Prakarana 9

Verse 163 (दोहा/सोरठा)

तुम्ह माया भगवान सिव सकल जगत पितु मातु। नाइ चरन सिर मुनि चले पुनि पुनि हरषत गातु।।81।।

tumha māyā bhagavāna siva sakala jagata pitu mātu | nāi carana sira muni cale puni-puni haraṣata gātu ||81||

“നീ തന്നെയാണ് പ്രഭു; മായയും നീ തന്നേ; ഹേ ശിവാ, നീ സർവ്വലോകത്തിനും പിതാവും മാതാവുമാകുന്നു.” അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ ശിരസ്സു നമിച്ചു മുനിമാർ പുറപ്പെട്ടു—അവരുടെ ശരീരം വീണ്ടും വീണ്ടും ആനന്ദരോമാഞ്ചംകൊണ്ടു വിറച്ചു.

Verse 164 (चौपाई)

जाइ मुनिन्ह हिमवंतु पठाए। करि बिनती गिरजहिं गृह ल्याए।। बहुरि सप्तरिषि सिव पहिं जाई। कथा उमा कै सकल सुनाई।। भए मगन सिव सुनत सनेहा। हरषि सप्तरिषि गवने गेहा।। मनु थिर करि तब संभु सुजाना। लगे करन रघुनायक ध्याना।। तारकु असुर भयउ तेहि काला। भुज प्रताप बल तेज बिसाला।। तेंहि सब लोक लोकपति जीते। भए देव सुख संपति रीते।। अजर अमर सो जीति न जाई। हारे सुर करि बिबिध लराई।। तब बिरंचि सन जाइ पुकारे। देखे बिधि सब देव दुखारे।।

jāi muninh himavaṃtu paṭhāe. kari binatī girajāhiṃ gṛha lyāe.. bahuri saptariṣi siva pahiṃ jāī. kathā umā kai sakala sunāī.. bhae magana siva sunata sanehā. haraṣi saptariṣi gavane gehā.. manu thira kari taba saṃbhu sujānā. lage karana raghunāyaka dhyānā.. tāraku asura bhayau tehi kālā. bhuja pratāpa bala teja bisālā.. tẽhi saba loka lokapati jīte. bhae deva sukha saṃpati rīte.. ajara amara so jīti na jāī. hāre sura kari bibidha larāī.. taba biraṃci sana jāi pukāre. dekhe bidhi saba deva dukhāre..

മുനിമാർ പോയി ഹിമവത്തെ അയച്ചു; പ്രാർത്ഥന നടത്തി ഗിരിജയെ ഭവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നീട് സപ്തർഷികൾ വീണ്ടും ശിവന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി ഉമയുടെ സമ്പൂർണ്ണ കഥ കേൾപ്പിച്ചു. ആ സ്നേഹപൂർണ്ണമായ വിവരണം കേട്ട് ശിവൻ ആനന്ദാതിരേകത്തിലായി; സപ്തർഷികൾ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. അതിനുശേഷം സുജ്ഞാനനായ സംഭു മനസ്സ് സ്ഥിരപ്പെടുത്തി രഘുനായകനെ ധ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങി. ആ സമയത്ത് താരകാസുരൻ എന്ന അസുരൻ ഉണ്ടായി, ഭുജബലത്തിലും പ്രതാപത്തിലും തേജസ്സിലും അപാരൻ. അയാൾ സകല ലോകങ്ങളെയും ലോകപതികളെയും ജയിച്ചു; ദേവന്മാർ സുഖത്തിൽ നിന്നും സമ്പത്തിൽ നിന്നും വിധേയരായി. അജരാമരനായ അയാളെ ജയിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; പലവിധത്തിലുള്ള യുദ്ധങ്ങൾ നടത്തിയിട്ടും ദേവന്മാർ പരാജയപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ അവർ ബിരഞ്ചിയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി നിലവിളിച്ചു; വിധി സകല ദേവന്മാരുടെയും ദുഃഖം കണ്ടു.

Verse 165 (दोहा/सोरठा)

सब सन कहा बुझाइ बिधि दनुज निधन तब होइ। संभु सुक्र संभूत सुत एहि जीतइ रन सोइ।।82।।

saba sana kahā bujhāi bidhi danuja nidhana taba hoi | saṁbhu śukra saṁbhūta suta ehi jītai rana soi ||82||

ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാവർക്കും വ്യക്തമായി വിശദീകരിച്ചു: അപ്പോഴേ ദാനവനാശം സംഭവിക്കുകയുള്ളു. അവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു: “ശംബുവിൽ നിന്നു ജനിച്ച ശുക്രപുത്രൻ—അവൻ ഒരുവനേ—ഈ ഉപായത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിൽ വിജയം നേടും.”

