सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से संदेह-निवृत्ति’ का चरण। बालकाण्ड में कथा-भूमि तैयार होती है—सत्संग, गुरु-वचन, तप, और ‘नारद-वाक्य’ जैसी प्रेरक वाणी के द्वारा जीव का मन (अहं-शंका) से निकलकर ईश्वर-आश्रय में स्थिर होना सीखता है। प्रस्तुत खंड में गिरिजा का तप और शिव का राम-नाम-रति दिखाकर तुलसी ‘भक्ति-मार्ग’ को तप और विवेक से संयुक्त करते हैं: साधक का कलेश (क्लेश) ‘उपाय’ नहीं, ‘उपासना’ से मिटता है।
ส่วนนี้วางตำแหน่งตบะของพระอุมาและความภักดีของพระศิวะต่อพระรามบนแกนเดียวกัน อารมณ์หลักคือการรวมกันของศานตะและกรุณา: ความสงบนิ่งของตบะอันเข้มงวดของพระอุมา, ความเมตตาของความวิตกกังวลของพระแมนาในฐานะมารดา, และความกล้าหาญมั่นคงที่เกิดจากความไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ของวาจาพระนารทะ ตุลสีทาสสร้างเทววิทยาของตบะผ่านภาษาพูดที่เรียบง่ายและมีชีวิต คำกล่าวเช่น "ด้วยอำนาจของตบะ พระผู้สร้างจัดระเบียบจักรวาล" ทำให้สาธนะเป็นพลังงานของการปกครองโลก เคียงข้างกันนี้ การสวดชัยตรีของพระศิวะซึ่งเป็น "นามของพระรฆุนายก" กลายเป็นสูตรสำคัญของความสามัคคีระหว่างไวษณพและไศว: การสละของพระศิวะเอียงไปทางนิรฺคุณ, แต่การปรากฏของพระรามสถาปนาพระคุณสคุณ ดังนั้นส่วนนี้ของพาลกาณฑ์สอนว่าแม้แต่บริบทการแต่งงานและคฤหัสถ์ก็สามารถกลายเป็นบันไดสู่โมกษะ, หากมีรากฐานในการระลึกถึงภควานและความซื่อสัตย์ต่อวาจาของครูและนักบุญ
เจาปาอี 70.1-4
सुरसरि जल कृत बारुनि जाना।कबहुँ न संत करहिं तेहि पाना।।
सुरसरि मिलें सो पावन जैसें।ईस अनीसहि अंतरु तैसें।।
संभु सहज समरथ भगवाना।एहि बिबाहँ सब बिधि कल्याना।।
दुराराध्य पै अहहिं महेसू।आसुतोष पुनि किएँ कलेसू।।
जौं तपु करै कुमारि तुम्हारी।भाविउ मेटि सकहिं त्रिपुरारी।।
जद्यपि बर अनेक जग माहीं।एहि कहँ सिव तजि दूसर नाहीं।।
बर दायक प्रनतारति भंजन।कृपासिंधु सेवक मन रंजन।।
इच्छित फल बिनु सिव अवराधे।लहिअ न कोटि जोग जप साधें।।
surasari jala kṛta bāruṇi jānā |kabahũ na santa karahĩ tehi pānā ||
surasari milẽ so pāvana jaisẽ |īsa anīsahi antara taisẽ ||
sambhu sahaja samaratha bhagavānā |ehi bibāhã saba bidhi kalyānā ||
durārādhya pai ahahĩ mahesū |āsutoṣa puni kiẽ kalesū ||
jaũ tapu karai kumāri tumhārī |bhāviu meṭi sakahĩ tripurārī ||
jadyapi bara aneka jaga māhī̃ |ehi kahã siva taji dūsara nāhī̃ ||
bara dāyaka pranatārati bhanjana |kṛpāsindhu sevaka mana rañjana ||
icchita phala binu siva avarādhe |lahia na koṭi joga japa sādhẽ ||
แม้รู้ว่าเหล้านั้นทำจากน้ำแม่น้ำคงคา นักบุญไม่เคยดื่มมันเลย แต่เมื่อเหล้านั้นผสมกับแม่น้ำคงคา ก็กลายเป็นบริสุทธิ์ ความต่างระหว่างองค์พระเจ้ากับผู้มิใช่พระเจ้าก็เป็นเช่นนั้น พระศมภูทรงมีฤทธิ์เดชสมบูรณ์โดยธรรมชาติ คือองค์ภควานเอง การอภิเษกสมรสนี้เป็นมงคลทุกประการ พระมเหศวรทรงเป็นผู้ที่โปรดได้ยาก แต่ทรงพอพระทัยโดยเร็วเมื่อทนความลำบากเพื่อพระองค์ หากธิดาของท่านทำการตบะ ผู้สังหารตรีปุระสามารถลบล้างซึ่งพรหมลิขิตได้ แม้ในโลกจะมีคู่ครองมากมาย สำหรับนางแล้วไม่มีผู้ใดนอกจากพระศิวะ ทรงประทานพร ทำลายความทุกข์ของผู้ก้มกราบ คือมหาสมุทรแห่งความเมตตา และความปลาบปลื้มแห่งใจผู้รับใช้ หากไม่บูชาพระศิวะ ก็ไม่ได้ผลอันปรารถนา แม้จะปฏิบัติโยคนับล้านและสวดมนต์
โทหา 70
अस कहि नारद सुमिरि हरि गिरिजहि दीन्हि असीस।होइहि यह कल्यान अब संसय तजहु गिरीस।।70।।
