Prakarana 9
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का बीज’—शिव-उमा संवाद के माध्यम से जीव के भीतर संकल्प (हठ), श्रद्धा (गुर-वचन-प्रतीति) और काम-निग्रह का उदय। यहाँ कथा-भूमि राम-जन्म से पहले ‘अंतःकरण-शुद्धि’ की तैयारी करती है: देवहित हेतु तप, वर-चयन, और मदन-दहन द्वारा राग का क्षय—जिससे रामकथा-श्रवण/स्मरण के लिए पात्रता बनती है।
ಈ ತುಂಡು-ತುಂಡಾದ ಖಂಡವು ಬಾಲಕಾಂಡದ ‘ಶಿವ-ಉಮಾ’ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ವಿಜಯ ಮತ್ತು ವರ-ನಿಶ್ಚಯದ ನಾಟ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಸ-ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಶಾಂತ (ಶಿವ-ಸಮಾಧಿ), ಕರುಣ (ರತಿ-ವಿಲಾಪ), ಅದ್ಭುತ (ತ್ರಿಲೋಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಪ್ರಭಾವ), ಮತ್ತು ರೌದ್ರ (ತ್ರಿನೇತ್ರ-ಉದ್ಘಾಟನ, ಮದನ-ದಹನ)ಗಳ ಕ್ರಮಿಕ ಆರೋಹ-ಅವರೋಹವಿದೆ. ತುಲಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕ-ಮಾನಸದೊಳಗಿನ ಕಾಮ-ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಸಮಷ್ಟಿ-ಸಂಸಾರ’ದ ವಿಕ್ಷೋಭವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಜಪ, ಯೋಗ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ‘ಓಡಿಹೋಗುವ’ಂತೆ. ಬಳಿಕ ಶಿವ-ದರ್ಶನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವ ‘ಜಿಮಿ ಮದ ಉತರಿ ಗಯೇಂ ಮತವಾರೇ’—ಈ ಉಪಮೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ: ಈಶ್ವರ-ಸ್ಮರಣದಿಂದ ವಾಸನಾತ್ಮಕ ಉನ್ಮಾದ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತತಃ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ರಾಮಕಥೆಗೆ ಶುದ್ಧ-ಚಿತ್ತದ ಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ: ದೇವ-ಕಾರ್ಯ, ಗುರು-ವಚನ-ಪ್ರತೀತಿ, ಮತ್ತು ಅನಂಗ (ನಿರ್ದೇಹ ಕಾಮ)ದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಮೂಲಕ ರಾಗದ ನಿರಾಕರಣೆ—ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ‘ಸಗುಣ-ರಾಮ’ನ ಲೀಲಾ-ಭಕ್ತಿ ಸಹಜವಾಗುತ್ತದೆ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 80.1-4
अजहूँ मानहु कहा हमारा।हम तुम्ह कहुँ बरु नीक बिचारा।।
अति सुंदर सुचि सुखद सुसीला।गावहिं बेद जासु जस लीला।।
दूषन रहित सकल गुन रासी।श्रीपति पुर बैकुंठ निवासी।।
अस बरु तुम्हहि मिलाउब आनी।सुनत बिहसि कह बचन भवानी।।
सत्य कहेहु गिरिभव तनु एहा।हठ न छूट छूटै बरु देहा।।
कनकउ पुनि पषान तें होई।जारेहुँ सहजु न परिहर सोई।।
नारद बचन न मैं परिहरऊँ।बसउ भवनु उजरउ नहिं डरऊँ।।
गुर कें बचन प्रतीति न जेही।सपनेहुँ सुगम न सुख सिधि तेही।।
ajahũ mānahu kahā hamārā.hama tumha kahũ baru nīka bicārā..
ati sundara suci sukhada susīlā.gāvahĩ beda jāsu jasa līlā..
dūṣana rahita sakala guna rāsī.śrīpati pura baikunṭha nivāsī..
asa baru tumhahi milāuba ānī.sunata bihasi kaha bacana bhavānī..
satya kahehu giribhava tanu ehā.haṭha na chūṭa chūṭai baru dehā..
kanakau puni paṣāna tẽ hoī.jārehũ sahaja na parihara soī..
nārada bacana na maĩ pariharaũ.basau bhavanu ujarau nahĩ ḍaraũ..
gura kẽ bacana pratīti na jehī.sapanehũ sugama na sukha sidhi tehī..
ಇನ್ನೂ ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳು: ನಿನಗೆ ಒಬ್ಬ ಒಳ್ಳೆಯ ವರನನ್ನು ನಾನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆತನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರನು, ಪವಿತ್ರನು, ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ಸುಶೀಲನು; ವೇದಗಳು ಆತನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲದವನು, ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳ ಸಮೂಹ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಭರ್ತ, ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವವನು. ಅಂಥ ವರನನ್ನು ತರಿಸಿ ನಿನಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭವಾನಿ ನಗುತ್ತಾ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಈ ದೇಹವು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ನೀನು ಸತ್ಯ ಹೇಳಿದೆ: ದೇಹವೇ ಬಿಟ್ಟರೂ ಮೊಂಡುತನ ಬಿಡದು. ಚಿನ್ನವೂ ಕಲ್ಲಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟರೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಿಡದು. ನಾರದನ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಬಿಡಲಾರೆ. ನನ್ನ ಮನೆ ನಿಲ್ಲಲಿ, ಬಿದ್ದು ಹೋಗಲಿ, ನಾನು ಭಯಪಡಲಾರೆ. ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲದವನು ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಸುಖವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾರನು.