Verse 166 (चौपाई)

मोर कहा सुनि करहु उपाई। होइहि ईस्वर करिहि सहाई।। सतीं जो तजी दच्छ मख देहा। जनमी जाइ हिमाचल गेहा।। तेहिं तपु कीन्ह संभु पति लागी। सिव समाधि बैठे सबु त्यागी।। जदपि अहइ असमंजस भारी। तदपि बात एक सुनहु हमारी।। पठवहु कामु जाइ सिव पाहीं। करै छोभु संकर मन माहीं।। तब हम जाइ सिवहि सिर नाई। करवाउब बिबाहु बरिआई।। एहि बिधि भलेहि देवहित होई। मर अति नीक कहइ सबु कोई।। अस्तुति सुरन्ह कीन्हि अति हेतू। प्रगटेउ बिषमबान झषकेतू।।

mora kahā suni karahu upāī | hoihi īsvara karihi sahāī || satīṁ jo tajī daccha makha dehā | janamī jāi himācala gehā || tehiṁ tapu kīnha sambhu pati lāgī | siva samādhi baiṭhe sabu tyāgī || jadapi ahai asamañjasa bhārī | tadapi bāta eka sunahu hamārī || paṭhavahu kāmu jāi siva pāhīṁ | karai chobhu saṅkara mana māhīṁ || taba hama jāi sivahi sira nāī | karavāuba bibāhu bariāī || ehi bidhi bhalehi devahita hoī | mara ati nīka kahai sabu koī || astuti suranha kīnhi ati hetū | pragaṭeu biṣama-bāna jhaṣaketū ||

എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കൂ, ഒരു ഉപായം ചെയ്യൂ; ദൈവത്തിന്റെ നിയമം തീർച്ചയായും സഹായിക്കും. സതീദേവിയായി ദക്ഷന്റെ യാഗത്തിൽ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചവൾ ഇപ്പോൾ ഹിമാചലന്റെ ഭവനത്തിൽ പുനർജനിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൾ തപസ്സ് ചെയ്തു, ശംഭുവിനെ തന്റെ പതിയായി സ്വീകരിച്ചു; ശിവൻ സമാധിയിൽ ഇരിക്കുന്നു, സർവവും ത്യജിച്ചവനായി. പ്രയാസം വളരെ വലുതാണെങ്കിലും, എന്റെ ഒരു ഉപദേശം കേൾക്കൂ: കാമദേവനെ ശിവന്റെ അടുത്തേക്ക് അയയ്ക്കൂ; ശങ്കരന്റെ മനസ്സിൽ അലോസരം ഉണ്ടാകട്ടെ. അതിനുശേഷം ഞാൻ ശിവന്റെ തല വണങ്ങി വിവാഹം നടത്തിക്കൊള്ളാം. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർക്ക് നന്മ ലഭിക്കും; അവൻ മരിച്ചാൽ, എല്ലാവരും നന്നായി എന്നു പറയും. ഈ ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ ദേവന്മാർ സ്തുതി ഉയർത്തി, ഭയങ്കരനായ വില്ലാളി ഝഷകേതു പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 167 (दोहा/सोरठा)

सुरन्ह कहीं निज बिपति सब सुनि मन कीन्ह बिचार। संभु बिरोध न कुसल मोहि बिहसि कहेउ अस मार।।83।।

suranhaṁ kahīṁ nija bipati saba suni mana kīnha bicāra | sambhu birodha na kusala mohi bihasi kahe’u asa māra ||83||

ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ അന്തർദുഃഖം മുഴുവനായി വിവരിച്ചുകേട്ടപ്പോൾ അവൻ ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ചു. പിന്നെ പുഞ്ചിരിയോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ശംബുവിനോടു വിരോധമായി നിലകൊള്ളുന്നതിൽ എനിക്കൊരു നന്മയും ഇല്ല.”

Verse 168 (चौपाई)

तदपि करब मैं काजु तुम्हारा। श्रुति कह परम धरम उपकारा।। पर हित लागि तजइ जो देही। संतत संत प्रसंसहिं तेही।। अस कहि चलेउ सबहि सिरु नाई। सुमन धनुष कर सहित सहाई।। चलत मार अस हृदयँ बिचारा। सिव बिरोध ध्रुव मरनु हमारा।। तब आपन प्रभाउ बिस्तारा। निज बस कीन्ह सकल संसारा।। कोपेउ जबहि बारिचरकेतू। छन महुँ मिटे सकल श्रुति सेतू।। ब्रह्मचर्ज ब्रत संजम नाना। धीरज धरम ग्यान बिग्याना।। सदाचार जप जोग बिरागा। सभय बिबेक कटकु सब भागा।।

tadapi karaba maiṁ kāju tumhārā | śruti kaha parama dharama upakārā || para hita lāgi tajai jo dehī | santata santa prasaṁsahiṁ tehī || asa kahi caleu sabahi siru nāī | sumana dhanuṣa kara sahita sahāī || calata māra asa hṛdayaṁ bicārā | siva birodha dhruva maranu hamārā || taba āpana prabhāu bistārā | nija basa kīnha sakala saṁsārā || kopeu jabahi bāricaraketū | chana mahuṁ miṭe sakala śruti setū || brahmacarja brata saṁjama nānā | dhīraja dharama gyāna bigyānā || sadācāra japa joga birāgā | sabhaya bibeka kaṭaku saba bhāgā ||

എങ്കിലും ഞാൻ നിങ്ങളുടെ കാര്യം ചെയ്യാം; വേദം പരമധർമ്മം ഉപകാരമാണെന്ന് പറയുന്നു. മറ്റുള്ളവർക്ക് നന്മ ചെയ്യാൻ തന്റെ ശരീരം ത്യജിക്കുന്നവനെ സന്തുക്കൾ എപ്പോഴും പ്രശംസിക്കുന്നു. അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ എല്ലാവർക്കും തല വണങ്ങി, പൂക്കളും വില്ലും കൈയിൽ പിടിച്ച് സഹായിയായി പുറപ്പെട്ടു. പോകുമ്പോൾ അവൻ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു: ശിവനെ എതിർക്കുന്നത് ഞങ്ങളുടെ മരണം ഉറപ്പാണ്. അന്നേ അവൻ തന്റെ ശക്തി പ്രകടിപ്പിച്ചു, സമസ്ത ലോകത്തെയും തന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നു. വരുണന്റെ വീരൻ കോപിഷ്ഠനായപ്പോൾ, ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് എല്ലാ വൈദിക ബന്ധനങ്ങളും തകർന്നു. ബ്രഹ്മചര്യം, വ്രതങ്ങൾ, പലവിധ നിയന്ത്രണങ്ങൾ; ധൈര്യം, ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം, സദാചാരം, ജപം, യോഗം, വൈരാഗ്യം, ഭയത്തിൽ നിന്നുള്ള വിവേകത്തിന്റെ സൈന്യം ഒക്കെ ഓടിപ്പോയി.