asa kahi nārada sumiri hari girijahi dīnhi asīsa |hoihi yaha kalyāna aba saṃsaya tajahu girīsa ||70||
กล่าวดังนี้แล้ว พระนารัททรงระลึกถึงพระศรีหริในพระหฤทัยและทรงประทานพรแด่พระนางคีริชาว่า บัดนี้ข้อตัดสินอันเป็นมงคลนี้จะสำเร็จอย่างแน่นอน จงละทิ้งความสงสัยของท่านเถิด ดูก่อนพระคีรีศ
เจาปาอี 71.1-4
कहि अस ब्रह्मभवन मुनि गयऊ।आगिल चरित सुनहु जस भयऊ।।
पतिहि एकांत पाइ कह मैना।नाथ न मैं समुझे मुनि बैना।।
जौं घरु बरु कुलु होइ अनूपा।करिअ बिबाहु सुता अनुरुपा।।
न त कन्या बरु रहउ कुआरी।कंत उमा मम प्रानपिआरी।।
जौं न मिलहि बरु गिरिजहि जोगू।गिरि जड़ सहज कहिहि सबु लोगू।।
सोइ बिचारि पति करेहु बिबाहू।जेहिं न बहोरि होइ उर दाहू।।
अस कहि परि चरन धरि सीसा।बोले सहित सनेह गिरीसा।।
बरु पावक प्रगटै ससि माहीं।नारद बचनु अन्यथा नाहीं।।
kahi asa brahmabhavana muni gayau.āgila carita sunahu jasa bhayau..
patihi ekānta pāi kaha mainā.nātha na maiṁ samujhe muni bainā..
jauṁ gharu baru kulu hoi anūpā.kari-a bibāhu sutā anurūpā..
na ta kanyā baru rahau kuārī.kaṁta umā mama prāṇa-piārī..
jauṁ na milahi baru girijahi jogū.giri jaṛ sahaja kahihi sabu logū..
soi bicāri pati karehu bibāhū.jehiṁ na bahori hoi ura dāhū..
asa kahi pari carana dhari sīsā.bole sahita saneha girīsā..
baru pāvaka pragaṭai sasi māhīṁ.nārada bacanu anyathā nāhīṁ..
กล่าวดังนี้แล้ว มุนีก็เสด็จไปยังวิมานของพระพรหม บัดนี้จงฟังว่าเหตุการณ์ต่อไปเป็นอย่างไร เมื่อได้พบสามีในที่ลับ มัยนาได้กล่าวกับเขาว่า "ข้าแต่สวามี หม่อมฉันไม่เข้าใจถ้อยคำของมุนี หากตระกูล เจ้าบ่าว และวงศ์ตระกูลเป็นเลิศไร้ผู้เสมอเหมือน ก็จงจัดมงคลสมรสของธิดาของเรากับผู้ที่สมควรแก่นาง มิฉะนั้น จงปล่อยให้หญิงสาวคงอยู่โสด ดีกว่ารับเจ้าบ่าวเช่นนั้น เพราะว่า ข้าแต่สวามี อุมาเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของหม่อมฉัน หากไม่พบเจ้าบ่าวที่สมควรแก่คีริชา ประชาชนทั้งปวงจะกล่าวว่าภูเขาเป็นสิ่งที่โง่เขลาโดยธรรมชาติ โปรดระลึกถึงเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่สวามี จงจัดมงคลสมรสในทางที่จะไม่มีความเดือดร้อนในใจภายหลัง กล่าวดังนี้แล้ว นางก็ซบศีรษะลงบนพระบาทของสามี และพระเจ้าภูเขาได้ตรัสกับนางด้วยความรัก ไฟอาจเกิดขึ้นจากพระจันทร์ได้เร็วกว่า แต่ถ้อยคำของนารัทจะไม่เป็นอย่างอื่นได้
โทหา 71
प्रिया सोचु परिहरहु सबु सुमिरहु श्रीभगवान।पारबतिहि निरमयउ जेहिं सोइ करिहि कल्यान।।71।।
Priyā socu pariharahu sabu sumirahu Śrī-Bhagavāna.Pārabatihi niramayu jehiṁ soi karihi kalyāna ||71||
ที่รัก จงละทิ้งความวิตกกังวลทั้งสิ้น และระลึกถึงองค์ภควานผู้ทรงพระพร ผู้ใดทรงสร้างปารวตี พระองค์นั้นจะทรงกระทำความเกื้อกูลแก่นางด้วย
เจาปาอี 72.1-4
अब जौ तुम्हहि सुता पर नेहू।तौ अस जाइ सिखावन देहू।।
करै सो तपु जेहिं मिलहिं महेसू।आन उपायँ न मिटहि कलेसू।।
नारद बचन सगर्भ सहेतू।सुंदर सब गुन निधि बृषकेतू।।
अस बिचारि तुम्ह तजहु असंका।सबहि भाँति संकरु अकलंका।।
सुनि पति बचन हरषि मन माहीं।गई तुरत उठि गिरिजा पाहीं।।
उमहि बिलोकि नयन भरे बारी।सहित सनेह गोद बैठारी।।
बारहिं बार लेति उर लाई।गदगद कंठ न कछु कहि जाई।।
जगत मातु सर्बग्य भवानी।मातु सुखद बोलीं मृदु बानी।।
aba jau tumhahi sutā para nehū.tau asa jāi sikhāvana dehū..