ದೋಹಾ 80
महादेव अवगुन भवन बिष्नु सकल गुन धाम।जेहि कर मनु रम जाहि सन तेहि तेही सन काम।।80।।
mahādeva avaguna bhavana biṣṇu sakala guna dhāma |jehi kara manu rama jāhi sana tehi tehī sana kāma ||80||
ಮಹಾದೇವನು ದೋಷಗಳ ನಿವಾಸ, ವಿಷ್ಣು ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯ; ಆದರೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಯಾರಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 81.1-4
जौं तुम्ह मिलतेहु प्रथम मुनीसा।सुनतिउँ सिख तुम्हारि धरि सीसा।।
अब मैं जन्मु संभु हित हारा।को गुन दूषन करै बिचारा।।
जौं तुम्हरे हठ हृदयँ बिसेषी।रहि न जाइ बिनु किएँ बरेषी।।
तौ कौतुकिअन्ह आलसु नाहीं।बर कन्या अनेक जग माहीं।।
जन्म कोटि लगि रगर हमारी।बरउँ संभु न त रहउँ कुआरी।।
तजउँ न नारद कर उपदेसू।आपु कहहि सत बार महेसू।।
मैं पा परउँ कहइ जगदंबा।तुम्ह गृह गवनहु भयउ बिलंबा।।
देखि प्रेमु बोले मुनि ग्यानी।जय जय जगदंबिके भवानी।।
jauṁ tumha milatehu prathama munīsā |sunatiuṁ sikha tumhāri dhari sīsā ||
aba maiṁ janmu sambhu hita hārā |ko guna dūṣana karai bicārā ||
jauṁ tumhare haṭha hṛdayaṁ biseṣī |rahi na jāi binu kiyeṁ bareṣī ||
tau kautukianha ālasu nāhīṁ |bara kanyā aneka jaga māhīṁ ||
janma koṭi lagi ragara hamārī |barauṁ sambhu na ta rahauṁ kuārī ||
tajauṁ na nārada kara upadesū |āpu kahahi sata bāra mahesū ||
maiṁ pā parauṁ kahai jagadambā |tumha gṛha gavanahu bhayau bilambā ||
dekhi premu bole muni gyānī |jaya jaya jagadambike bhavānī ||
"ಮುನಿಗಳ ಮುಖ್ಯರೇ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ನನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಶಂಭುವಿಗಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಜನ್ಮವನ್ನೇ ಪಣಕ್ಕಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಇನ್ನು ಯಾರು ಅವನ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ? ನಿಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒತ್ತು ಇದ್ದು, ಮದುವೆ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾಗದು ಎಂದರೆ, ಆಗ ಅಂಥ ಮದುವೆ ಏರ್ಪಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಸುಸ್ತು ಬೇಡ; ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವರರು ಮತ್ತು ಕನ್ಯೆಯರು ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕೋಟಿ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ನನ್ನ ಹಠ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ: ಶಂಭುವನ್ನೇ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ನಾರದರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಹೇಶನೇ ನೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದರೂ. ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ," ಎಂದಳು ಜಗದಂಬೆ; "ಈಗ ನಿಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಹಳ ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಆಕೆಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು, "ಜಯ, ಜಯ, ಭವಾನಿ, ಜಗದಂಬೇ!"
ದೋಹಾ 81
तुम्ह माया भगवान सिव सकल जगत पितु मातु।नाइ चरन सिर मुनि चले पुनि पुनि हरषत गातु।।81।।
tumha māyā bhagavāna siva sakala jagata pitu mātu |nāi carana sira muni cale puni-puni haraṣata gātu ||81||
"ನೀನೇ ಮಾಯೆ, ಶಿವನೇ ಭಗವಂತ; ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀವೇ ತಂದೆಯೂ ತಾಯಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೀರಿ" ಎಂದು ಆಕೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ಮುನಿಗಳು ಹೊರಟರು, ಅವರ ದೇಹಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆನಂದದಿಂದ ನಡುಕಿದವು.
ಚೌಪಾಯಿ 82.1-4
जाइ मुनिन्ह हिमवंतु पठाए।करि बिनती गिरजहिं गृह ल्याए।।
बहुरि सप्तरिषि सिव पहिं जाई।कथा उमा कै सकल सुनाई।।
भए मगन सिव सुनत सनेहा।हरषि सप्तरिषि गवने गेहा।।
मनु थिर करि तब संभु सुजाना।लगे करन रघुनायक ध्याना।।
तारकु असुर भयउ तेहि काला।भुज प्रताप बल तेज बिसाला।।
तेंहि सब लोक लोकपति जीते।भए देव सुख संपति रीते।।
अजर अमर सो जीति न जाई।हारे सुर करि बिबिध लराई।।
तब बिरंचि सन जाइ पुकारे।देखे बिधि सब देव दुखारे।।
jāi muninh himavaṃtu paṭhāe.kari binatī girajāhiṃ gṛha lyāe..
bahuri saptariṣi siva pahiṃ jāī.kathā umā kai sakala sunāī..
bhae magana siva sunata sanehā.haraṣi saptariṣi gavane gehā..
manu thira kari taba saṃbhu sujānā.lage karana raghunāyaka dhyānā..
tāraku asura bhayau tehi kālā.bhuja pratāpa bala teja bisālā..
tẽhi saba loka lokapati jīte.bhae deva sukha saṃpati rīte..
ajara amara so jīti na jāī.hāre sura kari bibidha larāī..
taba biraṃci sana jāi pukāre.dekhe bidhi saba deva dukhāre..