Verse 169 (छंद)

भागेउ बिबेक सहाय सहित सो सुभट संजुग महि मुरे। सदग्रंथ पर्बत कंदरन्हि महुँ जाइ तेहि अवसर दुरे।। होनिहार का करतार को रखवार जग खरभरु परा। दुइ माथ केहि रतिनाथ जेहि कहुँ कोपि कर धनु सरु धरा।।

bhāgeu bibeka sahāya sahita so subhaṭa sañjuga mahi mure | sad-grantha parbata kandaranhi mahũ jāi tehi avasara dure || honihāra kā karatāra ko rakhavāra jaga kharabharu parā | dui mātha kehi ratinātha jehi kahũ kopi kara dhanu saru dharā ||

വിവേകം തന്റെ സഖിയോടൊപ്പം ഓടിപ്പോയി; ആ ശൌര്യശാലിയായ യോദ്ധാവ് യുദ്ധഭൂമിയിൽ മരിച്ചു. നല്ല ഗ്രന്ഥങ്ങൾ, പർവ്വതങ്ങളും ഗുഹകളും പോലെ, ആ നിമിഷം ഒളിച്ചുകളഞ്ഞു. സംഭവിക്കേണ്ടത് സംഭവിക്കുമ്പോൾ, സൃഷ്ടാവിന്റെ കാവൽക്കാരനായി ആര് നിൽക്കാനാകും? ലോകം കോലാഹലത്തിൽ ആഴ്ന്നു. ആ ദ്വിശിരസ്സുള്ള കാമദേവനെ ആർക്ക് തടയാനാകും, അദ്ദേഹം കോപത്തോടെ വില്ലും അമ്പും കൈയിൽ പിടിച്ചു.

Verse 170 (दोहा/सोरठा)

जे सजीव जग अचर चर नारि पुरुष अस नाम। ते निज निज मरजाद तजि भए सकल बस काम।।84।।

je sajīva jaga acara cara nāri puruṣa asa nāma | te nija nija marajāda taji bhae sakala basa kāma ||84||

ലോകത്തിലെ സകല ജീവികളും—ചരവും അചരവും, സ്ത്രീപുരുഷന്മാരും—അത്തരം നാമം കേട്ടമാത്രത്തിൽ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ യഥാസ്ഥിതി-പരിധികളെ വിട്ടുമാറി; എല്ലാവരും കാമത്തിന്റെ അധീനതയിൽപ്പെട്ടു.

Verse 171 (चौपाई)

सब के हृदयँ मदन अभिलाषा। लता निहारि नवहिं तरु साखा।। नदीं उमगि अंबुधि कहुँ धाई। संगम करहिं तलाव तलाई।। जहँ असि दसा जड़न्ह कै बरनी। को कहि सकइ सचेतन करनी।। पसु पच्छी नभ जल थलचारी। भए कामबस समय बिसारी।। मदन अंध ब्याकुल सब लोका। निसि दिनु नहिं अवलोकहिं कोका।। देव दनुज नर किंनर ब्याला। प्रेत पिसाच भूत बेताला।। इन्ह कै दसा न कहेउँ बखानी। सदा काम के चेरे जानी।। सिद्ध बिरक्त महामुनि जोगी। तेपि कामबस भए बियोगी।।

sab ke hṛdayaṁ madana abhilāṣā | latā nihāri navahiṁ taru sākhā || nadīṁ umagi aṁbudhi kahuṁ dhāī | saṅgama karahiṁ talāva talāī || jahaṁ asi dasā jaṛanha kai baranī | ko kahi sakai sacetana karanī || pasu pacchī nabha-jala-thala-cārī | bhae kāmabasa samaya bisārī || madana-aṁdha byākula saba lokā | nisi dinu nahiṁ avalokahiṁ kokā || deva danuja nara kiṁnara byālā | preta pisāca bhūta betālā || inha kai dasā na kaheuṁ bakhānī | sadā kāma ke cere jānī || siddha birakta mahāmuni jogī | tepi kāmabasa bhae biyogī ||

എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ കാമദേവന്റെ ആഗ്രഹം ഉണർന്നു; വള്ളികൾ പുതിയ ശാഖകളെ കണ്ട് അവയിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു. നദികൾ ആവേശത്തോടെ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകി; കുളങ്ങളും ചെറിയ ജലാശയങ്ങളും സംഗമം തേടി. ജഡവസ്തുക്കളുടെ അവസ്ഥ ഇങ്ങനെയാണെങ്കിൽ, ചേതനവസ്തുക്കളുടെ പെരുമാറ്റം ആർക്ക് വിവരിക്കാനാകും? മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും, ആകാശത്തും ജലത്തിലും ഭൂമിയിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാം കാമവശത്വത്തിൽ വന്നു, സമയവും നിയന്ത്രണവും മറന്നു. മദനൻ അന്ധനാക്കിയതിനാൽ ലോകം അസ്വസ്ഥമായി; രാപ്പകലുകളിൽ ആരും കുയിലിനെ നോക്കാതിരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും കിന്നരന്മാരും സർപ്പങ്ങളും; പ്രേതങ്ങൾ, പിശാചുക്കൾ, ഭൂതങ്ങൾ, വേതാളങ്ങൾ എന്നിവരുടെ അവസ്ഥ ഞാൻ വിവരിച്ചിട്ടില്ല, അവർ എപ്പോഴും കാമദേവന്റെ ദാസന്മാരാണെന്ന് അറിയുന്നു. സിദ്ധന്മാരും വിരക്തരായ മഹർഷികളും യോഗികളും പോലും കാമവശത്വത്തിൽ വന്ന് വിയോഗത്തിൽ അകപ്പെട്ടു.

Verse 172 (छंद)

भए कामबस जोगीस तापस पावँरन्हि की को कहै। dekhahiṁ carācara nārimaya je brahmamaya dekhat rahe।। abala bilokahiṁ puruṣamaya jagu puruṣa saba abalāmaẏaṁ। dui daṁḍa bhari brahmāṁḍa bhitara kāmakṛta kautuka ayaṁ।।

bhae kāmabasa jogīsa tāpasa pāvaṁranhi kī ko kahai. dekhahiṁ carācara nārimaya je brahmamaya dekhata rahe.. abalā bilokahiṁ puruṣamaya jagu puruṣa saba abalāmayaṁ. dui daṁḍa bhari brahmāṁḍa bhitara kāmakṛta kautuka ayaṁ..

യോഗിശ്വരന്മാരും കഠിനതപസ്വികളും കാമവശത്വത്തിൽ വന്നപ്പോൾ ദയനീയാവസ്ഥയിൽ ആയി, ആര് അത് പറയാനാകും? ചരാചര ലോകത്തെ ബ്രഹ്മമയമായി കണ്ടിരുന്നവർ ഇപ്പോൾ അതിനെ സ്ത്രീമയമായി കാണുന്നു. സ്ത്രീകൾ ലോകത്തെ പുരുഷമയമായി കാണുന്നു; പുരുഷന്മാർ എല്ലാം സ്ത്രീമയമായി കാണുന്നു. രണ്ട് ദണ്ഡം സമയത്തേക്ക്, ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ, കാമം സൃഷ്ടിച്ച അത്ഭുതകരമായ ദൃശ്യം ഇതാണ്.

Verse 173 (दोहा/सोरठा)

धरी न काहूँ धिर सबके मन मनसिज हरे। जे राखे रघुबीर ते उबरे तेहि काल महुँ।।85।।

dharī na kāhū̃ dhira sabake mana manasija hare | je rākhe raghubīra te ubare tehi kāla mahũ ||85||

ആരും തന്നെ സ്വസ്ഥത നിലനിർത്തുവാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; മനസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ച ദേവൻ—കാമദേവൻ—എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയം കവർന്നു. ആ ഭയങ്കര നിമിഷത്തിൽ രഘുവീരന്റെ സംരക്ഷണം ലഭിച്ചവർ മാത്രം രക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 174 (चौपाई)

उभय घरी अस कौतुक भयऊ। जौ लगि कामु संभु पहिं गयऊ।। सिवहि बिलोकि ससंकेउ मारू। भयउ जथाथिति सबु संसारू।। भए तुरत सब जीव सुखारे। जिमि मद उतरि गएँ मतवारे।। रुद्रहि देखि मदन भय माना। दुराधरष दुर्गम भगवाना।। फिरत लाज कछु करि नहिं जाई। मरनु ठानि मन रचेसि उपाई।। प्रगटेसि तुरत रुचिर रितुराजा। कुसुमित नव तरु राजि बिराजा।। बन उपबन बापिका तड़ागा। परम सुभग सब दिसा बिभागा।। जहँ तहँ जनु उमगत अनुरागा। देखि मुएहुँ मन मनसिज जागा।।

ubhay gharī asa kautuka bhayū. jau lagi kāmu saṁbhu pahiṁ gayū.. sivahi biloki sasaṅkeu mārū. bhayau jathāthiti sabu saṁsārū.. bhae turata saba jīva sukhāre. jimi mada utari gaeṁ mata-vāre.. rudrahi dekhi madana bhaya mānā. durādharṣa durgama bhagavānā.. phirata lāja kachu kari nahiṁ jāī. maranu ṭhāni mana racēsi upāī.. pragaṭēsi turata rucira ritu-rājā. kusumita nava taru rāji birājā.. bana upa-bana bāpikā taṛāgā. parama subhaga saba disā bibhāgā.. jahāṁ tahāṁ janu umagata anurāgā. dekhi muehuṁ mana manasija jāgā..

