเกิดจากกามตัณหานี้ได้ดำเนินต่อไป
โสรฐา 85
धरी न काहूँ धिर सबके मन मनसिज हरे।जे राखे रघुबीर ते उबरे तेहि काल महुँ।।85।।
dharī na kāhū̃ dhira sabake mana manasija hare |je rākhe raghubīra te ubare tehi kāla mahũ ||85||
ไม่มีใครรักษาความสงบไว้ได้ กามเทพผู้เกิดจากใจได้ชิงหัวใจของทุกคนไป เฉพาะผู้ที่ราฆุวีรทรงคุ้มครองรักษาไว้เท่านั้น จึงรอดพ้นในเวลาอันตรายนั้น
เจาปาอี 86.1-4
उभय घरी अस कौतुक भयऊ।जौ लगि कामु संभु पहिं गयऊ।।
सिवहि बिलोकि ससंकेउ मारू।भयउ जथाथिति सबु संसारू।।
भए तुरत सब जीव सुखारे।जिमि मद उतरि गएँ मतवारे।।
रुद्रहि देखि मदन भय माना।दुराधरष दुर्गम भगवाना।।
फिरत लाज कछु करि नहिं जाई।मरनु ठानि मन रचेसि उपाई।।
प्रगटेसि तुरत रुचिर रितुराजा।कुसुमित नव तरु राजि बिराजा।।
बन उपबन बापिका तड़ागा।परम सुभग सब दिसा बिभागा।।
जहँ तहँ जनु उमगत अनुरागा।देखि मुएहुँ मन मनसिज जागा।।
ubhay gharī asa kautuka bhayū.jau lagi kāmu saṁbhu pahiṁ gayū..
sivahi biloki sasaṅkeu mārū.bhayau jathāthiti sabu saṁsārū..
bhae turata saba jīva sukhāre.jimi mada utari gaeṁ mata-vāre..
rudrahi dekhi madana bhaya mānā.durādharṣa durgama bhagavānā..
phirata lāja kachu kari nahiṁ jāī.maranu ṭhāni mana racēsi upāī..
pragaṭēsi turata rucira ritu-rājā.kusumita nava taru rāji birājā..
bana upa-bana bāpikā taṛāgā.parama subhaga saba disā bibhāgā..
jahāṁ tahāṁ janu umagata anurāgā.dekhi muehuṁ mana manasija jāgā..
ความมหัศจรรย์เช่นนี้ดำเนินต่อไปเป็นเวลาสองฆฑี จนกระทั่งกามเทพเดินทางถึงสถานที่ที่ศมภูประทับอยู่ เมื่อเห็นพระศิวะ กามเทพก็เกิดความหวาดกลัว และโลกทั้งมวลก็กลับคืนสู่สภาพเดิม สรรพสัตว์ทั้งหมดก็กลับมาเป็นสุขในทันที ดังเช่นคนเมากลับสงบเมื่อความมึนเมาเหือดหายไป เมื่อเห็นพระรุทระ มทนก็เกิดความหวาดกลัว เพราะพระเจ้านั้นทรงเป็นผู้ที่ไม่อาจต้านทานและไม่อาจเข้าถึงได้ การหันกลับไปนั้นเป็นความอาย และไม่อาจทำสิ่งใดได้ ดังนั้นจึงตั้งใจยอมตายและคิดอุบายขึ้นในใจ ทันใดนั้นทรงบันดาลให้ฤดูใบไม้ผลิอันงดงามปรากฏขึ้น และแถวต้นไม้ที่เพิ่งออกดอกใหม่ก็เรืองรองไปทั่ว ป่าและสวน สระและบ่อน้ำ และทิศทางทุกแห่งก็กลายเป็นสิ่งที่งดงามยิ่งนัก ทุกแห่งหนดูเหมือนความรักจะล้นทะลัก และเมื่อเห็นดังนั้น ความปรารถนาก็ตื่นขึ้นแม้ในจิตใจที่ตายจากมันไปแล้ว
ฉันท์ 86
जागइ मनोभव मुएहुँ मन बन सुभगता न परै कही।सीतल सुगंध सुमंद मारुत मदन अनल सखा सही।।
बिकसे सरन्हि बहु कंज गुंजत पुंज मंजुल मधुकरा।कलहंस पिक सुक सरस रव करि गान नाचहिं अपछरा।।
jāgai manobhava muehũ mana bana subhagatā na parai kahī.sītala sugandha su-manda māruta madana anala sakhā sahī..
bikase saranhi bahu kañja guñjata puñja mañjula madhukarā.kalahansa pika suka sarasa rava kari gāna nācahiṁ apacharā..