ಮುನಿಗಳು ಹೋಗಿ ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು; ಬೇಡಿಕೆ ಮಾಡಿ ಅವನು ಗಿರಿಜಾಳನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದನು. ನಂತರ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಉಮಾಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಆಕೆಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿವ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು; ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಆಗ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಶಂಭು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ರಘುನಾಯಕನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾರಕ ಎಂಬ ಅಸುರನಿದ್ದನು; ಬೃಹತ್ ಭುಜಬಲ, ಪ್ರತಾಪ, ಬಲ, ತೇಜಸ್ಸು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಅವುಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದನು; ದೇವರುಗಳು ಸುಖ ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದರು. ಅವನು ಮುಪ್ಪಿಲ್ಲದವನು, ಮರಣವಿಲ್ಲದವನು; ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ದೇವರುಗಳು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಸೋತರು. ಆಗ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೂಗಿದರು; ಬ್ರಹ್ಮ ಎಲ್ಲ ದೇವರುಗಳು ದುಃಖದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ದೋಹಾ 82
सब सन कहा बुझाइ बिधि दनुज निधन तब होइ।संभु सुक्र संभूत सुत एहि जीतइ रन सोइ।।82।।
saba sana kahā bujhāi bidhi danuja nidhana taba hoi |saṁbhu śukra saṁbhūta suta ehi jītai rana soi ||82||
ಬ್ರಹ್ಮ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿವರಿಸಿದರು: ಶಂಭುವಿನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಆಗಲೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 83.1-4
मोर कहा सुनि करहु उपाई।होइहि ईस्वर करिहि सहाई।।
सतीं जो तजी दच्छ मख देहा।जनमी जाइ हिमाचल गेहा।।
तेहिं तपु कीन्ह संभु पति लागी।सिव समाधि बैठे सबु त्यागी।।
जदपि अहइ असमंजस भारी।तदपि बात एक सुनहु हमारी।।
पठवहु कामु जाइ सिव पाहीं।करै छोभु संकर मन माहीं।।
तब हम जाइ सिवहि सिर नाई।करवाउब बिबाहु बरिआई।।
एहि बिधि भलेहि देवहित होई।मत अति नीक कहइ सबु कोई।।
अस्तुति सुरन्ह कीन्हि अति हेतू।प्रगटेउ बिषमबान झषकेतू।।
mora kahā suni karahu upāī |hoihi īsvara karihi sahāī ||
satīṁ jo tajī daccha makha dehā |janamī jāi himācala gehā ||
tehiṁ tapu kīnha sambhu pati lāgī |siva samādhi baiṭhe sabu tyāgī ||
jadapi ahai asamañjasa bhārī |tadapi bāta eka sunahu hamārī ||
paṭhavahu kāmu jāi siva pāhīṁ |karai chobhu saṅkara mana māhīṁ ||
taba hama jāi sivahi sira nāī |karavāuba bibāhu bariāī ||
ehi bidhi bhalehi devahita hoī |mata ati nīka kahai sabu koī ||
astuti suranha kīnhi ati hetū |pragaṭeu biṣama-bāna jhaṣaketū ||
ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಒಂದು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿ; ಈಶ್ವರನು ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿರ್ಪಾನು, ಅದು ನೆರವೇರುವುದು. ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಸತಿಯು, ಹಿಮಾಚಲನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಆಕೆ ಶಂಭುವನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳು; ಶಿವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ತೊಡಕು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ, ನನ್ನ ಒಂದು ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ. ಕಾಮನನ್ನು ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಅವನು ಶಂಕರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿ. ಆಗ ನಾನು ಹೋಗಿ ಶಿವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ, ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಮದುವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಸಲಹೆ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಬಹಳ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದರು; ಮೀನಧ್ವಜನಾದ, ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಕಾಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.
ದೋಹಾ 83
सुरन्ह कहीं निज बिपति सब सुनि मन कीन्ह बिचार।संभु बिरोध न कुसल मोहि बिहसि कहेउ अस मार।।83।।
suranhaṁ kahīṁ nija bipati saba suni mana kīnha bicāra |sambhu birodha na kusala mohi bihasi kahe’u asa māra ||83||
ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿ, ಅವನು ನಗುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಶಂಭುವಿನೊಂದಿಗೆ ವೈರವು ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ.