രണ്ട് ഘടിക്കാലം ഇത്തരത്തിലുള്ള അത്ഭുതകരമായ ദൃശ്യം ഉണ്ടായി, കാമദേവൻ ശംഭുവിന്റെ അടുത്തെത്തുന്നതുവരെ. ശിവനെ കണ്ടപ്പോൾ മാരൻ ഉത്കണ്ഠാകുലനായി, തന്റെ നാശം ഭയന്നു; ലോകം സ്വാഭാവികാവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങി. ഉടൻ തന്നെ എല്ലാ ജീവികളും സുഖമായി, മദ്യപിച്ചവർ ലഹരി മാറിയപ്പോൾ സുഖമാകുന്നതുപോലെ. രുദ്രനെ കണ്ടപ്പോൾ മദനൻ ഭയം തോന്നി, അവൻ ദുരാധര്യനും ദുർഗ്ഗമനുമായ ഭഗവാനാണെന്ന് മനസ്സിലായി. ലജ്ജിച്ച് അവൻ അലഞ്ഞു, ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; മരിക്കാൻ തീരുമാനിച്ച് മനസ്സിൽ ഒരു ഉപായം ആലോചിച്ചു. ഉടൻ തന്നെ അവൻ സുന്ദരനായ ഋതുരാജാവായ വസന്തത്തെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി; പുതിയ വൃക്ഷങ്ങൾ പൂക്കളോടെ തിളങ്ങി നിന്നു. വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കിണറുകളും കുളങ്ങളും എല്ലാ ദിശകളിലും അത്യന്തം മനോഹരമായി. ഇവിടെയും അവിടെയും സ്നേഹം പൊങ്ങുന്നതുപോലെ; മരണാസന്നരായവർ പോലും അത് കണ്ടപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ കാമം ഉണർന്നു.

Verse 175 (छंद)

जागइ मनोभव मुएहुँ मन बन सुभगता न परै कही। सीतल सुगंध सुमंद मारुत मदन अनल सखा सही।। बिकसे सरन्हि बहु कंज गुंजत पुंज मंजुल मधुकरा। कलहंस पिक सुक सरस रव करि गान नाचहिं अपछरा।।

jāgai manobhava muehũ mana bana subhagatā na parai kahī. sītala sugandha su-manda māruta madana anala sakhā sahī.. bikase saranhi bahu kañja guñjata puñja mañjula madhukarā. kalahansa pika suka sarasa rava kari gāna nācahiṁ apacharā..

മരിച്ചു എന്നു കരുതിയാലും മനോഭവൻ വീണ്ടും ഉണരുന്നു; വനത്തിന്റെ സൗന്ദര്യത്തിന് എവിടെയും എതിരാളിയില്ല. തണുത്തതും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ മൃദുലമായി വീശുന്ന കാറ്റ് കാമാഗ്നിയുടെ സഖാക്കളാണ്. പല തടാകങ്ങളിലും താമരകൾ വിരിയുന്നു, മനോഹരമായ തേനീച്ചക്കൂട്ടങ്ങൾ അവയ്ക്കു ചുറ്റും മൊഴുകുന്നു. ഹംസങ്ങളും കുയിലുകളും തത്തകളും മധുരമായ ശബ്ദമുയർത്തി പാടുന്നതുപോലെ, അപ്സരസ്സുകൾ തന്നെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതായി തോന്നുന്നു.

Verse 176 (दोहा/सोरठा)

सकल कला करि कोटि बिधि हारेउ सेन समेत। चली न अचल समाधि सिव कोपेउ हृदयनिकेत।।86।।

sakala kalā kari koṭi bidhi hāreu sena sameta | calī na acala samādhi siva kopeu hṛdayaniketa ||86||

എല്ലാ കലകളും അനവധി ഉപായങ്ങളും പ്രയോഗിച്ചിട്ടും, സൈന്യസഹിതം അവൻ പരാജയപ്പെട്ടു. ശിവന്റെ അചഞ്ചലമായ ധ്യാനം അല്പംപോലും ഇളകിയില്ല; ഹൃദയങ്ങളുടെ അധിപൻ ക്രോധിച്ചു.

Verse 177 (चौपाई)

देखि रसाल बिटप बर साखा। तेहि पर चढ़ेउ मदनु मन माखा।। सुमन चाप निज सर संधाने। अति रिस ताकि श्रवन लगि ताने।। छाड़े बिषम बिसिख उर लागे। छुटि समाधि संभु तब जागे।। भयउ ईस मन छोभु बिसेषी। नयन उघारि सकल दिसि देखी।। सौरभ पल्लव मदनु बिलोका। भयउ कोपु कंपेउ त्रैलोका।। तब सिवँ तीसर नयन उघारा। चितवत कामु भयउ जरि छारा।। हाहाकार भयउ जग भारी। डरपे सुर भए असुर सुखारी।। समुझि कामसुखु सोचहिं भोगी। भए अकंटक साधक जोगी।।

dekhi rasāla biṭapa bara sākhā | tehi para caṛheu madanu mana mākhā || sumana cāpa nija sara sandhāne | ati risa tāki śravana lagi tāne || chāṛe biṣama bisikha ura lāge | chuṭi samādhi sambhu taba jāge || bhayu īsa mana chobhu biseṣī | nayana ughāri sakala disi dekhī || saurabha pallava madanu bilokā | bhayu kopu kampeu trailokā || taba sivã tīsara nayana ughārā | citavata kāmu bhayu jari chārā || hāhākāra bhayu jaga bhārī | ḍarape sura bhae asura sukhārī || samujhi kāma-sukhu socahĩ bhogī | bhae akaṇṭaka sādhaka jogī ||