ความปรารถนาตื่นขึ้นในใจของแม้แต่ผู้ที่ตายแล้ว และความงามของป่าไม่สามารถพรรณนาได้ สายลมเย็นหอมอ่อนโยนเป็นมิตรแท้ของไฟแห่งความรัก ดอกบัวหลายบานในสระน้ำ และฝูงผึ้งที่งดงามอื้ออึงเหนือดอกไม้เหล่านั้น หงส์ นกคูคู และนกแก้วร้องเสียงไพเราะ และนางฟ้าร่ายรำพร้อมร้องขับขวาญ
โทหา 86
सकल कला करि कोटि बिधि हारेउ सेन समेत।चली न अचल समाधि सिव कोपेउ हृदयनिकेत।।86।।
sakala kalā kari koṭi bidhi hāreu sena sameta |calī na acala samādhi siva kopeu hṛdayaniketa ||86||
แม้จะใช้ศิลปะทุกอย่างและอุบายนับไม่ถ้วน เขาก็พ่ายแพ้พร้อมทั้งกองทัพ สมาธิอันมั่นคงของพระศิวะไม่ได้สั่นไหวแม้แต่น้อย และองค์พระผู้เป็นเจ้าผู้สถิตในหัวใจก็ทรงพระพิโรธ
เจาปาอี 87.1-4
देखि रसाल बिटप बर साखा।तेहि पर चढ़ेउ मदनु मन माखा।।
सुमन चाप निज सर संधाने।अति रिस ताकि श्रवन लगि ताने।।
छाड़े बिषम बिसिख उर लागे।छुटि समाधि संभु तब जागे।।
भयउ ईस मन छोभु बिसेषी।नयन उघारि सकल दिसि देखी।।
सौरभ पल्लव मदनु बिलोका।भयउ कोपु कंपेउ त्रैलोका।।
तब सिवँ तीसर नयन उघारा।चितवत कामु भयउ जरि छारा।।
हाहाकार भयउ जग भारी।डरपे सुर भए असुर सुखारी।।
समुझि कामसुखु सोचहिं भोगी।भए अकंटक साधक जोगी।।
dekhi rasāla biṭapa bara sākhā |tehi para caṛheu madanu mana mākhā ||
sumana cāpa nija sara sandhāne |ati risa tāki śravana lagi tāne ||
chāṛe biṣama bisikha ura lāge |chuṭi samādhi sambhu taba jāge ||
bhayu īsa mana chobhu biseṣī |nayana ughāri sakala disi dekhī ||
saurabha pallava madanu bilokā |bhayu kopu kampeu trailokā ||
taba sivã tīsara nayana ughārā |citavata kāmu bhayu jari chārā ||
hāhākāra bhayu jaga bhārī |ḍarape sura bhae asura sukhārī ||
samujhi kāma-sukhu socahĩ bhogī |bhae akaṇṭaka sādhaka jogī ||
เมื่อเห็นกิ่งก้านอันงดงามบนต้นมะม่วง พระกามเทพผู้ดุจผึ้งหลงรักน้ำหวานแห่งจิตใจ ก็ไต่ขึ้นไปบนนั้น ทรงนำศรของพระองค์มาขึงบนคันธนูแห่งบุปผา และด้วยเจตนาอันดุร้าย ทรงรื้อธนูเตรียมยิงใกล้หู ทรงปล่อยลูกศรอันน่าสะพรึงกลัว มันพุ่งทะลวงหัวใจ ครั้งนั้นสมาธิของพระศมภูขาดสะบั้น และพระองค์ตื่นขึ้น ความกระสับกระส่ายพิเศษเกิดขึ้นในพระทัยขององค์พระผู้เป็นเจ้า ทรงเบิกพระเนตรมองไปทุกทิศทาง เมื่อทอดพระเนตรเห็นพระกามเทพท่ามกลางกลิ่นหอมและใบอ่อน ความพิโรธได้ลุกลาม และสามโลกสั่นสะท้าน ครั้งนั้นพระศิวะทรงเปิดดวงตาที่สาม ด้วยเพียงพระเนตรเดียว พระกามเทพถูกเผาเป็นเถ้าถ่าน เสียงร้องครวญครางอันยิ่งใหญ่เต็มไปทั่วโลก เทพทั้งหลายหวาดกลัว และอสูรทั้งหลายยินดีปรีดา ผู้แสวงสุขทั้งหลายเมื่อเข้าใจธรรมชาติของความสุขทางประสาทสัมผัส ก็จมอยู่ในความครุ่นคิด ส่วนผู้บำเพ็ญโยคะได้หลุดพ้นจากหนามทั้งปวง