ಚೌಪಾಯಿ 84.1-4
तदपि करब मैं काजु तुम्हारा।श्रुति कह परम धरम उपकारा।।
पर हित लागि तजइ जो देही।संतत संत प्रसंसहिं तेही।।
अस कहि चलेउ सबहि सिरु नाई।सुमन धनुष कर सहित सहाई।।
चलत मार अस हृदयँ बिचारा।सिव बिरोध ध्रुव मरनु हमारा।।
तब आपन प्रभाउ बिस्तारा।निज बस कीन्ह सकल संसारा।।
कोपेउ जबहि बारिचरकेतू।छन महुँ मिटे सकल श्रुति सेतू।।
ब्रह्मचर्ज ब्रत संजम नाना।धीरज धरम ग्यान बिग्याना।।
सदाचार जप जोग बिरागा।सभय बिबेक कटकु सब भागा।।
tadapi karaba maiṁ kāju tumhārā |śruti kaha parama dharama upakārā ||
para hita lāgi tajai jo dehī |santata santa prasaṁsahiṁ tehī ||
asa kahi caleu sabahi siru nāī |sumana dhanuṣa kara sahita sahāī ||
calata māra asa hṛdayaṁ bicārā |siva birodha dhruva maranu hamārā ||
taba āpana prabhāu bistārā |nija basa kīnha sakala saṁsārā ||
kopeu jabahi bāricaraketū |chana mahuṁ miṭe sakala śruti setū ||
brahmacarja brata saṁjama nānā |dhīraja dharama gyāna bigyānā ||
sadācāra japa joga birāgā |sabhaya bibeka kaṭaku saba bhāgā ||
ಆದರೂ, ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವೆ. ವೇದಗಳು ಪರರಿಗೆ ಒಳಿತು ಮಾಡುವುದೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಪರರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವರನ್ನು ಸಂತರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಂತ, ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಲೆ ಬಾಗಿ ಹೊರಟನು; ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೂವಿನ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು ಸಹಾಯಕನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಹೋಗುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು: ಶಿವನ ವಿರೋಧವು ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಾವು. ಆಗ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹರಡಿದನು; ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದನು. ಮೀನು ಧ್ವಜನು ಕೋಪಗೊಂಡ ಕ್ಷಣವೇ, ವೇದ ಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಸೇತುವೆಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದವು. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ವ್ರತಗಳು, ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಸಂಯಮಗಳು; ಧೈರ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವಿಜ್ಞಾನ; ಸದಾಚಾರ, ಜಪ, ಯೋಗ, ವೈರಾಗ್ಯ: ವಿವೇಕದ ಸೈನ್ಯವೇ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಓಡಿಹೋಯಿತು.
ಛಂದ 84
भागेउ बिबेक सहाय सहित सो सुभट संजुग महि मुरे।सदग्रंथ पर्बत कंदरन्हि महुँ जाइ तेहि अवसर दुरे।।
होनिहार का करतार को रखवार जग खरभरु परा।दुइ माथ केहि रतिनाथ जेहि कहुँ कोपि कर धनु सरु धरा।।
bhāgeu bibeka sahāya sahita so subhaṭa sañjuga mahi mure |sad-grantha parbata kandaranhi mahũ jāi tehi avasara dure ||
honihāra kā karatāra ko rakhavāra jaga kharabharu parā |dui mātha kehi ratinātha jehi kahũ kopi kara dhanu saru dharā ||
ಆ ವೀರ ಯೋಧನಾದ ವಿವೇಕವು, ತನ್ನ ಸಹಾಯಕರೊಂದಿಗೆ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಿಂದ ತಿರುಗಿ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೋಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೆಂಬ ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡರು. ಜಗತ್ತು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು, "ಏನಾಗಲಿದೆ? ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೇ, ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾರು ರಕ್ಷಿಸುವರು?" ಎಂದು ಕೂಗಿತು. ಕೋಪದಿಂದ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನು, ರತಿಯ ಒಡೆಯನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಯಾರಿಗೆ ಎರಡು ತಲೆಗಳಿವೆ?