മാവിൻ മരത്തിൽ നല്ലൊരു ശാഖ കണ്ട്, കാമദേവൻ മനസ്സിന്റെ തേനീച്ചയെപ്പോലെ അതിൽ കയറി. പൂക്കളുടെ വില്ലിൽ തന്റെ അമ്പ് വെച്ച്, കടുത്ത ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ ചെവിക്കടുത്തുവെച്ച് വലിച്ചു. ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രം അയച്ചു; അത് ഹൃദയത്തിൽ തറച്ചു. അപ്പോൾ ശംഭുവിന്റെ സമാധി ഭഗ്നമായി, അദ്ദേഹം ഉണർന്നു. ഭഗവാന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യേകമായ അലോസരം ഉണ്ടായി; കണ്ണുകൾ തുറന്ന് എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും നോക്കി. സുഗന്ധത്തിനും ഇളം ഇലകൾക്കുിടയിൽ കാമദേവനെ കണ്ടപ്പോൾ, കോപം ജ്വലിച്ചു, മൂന്ന് ലോകങ്ങളും വിറച്ചു. അപ്പോൾ ശിവൻ മൂന്നാം കണ്ണ് തുറന്നു; ആ നോട്ടത്തിൽ കാമദേവൻ ചാരമായി കത്തിനശിച്ചു. ലോകം മുഴുവൻ വലിയ നിലവിളി നിറഞ്ഞു: ദേവന്മാർ ഭയന്നു, അസുരന്മാർ സന്തോഷിച്ചു. ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി ഭോഗികൾ ചിന്തയിൽ ആഴ്ന്നു, യോഗസാധകർ കണ്ടകങ്ങളില്ലാത്തവരായി.

Verse 178 (छंद)

जोगि अकंटक भए पति गति सुनत रति मुरुछित भई। रोदति बदति बहु भाँति करुना करति संकर पहिं गई। अति प्रेम करि बिनती बिबिध बिधि जोरि कर सन्मुख रही। प्रभु आसुतोष कृपाल सिव अबला निरखि बोले सही।।

jogi akaṇṭaka bhae pati gati sunata rati muruchita bhaī | rodati badati bahu bhā̃ti karuṇā karati śaṅkara pahĩ gaī | ati prema kari binatī bibidha bidhi jori kara sanmukha rahī | prabhu āsutoṣa kṛpāla śiva abalā nirakhi bole sahī ||

യോഗി എല്ലാ വിഘ്നങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനായി എന്ന് കേട്ടപ്പോൾ രതി മൂർച്ഛിച്ചു. കരഞ്ഞും പലവിധത്തിൽ സംസാരിച്ചും കരുണയിൽ മുഴുകി അവൾ ശങ്കരന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അത്യധികം സ്നേഹത്തോടെ പലവിധത്തിൽ പ്രാർത്ഥിച്ചു, കൈകൾ കൂപ്പി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു. കൃപാലുവായ ആസുതോഷ ശിവഭഗവാൻ ആ സഹായരഹിതയായ കന്യകയെ നോക്കി ഉചിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 179 (दोहा/सोरठा)

अब तें रति तव नाथ कर होइहि नामु अनंगु। बिनु बपु ब्यापिहि सबहि पुनि सुनु निज मिलन प्रसंगु।।87।।

aba te rati tava nātha kara hoihi nāmu anaṅgu | binu bapu byāpihi sabahi puni sunu nija milana prasaṅgu ||87||

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രതി, നിന്റെ പ്രഭുവിന്റെ കൈകൊണ്ടു ഇനി അവൻ ‘അനംഗൻ’ ആകും—ശരീരരഹിതനായ, പേരുമാത്രമായവൻ. എങ്കിലും ശരീരമില്ലാതെയും അവൻ വീണ്ടും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചു സഞ്ചരിക്കും; ഇനി അവന്റെ വിധിനിശ്ചിതമായ പുനർമേളനത്തിന്റെ അവസരം കേൾക്കുക.

Verse 180 (चौपाई)

जब जदुबंस कृष्न अवतारा। होइहि हरन महा महिभारा।। कृष्न तनय होइहि पति तोरा। बचनु अन्यथा होइ न मोरा।। रति गवनी सुनि संकर बानी। कथा अपर अब कहउँ बखानी।। देवन्ह समाचार सब पाए। ब्रह्मादिक बैकुंठ सिधाए।। सब सुर बिष्नु बिरंचि समेता। गए जहाँ सिव कृपानिकेता।। पृथक पृथक तिन्ह कीन्हि प्रसंसा। भए प्रसन्न चंद्र अवतंसा।। बोले कृपासिंधु बृषकेतू। कहहु अमर आए केहि हेतू।। कह बिधि तुम्ह प्रभु अंतरजामी। तदपि भगति बस बिनवउँ स्वामी।।

jaba jadubaṁsa kṛsna avatārā | hoihi harana mahā mahibhārā || kṛsna tanaya hoihi pati torā | bacanu anyathā hoi na morā || rati gavanī suni saṅkara bānī | kathā apara aba kahauṁ bakhānī || devanha samācāra saba pāe | brahmādika baikuṇṭha sidhāe || saba sura biṣnu birañci sametā | gae jahāṁ siva kṛpāniketā || pṛthaka pṛthaka tinh kīnhi prasaṁsā | bhae prasanna caṁdra avataṁsā || bole kṛpāsiṁdhu bṛṣaketū | kahahu amara āe kehi hetū || kaha bidhi tumha prabhu aṁtarajāmī | tadapi bhagati basa binavauṁ svāmī ||