ฉันท์ 87
जोगि अकंटक भए पति गति सुनत रति मुरुछित भई।रोदति बदति बहु भाँति करुना करति संकर पहिं गई।।
अति प्रेम करि बिनती बिबिध बिधि जोरि कर सन्मुख रही।प्रभु आसुतोष कृपाल सिव अबला निरखि बोले सही।।
jogi akaṇṭaka bhae pati gati sunata rati muruchita bhaī |rodati badati bahu bhā̃ti karuṇā karati śaṅkara pahĩ gaī ||
ati prema kari binatī bibidha bidhi jori kara sanmukha rahī |prabhu āsutoṣa kṛpāla śiva abalā nirakhi bole sahī ||
โยคีทั้งหลายพ้นจากหนามทุกข้อ เมื่อรติได้ยินเรื่องที่เกิดขึ้นกับสามีของนาง นางก็หมดสติ ร้องไห้คร่ำครวญด้วยประการต่างๆ และทำท่าวิงวอนอย่างน่าสงสาร นางจึงไปยังศังกระ ด้วยความรักอันลึกซึ้ง นางได้ทำการวิงวอนด้วยประการต่างๆ และยืนอยู่ต่อหน้าท่านด้วยการประนมมือ พระเจ้าศิวะผู้ทรงโปรดปรานโดยง่ายและทรงเปี่ยมด้วยความเมตตา ทอดพระเนตรสตรีผู้ไร้ที่พึ่งแล้วตรัสถ้อยคำอันเป็นจริง
โทหา 87
अब तें रति तव नाथ कर होइहि नामु अनंगु।बिनु बपु ब्यापिहि सबहि पुनि सुनु निज मिलन प्रसंगु।।87।।
aba te rati tava nātha kara hoihi nāmu anaṅgu |binu bapu byāpihi sabahi puni sunu nija milana prasaṅgu ||87||
ต่อแต่นี้เป็นต้นไป โอ้รติ สวามีของท่านจะมีนามว่า อนังคะ ผู้ไร้กาย โดยไร้กายเขาจะแผ่ซ่านอยู่ในสรรพสัตว์ บัดนี้จงฟังเรื่องราวแห่งการหวนพบกับเขาของท่านเถิด
เจาปาอี 88.1-4
जब जदुबंस कृष्न अवतारा।होइहि हरन महा महिभारा।।
कृष्न तनय होइहि पति तोरा।बचनु अन्यथा होइ न मोरा।।
रति गवनी सुनि संकर बानी।कथा अपर अब कहउँ बखानी।।
देवन्ह समाचार सब पाए।ब्रह्मादिक बैकुंठ सिधाए।।
सब सुर बिष्नु बिरंचि समेता।गए जहाँ सिव कृपानिकेता।।
पृथक पृथक तिन्ह कीन्हि प्रसंसा।भए प्रसन्न चंद्र अवतंसा।।
बोले कृपासिंधु बृषकेतू।कहहु अमर आए केहि हेतू।।
कह बिधि तुम्ह प्रभु अंतरजामी।तदपि भगति बस बिनवउँ स्वामी।।
jaba jadubaṁsa kṛsna avatārā |hoihi harana mahā mahibhārā ||
kṛsna tanaya hoihi pati torā |bacanu anyathā hoi na morā ||
rati gavanī suni saṅkara bānī |kathā apara aba kahauṁ bakhānī ||
devanha samācāra saba pāe |brahmādika baikuṇṭha sidhāe ||