ದೋಹಾ 84
जे सजीव जग अचर चर नारि पुरुष अस नाम।ते निज निज मरजाद तजि भए सकल बस काम।।84।।
je sajīva jaga acara cara nāri puruṣa asa nāma |te nija nija marajāda taji bhae sakala basa kāma ||84||
ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು, ಚರ ಮತ್ತು ಅಚರ, ಸ್ತ್ರೀ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಮದ ವಶರಾದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 85.1-4
सब के हृदयँ मदन अभिलाषा।लता निहारि नवहिं तरु साखा।।
नदीं उमगि अंबुधि कहुँ धाई।संगम करहिं तलाव तलाई।।
जहँ असि दसा जड़न्ह कै बरनी।को कहि सकइ सचेतन करनी।।
पसु पच्छी नभ जल थलचारी।भए कामबस समय बिसारी।।
मदन अंध ब्याकुल सब लोका।निसि दिनु नहिं अवलोकहिं कोका।।
देव दनुज नर किंनर ब्याला।प्रेत पिसाच भूत बेताला।।
इन्ह कै दसा न कहेउँ बखानी।सदा काम के चेरे जानी।।
सिद्ध बिरक्त महामुनि जोगी।तेपि कामबस भए बियोगी।।
sab ke hṛdayaṁ madana abhilāṣā |latā nihāri navahiṁ taru sākhā ||
nadīṁ umagi aṁbudhi kahuṁ dhāī |saṅgama karahiṁ talāva talāī ||
jahaṁ asi dasā jaṛanha kai baranī |ko kahi sakai sacetana karanī ||
pasu pacchī nabha-jala-thala-cārī |bhae kāmabasa samaya bisārī ||
madana-aṁdha byākula saba lokā |nisi dinu nahiṁ avalokahiṁ kokā ||
deva danuja nara kiṁnara byālā |preta pisāca bhūta betālā ||
inha kai dasā na kaheuṁ bakhānī |sadā kāma ke cere jānī ||
siddha birakta mahāmuni jogī |tepi kāmabasa bhae biyogī ||
ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಾಮನ ಆಸೆ ಇತ್ತು. ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳು ಅವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಬಾಗಿದವು. ನದಿಗಳು ಪೊರೆದು, ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದವು. ಕೆರೆಗಳು, ಕೊಳಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಗಮಿಸಿದವು. ಜಡವಾದವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಇಂತಿಪ್ಪಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಲ್ಲಿ, ಚೇತನ ಇರುವವರು ಏನು ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಯಾರು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ? ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಆಕಾಶ, ನೀರು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು, ಕಾಮದ ವಶವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕಾಲವನ್ನು ಮರೆತವು. ಕಾಮ ಕುರುಡನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವು. ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ರಾತ್ರಿ, ಹಗಲು ಒಮ್ಮೆಯೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ದೇವರು, ದಾನವರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಕಿನ್ನರರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಪ್ರೇತಗಳು, ಪಿಶಾಚಗಳು, ಭೂತಗಳು, ವೇತಾಳಗಳು. ಇವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾಮದ ದಾಸರು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಸಿದ್ಧರು, ವಿರಕ್ತರು, ಮಹಾಮುನಿಗಳು, ಯೋಗಿಗಳು ಕೂಡ, ಕಾಮದ ವಶವಾಗಿ ವಿಯೋಗದಿಂದ ನರಳಿದರು.
ಛಂದ 85
भए कामबस जोगीस तापस पावँरन्हि की को कहै।देखहिं चराचर नारिमय जे ब्रह्ममय देखत रहे।।
अबला बिलोकहिं पुरुषमय जगु पुरुष सब अबलामयं।दुइ दंड भरि ब्रह्मांड भीतर कामकृत कौतुक अयं।।
bhae kāmabasa jogīsa tāpasa pāvaṁranhi kī ko kahai.dekhahiṁ carācara nārimaya je brahmamaya dekhata rahe..
abalā bilokahiṁ puruṣamaya jagu puruṣa saba abalāmayaṁ.dui daṁḍa bhari brahmāṁḍa bhitara kāmakṛta kautuka ayaṁ..
ಯೋಗಿಗಳ ಒಡೆಯರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಕೂಡ ಕಾಮದ ವಶರಾದರು; ಕೆಳಗಿನವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿದೆ? ಯಾವಾಗಲೂ ಲೋಕವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾಗಿ ನೋಡಿದವರು, ಈಗ ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾರೀಮಯವಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಲೋಕವನ್ನು ಪುರುಷಮಯವಾಗಿ ನೋಡಿದರು, ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾರೀಮಯವಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ಎರಡು ದಂಡದಷ್ಟು ಕಾಲ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗೆ, ಕಾಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಈ ಕ್ರೀಡೆ ನಡೆಯಿತು.
ಸೋರಠಾ 85
धरी न काहूँ धिर सबके मन मनसिज हरे।जे राखे रघुबीर ते उबरे तेहि काल महुँ।।85।।
dharī na kāhū̃ dhira sabake mana manasija hare |je rākhe raghubīra te ubare tehi kāla mahũ ||85||
ಯಾರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಮನ್ಮಥನು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕದಡಿದನು. ರಘುವೀರನು ರಕ್ಷಿಸಿದವರು ಮಾತ್ರ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು.
ಚೌಪಾಯಿ 86.1-4
उभय घरी अस कौतुक भयऊ।जौ लगि कामु संभु पहिं गयऊ।।
सिवहि बिलोकि ससंकेउ मारू।भयउ जथाथिति सबु संसारू।।
भए तुरत सब जीव सुखारे।जिमि मद उतरि गएँ मतवारे।।
रुद्रहि देखि मदन भय माना।दुराधरष दुर्गम भगवाना।।
फिरत लाज कछु करि नहिं जाई।मरनु ठानि मन रचेसि उपाई।।
प्रगटेसि तुरत रुचिर रितुराजा।कुसुमित नव तरु राजि बिराजा।।
बन उपबन बापिका तड़ागा।परम सुभग सब दिसा बिभागा।।
जहँ तहँ जनु उमगत अनुरागा।देखि मुएहुँ मन मनसिज जागा।।
ubhay gharī asa kautuka bhayū.jau lagi kāmu saṁbhu pahiṁ gayū..
sivahi biloki sasaṅkeu mārū.bhayau jathāthiti sabu saṁsārū..
bhae turata saba jīva sukhāre.jimi mada utari gaeṁ mata-vāre..
rudrahi dekhi madana bhaya mānā.durādharṣa durgama bhagavānā..
phirata lāja kachu kari nahiṁ jāī.maranu ṭhāni mana racēsi upāī..
pragaṭēsi turata rucira ritu-rājā.kusumita nava taru rāji birājā..
bana upa-bana bāpikā taṛāgā.parama subhaga saba disā bibhāgā..
jahāṁ tahāṁ janu umagata anurāgā.dekhi muehuṁ mana manasija jāgā..