യാദവവംശത്തിൽ കൃഷ്ണൻ അവതരിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമിയുടെ വലിയ ഭാരം നീങ്ങും. കൃഷ്ണന്റെ പുത്രൻ നിന്റെ പതിയാകും; എന്റെ വാക്ക് മറ്റൊരു വിധത്തിൽ ആകില്ല. രതി പോയി; ശങ്കരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ ഇനി മറ്റൊരു കഥ പറയുന്നു. എല്ലാ ദേവന്മാരും വാർത്ത അറിഞ്ഞു; ബ്രഹ്മാവും മറ്റുള്ളവരും വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് പോയി. എല്ലാ ദേവന്മാരും വിഷ്ണുവിനോടും ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം കൃപയുടെ ആസ്ഥാനമായ ശിവന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി. ഓരോരുത്തരും പ്രത്യേകം സ്തുതി ചെയ്തു; ചന്ദ്രശേഖരൻ പ്രസന്നനായി. അപ്പോൾ കൃപാസിന്ധുവായ വൃഷഭധ്വജൻ പറഞ്ഞു: പറയൂ അമരന്മാരേ, എന്ത് കാരണത്തിനാണ് നിങ്ങൾ വന്നത്? ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾ അന്തർയാമിയായ ഭഗവാനാണ്; എങ്കിലും ഭക്തിവശത്താൽ ഞാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, സ്വാമി.

Verse 181 (दोहा/सोरठा)

सकल सुरन्ह के हृदयँ अस संकर परम उछाहु। निज नयनन्हि देखा चहहिं नाथ तुम्हार बिबाहु।।88।।

sakala suranha ke hṛdayaṁ asa saṅkara parama uchāhu | nija nayananhi dekhā chahahiṁ nātha tumhāra bibāhu ||88||

എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ഹൃദയങ്ങളിൽ, ഹേ ശങ്കരാ, അത്യുന്നതമായ ആനന്ദം ഉദിച്ചു; ഹേ പ്രഭോ, നിന്റെ വിവാഹം സ്വന്തം കണ്ണുകളാൽ ദർശിക്കുവാൻ അവർ അതീവ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 182 (चौपाई)

यह उत्सव देखिअ भरि लोचन। सोइ कछु करहु मदन मद मोचन॥ कामु जारि रति कहुँ बरु दीन्हा। कृपासिंधु यह अति भल कीन्हा॥ सासति करि पुनि करहिं पसाऊ। नाथ प्रभुन्ह कर सहज सुभाऊ॥ पारबतीं तपु कीन्ह अपारा। करहु तासु अब अंगीकारा॥ सुनि बिधि बिनय समुझि प्रभु बानी। ऐसेइ होउ कहा सुखु मानी॥ तब देवन्ह दुंदुभीं बजाईं। बरषि सुमन जय जय सुर साई॥ अवसरु जानि सप्तरिषि आए। तुरतहिं बिधि गिरिभवन पठाए॥ प्रथम गए जहँ रही भवानी। बोले मधुर बचन छल सानी॥

yaha utsava dekhi'a bhari locana | soi kachu karahu madana mada mocana || kāmu jāri rati kahũ baru dīnhā | kṛpāsiṅdhu yaha ati bhala kīnhā || sāsati kari puni karahĩ pasāū | nātha prabhunha kara sahaja subhāū || pārabatī̃ tapu kīnha apārā | karahu tāsu aba aṅgīkārā || suni bidhi binaya samujhi prabhu bānī | aise'i hou kahā sukhu mānī || taba devan̐ha duṃdubhī̃ bajā'ī̃ | baraṣi sumana jaya jaya sura sā'ī || avasaru jāni saptar̥ṣi ā'e | turatahĩ bidhi giribhavana paṭhā'e || prathama ga'e jahã rahī bhavānī | bole madhura bacana chala sānī ||

നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഈ ഉത്സവം ദർശിക്കുക; അല്ലയോ മദനന്റെ അഹങ്കാരം നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഇപ്പോൾ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണം. നീ ഒരിക്കൽ കാമദേവനെ ദഹിപ്പിച്ചു, എന്നിട്ടും രതിക്ക് വരം നൽകി - കരുണയുടെ സാഗരമേ, ഇതൊരു മഹത്തായ കൃത്യമായിരുന്നു. ആദ്യം ശിക്ഷിക്കുക, പിന്നീട് അനുഗ്രഹം നൽകുക - അല്ലയോ നാഥാ, സർവ്വശക്തന്റെ സ്വാഭാവികമായ സ്വഭാവമാണിത്. പാർവതി അളവറ്റ തപസ്സ് ചെയ്തിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവളെ സ്വീകരിക്കണം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാർത്ഥന കേട്ട്, ഭഗവാന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കി, അദ്ദേഹം സമ്മതിച്ചു; മനസ്സ് സന്തോഷത്തോടെ 'അങ്ങനെ തന്നെ ആകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ദുന്ദുഭികൾ മുഴക്കി, പൂക്കൾ വർഷിച്ചുകൊണ്ട് 'ജയ്! ജയ്! ദേവന്മാരുടെ നാഥാ!' എന്ന് വിളിച്ചു പറഞ്ഞു. സമയം മനസ്സിലാക്കി സപ്തർഷികൾ എത്തി; ഉടൻ തന്നെ ബ്രഹ്മാവ് അവരെ പർവ്വതരാജാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം അവർ ഭവാനി വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് ചെന്നു, മധുരമായ വാക്കുകൾ, സൗമ്യമായ വൈദഗ്ദ്ധ്യത്തോടെ സംസാരിച്ചു.