saba sura biṣnu birañci sametā |gae jahāṁ siva kṛpāniketā ||
pṛthaka pṛthaka tinh kīnhi prasaṁsā |bhae prasanna caṁdra avataṁsā ||
bole kṛpāsiṁdhu bṛṣaketū |kahahu amara āe kehi hetū ||
kaha bidhi tumha prabhu aṁtarajāmī |tadapi bhagati basa binavauṁ svāmī ||
เมื่อพระกฤษณะอวตารลงมาในราชวงศ์ยาทุ ภาระอันหนักหนาของแผ่นดินจะถูกปลดเปลื้อง บุตรของพระกฤษณะจะเป็นสวามีของเธอ พระวาจาของเราจะไม่เป็นอื่น พระรตีเสด็จจากไป เมื่อได้ยินพระดำรัสของพระศังกระ เราจะเล่าเรื่องราวต่อไป ข่าวนี้แพร่ไปถึงเทพทั้งหลาย พระพรหมและเทพอื่นๆ เสด็จไปยังไวกุณฐ์ เทพทั้งหมด พระวิษณุพร้อมด้วยพระพรหม เสด็จไปยังที่ประทับของพระศิวะผู้เป็นแหล่งแห่งความเมตตา แต่ละพระองค์ทรงสรรเสริญตามลำดับ พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงจันทร์เป็นมงกุฎทรงพระปีติยินดี แล้วตรัสว่า ดูกรเทพอมรผู้เป็นอมตะ จงบอกเหตุที่พวกท่านมา พระพรหมตรัสว่า พระองค์คือองค์พระผู้เป็นเจ้า ผู้ทรงรู้แจ้งภายใน แต่ด้วยความจงรักภักดี ข้าพระองค์ทูลวิงวอน ดูกรองค์สวามี
โทหา 88
सकल सुरन्ह के हृदयँ अस संकर परम उछाहु।निज नयनन्हि देखा चहहिं नाथ तुम्हार बिबाहु।।88।।
sakala suranha ke hṛdayaṁ asa saṅkara parama uchāhu |nija nayananhi dekhā chahahiṁ nātha tumhāra bibāhu ||88||
ในหัวใจของเทพทั้งหลาย ดูกรพระศังกระ ได้เกิดความปีติยินดีอันสูงสุด แต่ละพระองค์ปรารถนาจะทอดพระเนตรด้วยพระเนตรของพระองค์เองซึ่งพิธีอภิเษกสมรสอันศักดิ์สิทธิ์ของพระองค์ ดูกรองค์พระผู้เป็นเจ้า
เจาปาอี 89.1-4
यह उत्सव देखिअ भरि लोचन।सोइ कछु करहु मदन मद मोचन॥
कामु जारि रति कहुँ बरु दीन्हा।कृपासिंधु यह अति भल कीन्हा॥
सासति करि पुनि करहिं पसाऊ।नाथ प्रभुन्ह कर सहज सुभाऊ॥
पारबतीं तपु कीन्ह अपारा।करहु तासु अब अंगीकारा॥
सुनि बिधि बिनय समुझि प्रभु बानी।ऐसेइ होउ कहा सुखु मानी॥
तब देवन्ह दुंदुभीं बजाईं।बरषि सुमन जय जय सुर साई॥
अवसरु जानि सप्तरिषि आए।तुरतहिं बिधि गिरिभवन पठाए॥
प्रथम गए जहँ रही भवानी।बोले मधुर बचन छल सानी॥
yaha utsava dekhi'a bhari locana |soi kachu karahu madana mada mocana ||
kāmu jāri rati kahũ baru dīnhā |kṛpāsiṅdhu yaha ati bhala kīnhā ||
sāsati kari puni karahĩ pasāū |nātha prabhunha kara sahaja subhāū ||
pārabatī̃ tapu kīnha apārā |karahu tāsu aba aṅgīkārā ||
suni bidhi binaya samujhi prabhu bānī |aise'i hou kahā sukhu mānī ||