ಎರಡು ಘಟಿಕೆಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಈ ಅದ್ಭುತ ನಡೆಯಿತು, ಕಾಮನು ಶಂಭುವಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪಿದವರೆಗೆ. ಶಿವನನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮನಿಗೆ ಭಯ ಹಿಡಿಯಿತು, ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ತಕ್ಷಣವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಸುಖಿಯಾದವು, ಮದ್ಯದ ಪರಿಣಾಮ ಕಳೆದ ಮದ್ಯಪಾನಿಗಳು ಶಾಂತರಾಗುವಂತೆ. ರುದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಮದನ ಭಯಗೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಾನ್ ಜಯಿಸಲಾಗದವನು, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವನು. ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ನಾಚಿಕೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸಾವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನೆ ರಚಿಸಿದನು. ತಕ್ಷಣವೇ ಸುಂದರವಾದ ಋತುಗಳ ರಾಜ ವಸಂತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು, ಹೊಸದಾಗಿ ಅರಳಿದ ಮರಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಕಾಡುಗಳು, ಉಪವನಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಕೊಳಗಳು, ಆಕಾಶದ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದವು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರೀತಿ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸತ್ತ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಮ ಎಚ್ಚೆತ್ತಿತು.
ಛಂದ 86
जागइ मनोभव मुएहुँ मन बन सुभगता न परै कही।सीतल सुगंध सुमंद मारुत मदन अनल सखा सही।।
बिकसे सरन्हि बहु कंज गुंजत पुंज मंजुल मधुकरा।कलहंस पिक सुक सरस रव करि गान नाचहिं अपछरा।।
jāgai manobhava muehũ mana bana subhagatā na parai kahī.sītala sugandha su-manda māruta madana anala sakhā sahī..
bikase saranhi bahu kañja guñjata puñja mañjula madhukarā.kalahansa pika suka sarasa rava kari gāna nācahiṁ apacharā..
ಸತ್ತವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಕಾಮ ಎಚ್ಚರಿಸಿತು, ಕಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ತಂಪಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತ, ಮೃದುವಾದ ಗಾಳಿ ಕಾಮಾಗ್ನಿಗೆ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿತ್ತು. ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಮಲಗಳು ಅರಳಿದವು, ಸುಂದರ ಜೇನುನೊಣಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಗುಂಜಿದವು. ಹಂಸಗಳು, ಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಗಿಣಿಗಳು ಮಧುರವಾಗಿ ಕೂಗಿದವು, ದೇವಕನ್ಯೆಯರು ಹಾಡುತ್ತಾ ನರ್ತಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 86
सकल कला करि कोटि बिधि हारेउ सेन समेत।चली न अचल समाधि सिव कोपेउ हृदयनिकेत।।86।।
sakala kalā kari koṭi bidhi hāreu sena sameta |calī na acala samādhi siva kopeu hṛdayaniketa ||86||
ಎಲ್ಲಾ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಕೋಟಿ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ, ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮನ್ಮಥ ಸೋತನು. ಶಿವನ ಅಚಲವಾದ ಸಮಾಧಿ ಕದಲಲಿಲ್ಲ, ಹೃದಯ ನಿವಾಸಿಯಾದ ಮನ್ಮಥ ಕೋಪಗೊಂಡನು.