Verse 183 (दोहा/सोरठा)

कहा हमार न सुनेहु तब नारद कें उपदेस॥ अब भा झूठ तुम्हार पन जारेउ कामु महेस॥89॥

kahā hamāra na sunehu taba nārada keṃ upadesa. aba bhā jhūṭha tumhāra pana jāreu kāmu mahes..89..

എന്റെ ഉപദേശം നീ എന്തുകൊണ്ട് മാനിച്ചില്ല—അന്ന് നാരദന്റെ ഉപദേശവും എന്തുകൊണ്ട് കേട്ടില്ല? ഇപ്പോൾ നിന്റെ വ്രതം വ്യർത്ഥമായി തെളിഞ്ഞു: മഹേശൻ കാമനെ ചാരമാക്കി ദഹിപ്പിച്ചു.

Verse 184 (चौपाई)

सुनि बोलीं मुसकाइ भवानी। उचित कहेहु मुनिबर बिग्यानी।। तुम्हरें जान कामु अब जारा। अब लगि संभु रहे सबिकारा।। हमरें जान सदा सिव जोगी। अज अनवद्य अकाम अभोगी।। जौं मैं सिव सेये अस जानी। प्रीति समेत कर्म मन बानी।। तौ हमार पन सुनहु मुनीसा। करिहहिं सत्य कृपानिधि ईसा।। तुम्ह जो कहा हर जारेउ मारा। सोइ अति बड़ अबिबेकु तुम्हारा।। तात अनल कर सहज सुभाऊ। हिम तेहि निकट जाइ नहिं काऊ।। गएँ समीप सो अवसि नसाई। असि मन्मथ महेस की नाई।।

suni bolīṁ musakāi bhavānī | ucita kahehu munibar bigyānī || tumhareṁ jān kāmu aba jārā | aba lagi saṁbhu rahe sabikārā || hamareṁ jān sadā siva jogī | aja anavadya akāma abhogī || jauṁ maiṁ siva seyeṁ asa jānī | prīti sameta karma mana bānī || tau hamāra pana sunahu munīsā | karihahiṁ satya kṛpānidhi īsā || tumha jo kahā hari jāreu mārā | soi ati baṛa abibeku tumhārā || tāta anala kara sahaja subhāū | him tehi nikaṭa jāi nahiṁ kāū || gaēṁ samīpa so avasi nasāī | asi manmatha mahesa kī nāī ||

അത് കേട്ട് ഭവാനി പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: 'മുനിശ്രേഷ്ഠാ, വിവേകിയായ നീ ഉചിതമായത് തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ കരുതുന്നത് കാമദേവൻ ഇപ്പോൾ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു എന്നും, ശംഭു എല്ലാ വികാരങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്നുമാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ ശിവനെ എപ്പോഴും യോഗിയായി അറിയുന്നു - അജന്മാവ്, നിഷ്കളങ്കൻ, ആഗ്രഹരഹിതൻ, ഭോഗങ്ങളാൽ സ്പർശിക്കപ്പെടാത്തവൻ. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ ശിവനെ പ്രേമത്തോടെ - കർമ്മത്താലും, മനസ്സാലും, വാക്കാലും - സേവിച്ചാൽ, എന്റെ പ്രതിജ്ഞ കേൾക്കുക, മുനീശ്വരാ: കരുണാസാഗരനും നാഥനുമായ അദ്ദേഹം തീർച്ചയായും അതിനെ സത്യമാക്കും. പക്ഷേ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് - ഹരി കാമദേവനെ ദഹിപ്പിച്ചു കൊന്നു എന്നത് - ഇത് നിങ്ങളുടെ വലിയ വിവേകക്കുറവാണ്. താത്താ, അഗ്നിയുടെ സ്വഭാവം ദഹിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്; അതിന് സമീപം മഞ്ഞ് പോകാൻ കഴിയില്ല. അടുത്ത് ചെല്ലുകയാണെങ്കിൽ, അത് ഉരുകിപ്പോകേണ്ടതാണ് - മന്മഥന് മഹേശനും അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു.'

Verse 185 (दोहा/सोरठा)

हियँ हरषे मुनि बचन सुनि देखि प्रीति बिस्वास॥ चले भवानिहि नाइ सिर गए हिमाचल पास॥90॥

hiyaṁ haraṣe muni bacana suni dekhi prīti bisvāsa | cale bhavānihi nāi sira gae himācala pāsa ||90||

മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹവും ദൃഢവിശ്വാസവും അവർ തിരിച്ചറിഞ്ഞതിനാൽ അവരുടെ ഹൃദയം ആനന്ദംകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ഭക്തിപൂർവ്വം ശിരസ്സു നമിച്ച് അവർ പുറപ്പെട്ടു, ഹിമാചലത്തിന്റെ (ഹിമാലയവാസസ്ഥലത്തിന്റെ) സമീപത്തെത്തി.

Verse 186 (दोहा/सोरठा)

लगे सँवारन सकल सुर बाहन बिबिध बिमान। होहि सगुन मंगल सुभद करहिं अपछरा गान।।91।।

lage saṁvāran sakala sura bāhana bibidha bimāna | hohi saguna maṅgala subhada karahiṁ apacharā gāna ||91||

എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളെയും പലവിധ ദിവ്യവിമാനങ്ങളെയും അലങ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങി. മംഗളകരവും ഹിതകരവും ആയ ശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അപ്സരസ്സുകൾ ആശീർവാദഗീതങ്ങൾ പാടി.