taba devan̐ha duṃdubhī̃ bajā'ī̃ |baraṣi sumana jaya jaya sura sā'ī ||
avasaru jāni saptar̥ṣi ā'e |turatahĩ bidhi giribhavana paṭhā'e ||
prathama ga'e jahã rahī bhavānī |bole madhura bacana chala sānī ||
จงชมงานมงคลนี้ด้วยดวงตาที่เปี่ยมล้น บัดนี้จงทรงบันดาลบางสิ่ง ดูกรผู้ทรงขจัดความทะนงของพระกามเทพ พระองค์ผู้เคยเผาพระกามเทพ แต่ประทานพรแก่พระรตี ดูกรมหาสมุทรแห่งความเมตตา การกระทำนี้ของพระองค์เปี่ยมด้วยพระคุณ พระองค์ทรงลงโทษก่อน แล้วจึงประทานความโปรดปราน นี่คือพระจริยาตามธรรมชาติขององค์พระผู้เป็นเจ้า ดูกรองค์พระผู้เป็นเจ้า พระปารวตีได้บำเพ็ญตบะอย่างไร้ขีดจำกัด บัดนี้จงทรงรับนางเถิด เมื่อได้ยินคำวิงวอนของพระพรหม และทรงเข้าพระทัยในพระประสงค์ขององค์พระผู้เป็นเจ้า พระองค์ทรงเห็นชอบ และด้วยพระทัยยินดีตรัสว่า จงเป็นไปตามนั้น ครั้งนั้นเทพทั้งหลายตีกลองทิพย์ และโปรยบุปผา ร้องว่า ชัยชัย ดูกรองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งเทพทั้งหลาย เมื่อทรงทราบกาลอันสมควร พระสัปตฤษีทั้งเจ็ดได้เสด็จมาถึง พระพรหมรีบส่งพวกท่านไปยังวิมานแห่งพระภควานบนเขา พวกท่านเสด็จไปยังที่ประทับของพระภวานีก่อน และตรัสถ้อยคำอันไพเราะ ผสมผสานด้วยความนุ่มนวลและเล่ห์เหลี่ยมอันอ่อนโยน
โทหา 89
कहा हमार न सुनेहु तब नारद कें उपदेस॥
अब भा झूठ तुम्हार पन जारेउ कामु महेस॥89॥
kahā hamāra na sunehu taba nārada keṃ upadesa.aba bhā jhūṭha tumhāra pana jāreu kāmu mahes..89..
เพราะเหตุใดพวกท่านจึงไม่ฟังคำแนะนำของข้า ทำไมพวกท่านจึงไม่ยอมรับคำสอนของพระนารัทในครั้งนั้น บัดนี้คำมั่นสัญญาของพวกท่านกลายเป็นเท็จ พระมเหศวระได้เผาพระกามเทพเป็นเถ้าถ่าน
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह प्रसंग ‘काम-विकार-शमन’ और ‘गुर-वचन-श्रद्धा’ की पुष्टि करता है: शिव-उमा संवाद का पाठ/श्रवण मन को स्थिर करता, तप-भाव जगाता और राम-भक्ति के लिए अंतःकरण को पात्र बनाता है—विशेषतः मदन-जन्य चंचलता, आसक्ति और अविवेक में शांति देता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में यहाँ ‘श्रीराम’ नाम-स्मरण/राम-नाम-जप को संपुट-रूप में जोड़ा जाता है (जैसे प्रत्येक दोहा/खंड के बाद ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’). कुछ शिव-उपासक परंपराओं में ‘ॐ नमः शिवाय’ का जप भी सहचर रूप से चलता है, पर मानस-केन्द्रित संपुट प्रायः राम-नाम ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