ಚೌಪಾಯಿ 87.1-4
देखि रसाल बिटप बर साखा।तेहि पर चढ़ेउ मदनु मन माखा।।
सुमन चाप निज सर संधाने।अति रिस ताकि श्रवन लगि ताने।।
छाड़े बिषम बिसिख उर लागे।छुटि समाधि संभु तब जागे।।
भयउ ईस मन छोभु बिसेषी।नयन उघारि सकल दिसि देखी।।
सौरभ पल्लव मदनु बिलोका।भयउ कोपु कंपेउ त्रैलोका।।
तब सिवँ तीसर नयन उघारा।चितवत कामु भयउ जरि छारा।।
हाहाकार भयउ जग भारी।डरपे सुर भए असुर सुखारी।।
समुझि कामसुखु सोचहिं भोगी।भए अकंटक साधक जोगी।।
dekhi rasāla biṭapa bara sākhā |tehi para caṛheu madanu mana mākhā ||
sumana cāpa nija sara sandhāne |ati risa tāki śravana lagi tāne ||
chāṛe biṣama bisikha ura lāge |chuṭi samādhi sambhu taba jāge ||
bhayu īsa mana chobhu biseṣī |nayana ughāri sakala disi dekhī ||
saurabha pallava madanu bilokā |bhayu kopu kampeu trailokā ||
taba sivã tīsara nayana ughārā |citavata kāmu bhayu jari chārā ||
hāhākāra bhayu jaga bhārī |ḍarape sura bhae asura sukhārī ||
samujhi kāma-sukhu socahĩ bhogī |bhae akaṇṭaka sādhaka jogī ||
ಮಾವಿನ ಮರದ ಉತ್ತಮ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮದನ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದ ಅದರ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದನು. ಹೂವಿನ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ತನ್ನ ಬಾಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಮಹಾ ಕೋಪದಿಂದ ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ನಾರನ್ನು ಎಳೆದನು. ಕ್ರೂರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು, ಅವು ಶಿವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಾಕಿದವು. ಶಂಭುವಿನ ಸಮಾಧಿ ಭಗ್ನಗೊಂಡು ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಈಶನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು. ಸುಗಂಧಿತ ಮಾವಿನ ಎಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಮದನನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಕೋಪ ಉಂಟಾಯಿತು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ನಡುಗಿದವು. ಆಗ ಶಿವ ತನ್ನ ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣನ್ನು ತೆರೆದನು. ಕಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನು ಬೂದಿಯಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದನು. ಜಗತ್ತಿಡೀ ಮಹಾ ಕೂಗು ಎದ್ದಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಹೆದರಿದರು, ಅಸುರರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಭೋಗಿಗಳು ಕಾಮಸುಖವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಚಿಂತಿಸಿದರು, ಸಾಧಕರು ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳು ಮುಳ್ಳಿನಿಂದ ವಿಮುಕ್ತರಾದರು.
ಛಂದ 87
जोगि अकंटक भए पति गति सुनत रति मुरुछित भई।रोदति बदति बहु भाँति करुना करति संकर पहिं गई।।
अति प्रेम करि बिनती बिबिध बिधि जोरि कर सन्मुख रही।प्रभु आसुतोष कृपाल सिव अबला निरखि बोले सही।।
jogi akaṇṭaka bhae pati gati sunata rati muruchita bhaī |rodati badati bahu bhā̃ti karuṇā karati śaṅkara pahĩ gaī ||
ati prema kari binatī bibidha bidhi jori kara sanmukha rahī |prabhu āsutoṣa kṛpāla śiva abalā nirakhi bole sahī ||
ಯೋಗಿಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಕಂಟಕಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದರು. ತನ್ನ ಪತಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರತಿ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದಳು. ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ತು ಮಾತನಾಡಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡು, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಆತನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ಆಶುತೋಷನಾದ ಕೃಪಾಳುವಾದ ಶಿವ ಪ್ರಭು, ಆ ಸಹಾಯರಹಿತ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು.
ದೋಹಾ 87
अब तें रति तव नाथ कर होइहि नामु अनंगु।बिनु बपु ब्यापिहि सबहि पुनि सुनु निज मिलन प्रसंगु।।87।।
aba te rati tava nātha kara hoihi nāmu anaṅgu |binu bapu byāpihi sabahi puni sunu nija milana prasaṅgu ||87||
ಈಗಿನಿಂದ, ರತಿ, ನಿನ್ನ ಒಡೆಯನು ಅನಂಗ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವನು. ಈಗ ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಮರುಸಮಾಗಮದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 88.1-4
जब जदुबंस कृष्न अवतारा।होइहि हरन महा महिभारा।।
कृष्न तनय होइहि पति तोरा।बचनु अन्यथा होइ न मोरा।।
रति गवनी सुनि संकर बानी।कथा अपर अब कहउँ बखानी।।
देवन्ह समाचार सब पाए।ब्रह्मादिक बैकुंठ सिधाए।।
सब सुर बिष्नु बिरंचि समेता।गए जहाँ सिव कृपानिकेता।।
पृथक पृथक तिन्ह कीन्हि प्रसंसा।भए प्रसन्न चंद्र अवतंसा।।
बोले कृपासिंधु बृषकेतू।कहहु अमर आए केहि हेतू।।
कह बिधि तुम्ह प्रभु अंतरजामी।तदपि भगति बस बिनवउँ स्वामी।।
jaba jadubaṁsa kṛsna avatārā |hoihi harana mahā mahibhārā ||
kṛsna tanaya hoihi pati torā |bacanu anyathā hoi na morā ||
rati gavanī suni saṅkara bānī |kathā apara aba kahauṁ bakhānī ||
devanha samācāra saba pāe |brahmādika baikuṇṭha sidhāe ||
saba sura biṣnu birañci sametā |gae jahāṁ siva kṛpāniketā ||
pṛthaka pṛthaka tinh kīnhi prasaṁsā |bhae prasanna caṁdra avataṁsā ||
bole kṛpāsiṁdhu bṛṣaketū |kahahu amara āe kehi hetū ||
kaha bidhi tumha prabhu aṁtarajāmī |tadapi bhagati basa binavauṁ svāmī ||
ಯದು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅವತಾರ ತಳೆದಾಗ, ಭೂಮಿಯ ಮಹಾ ಭಾರವು ಹೋಗುವುದು. ನಿನ್ನ ಪತಿ ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವನು. ನನ್ನ ಮಾತು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ಶಂಕರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರತಿ ಹೊರಟುಹೋದಳು. ಈಗ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮ ಮುಂತಾದವರು ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಸೇರಿ, ಶಿವ ಎಂಬ ಕೃಪೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಇರುವ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಮಕುಟದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಕೃಪೆಯ ಸಾಗರನಾದ ವೃಷಭ ವಾಹನನು ಹೇಳಿದನು: ಅಮರರೇ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ. ಬ್ರಹ್ಮ ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಭೂ, ನೀನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ; ಆದರೂ ಭಕ್ತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾಮಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.
ದೋಹಾ 88
सकल सुरन्ह के हृदयँ अस संकर परम उछाहु।निज नयनन्हि देखा चहहिं नाथ तुम्हार बिबाहु।।88।।
sakala suranha ke hṛdayaṁ asa saṅkara parama uchāhu |nija nayananhi dekhā chahahiṁ nātha tumhāra bibāhu ||88||
ಶಂಕರನೇ, ಎಲ್ಲ ದೇವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾ ಬಯಕೆ ಇದೆ: ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಾಥನೇ, ನಿನ್ನ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 89.1-4
यह उत्सव देखिअ भरि लोचन।सोइ कछु करहु मदन मद मोचन॥
कामु जारि रति कहुँ बरु दीन्हा।कृपासिंधु यह अति भल कीन्हा॥
सासति करि पुनि करहिं पसाऊ।नाथ प्रभुन्ह कर सहज सुभाऊ॥
पारबतीं तपु कीन्ह अपारा।करहु तासु अब अंगीकारा॥
सुनि बिधि बिनय समुझि प्रभु बानी।ऐसेइ होउ कहा सुखु मानी॥
तब देवन्ह दुंदुभीं बजाईं।बरषि सुमन जय जय सुर साई॥
अवसरु जानि सप्तरिषि आए।तुरतहिं बिधि गिरिभवन पठाए॥
प्रथम गए जहँ रही भवानी।बोले मधुर बचन छल सानी॥
yaha utsava dekhi'a bhari locana |soi kachu karahu madana mada mocana ||
kāmu jāri rati kahũ baru dīnhā |kṛpāsiṅdhu yaha ati bhala kīnhā ||
sāsati kari puni karahĩ pasāū |nātha prabhunha kara sahaja subhāū ||
pārabatī̃ tapu kīnha apārā |karahu tāsu aba aṅgīkārā ||
suni bidhi binaya samujhi prabhu bānī |aise'i hou kahā sukhu mānī ||
taba devan̐ha duṃdubhī̃ bajā'ī̃ |baraṣi sumana jaya jaya sura sā'ī ||
avasaru jāni saptar̥ṣi ā'e |turatahĩ bidhi giribhavana paṭhā'e ||
prathama ga'e jahã rahī bhavānī |bole madhura bacana chala sānī ||
ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಕಣ್ಣು ತುಂಬ ನೋಡು. ಮದನನ ಮದವನ್ನು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸಿದವನೇ, ನೀನು ಏನಾದರೂ ಮಾಡು. ಕಾಮನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ರತಿಗೆ ವರ ನೀಕಿದೆ. ಕರುಣಾ ಸಾಗರನೇ, ಇದು ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಮೊದಲು ಶಿಕ್ಷಿಸಿ, ನಂತರ ಕೃಪೆ ತೋರುತ್ತಾರೆ. ನಾಥನೇ, ಇದು ಪ್ರಭುಗಳ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವ. ಪಾರ್ವತಿ ಅಪಾರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳು. ಈಗ ಆಕೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸು. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅರಿತು, ಆನಂದದಿಂದ "ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ" ಎಂದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿ, ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ, "ಜಯ, ಜಯ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಭೂ!" ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ಸಮಯ ಬಂದಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಬಂದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರನ್ನು ಪರ್ವತ ಭವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅವರು ಮೊದಲು ಭವಾನಿ ಇರುವ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಛಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದರು.
ದೋಹಾ 89
कहा हमार न सुनेहु तब नारद कें उपदेस॥
अब भा झूठ तुम्हार पन जारेउ कामु महेस॥89॥
kahā hamāra na sunehu taba nārada keṃ upadesa.aba bhā jhūṭha tumhāra pana jāreu kāmu mahes..89..
ಆಗ ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ನಾರದನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ವ್ರತವು ಸುಳ್ಳಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹೇಶನು ಕಾಮನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಿದನು.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह प्रसंग ‘काम-विकार-शमन’ और ‘गुर-वचन-श्रद्धा’ की पुष्टि करता है: शिव-उमा संवाद का पाठ/श्रवण मन को स्थिर करता, तप-भाव जगाता और राम-भक्ति के लिए अंतःकरण को पात्र बनाता है—विशेषतः मदन-जन्य चंचलता, आसक्ति और अविवेक में शांति देता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में यहाँ ‘श्रीराम’ नाम-स्मरण/राम-नाम-जप को संपुट-रूप में जोड़ा जाता है (जैसे प्रत्येक दोहा/खंड के बाद ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’). कुछ शिव-उपासक परंपराओं में ‘ॐ नमः शिवाय’ का जप भी सहचर रूप से चलता है, पर मानस-केन्द्रित संपुट प्रायः राम-नाम ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