karai so tapu jehiṁ milahiṁ mahesū.āna upāyaṁ na miṭahi kalesū..
nārada bacana sa-garbha sa-hetū.sundara saba guna-nidhi bṛṣaketū..
asa bicāri tuma tajahu asaṅkā.sabahi bhāṁti saṅkaru a-kalaṅkā..
suni pati bacana haraṣi mana māhīṁ.gaī turata uṭhi girijā pāhīṁ..
umahi biloki nayana bhare bārī.sahita saneha goda baiṭhārī..
bārahiṁ bāra leti ura lāī.gadagada kaṇṭha na kachu kahi jāī..
jagata mātu sarbagya bhavānī.mātu-sukhad bolīṁ mṛdu bānī..
บัดนี้หากท่านทรงมีความรักเช่นนี้ต่อธิดาของท่าน ก็จงไปและประทานคำแนะนำนี้แก่พระนาง จงบำเพ็ญตบะซึ่งจะทรงบรรลุถึงพระมเหศวร ไม่มีวิธีอื่นใดที่จะขจัดความทุกข์ได้ พระดำรัสของพระนารัททรงคุณค่า เต็มด้วยความหมายภายในและเหตุผลอันถูกต้อง พระวฤษเกตุทรงงาม เป็นคลังแห่งคุณธรรมทุกประการ พิจารณาดังนี้แล้ว จงละทิ้งความสงสัยทั้งหมด พระศังกระทรงไร้มลทินในทุกประการ ทรงได้ยินพระดำรัสของสวามีแล้ว พระนางทรงปีติในพระหฤทัยและทรงลุกขึ้นไปยังพระนางคีริชาทันที ทอดพระเนตรเห็นพระนางอุมาแล้ว พระเนตรของพระนางเต็มไปด้วยน้ำตา ด้วยความรักอันอ่อนโยน พระนางทรงให้พระนางนั่งบนพระเพลา ทรงกอดพระนางไว้ที่พระอุระครั้งแล้วครั้งเล่า พระศอของพระนางแน่นด้วยอารมณ์ ไม่อาจตรัสสิ่งใดได้ แล้วพระนางภวานี พระมารดาแห่งโลกและผู้ทรงรอบรู้ทุกสิ่ง ตรัสด้วยพระดำรัสอันอ่อนโยนที่นำความสุขมาสู่พระมารดา
โทหา 72
सुनहि मातु मैं दीख अस सपन सुनावउँ तोहि।सुंदर गौर सुबिप्रबर अस उपदेसेउ मोहि।।72।।
sunahi mātu maiṁ dīkha asa sapana sunāvaũ tohi |sundara gaura subiprabara asa upadeseu mohi ||72||
จงฟังเถิดพระมารดา หม่อมฉันได้เห็นความฝันเช่นนี้ และหม่อมฉันจะบอกแด่พระองค์ พราหมณ์ผู้ทรงรัศมี งาม และยิ่งใหญ่ที่สุดได้ปรากฏพระองค์ และพระองค์ได้ประทานคำแนะนำอันศักดิ์สิทธิ์เช่นนี้แก่หม่อมฉัน
เจาปาอี 73.1-4
करहि जाइ तपु सैलकुमारी।नारद कहा सो सत्य बिचारी।।
मातु पितहि पुनि यह मत भावा।तपु सुखप्रद दुख दोष नसावा।।
तपबल रचइ प्रपंच बिधाता।तपबल बिष्नु सकल जग त्राता।।
तपबल संभु करहिं संघारा।तपबल सेषु धरइ महिभारा।।
तप अधार सब सृष्टि भवानी।करहि जाइ तपु अस जियँ जानी।।
सुनत बचन बिसमित महतारी।सपन सुनायउ गिरिहि हँकारी।।
मातु पितुहि बहुबिधि समुझाई।चलीं उमा तप हित हरषाई।।
प्रिय परिवार पिता अरु माता।भए बिकल मुख आव न बाता।।
karahi jāi tapu saila-kumārī |nārada kahā so satya bicārī ||
mātu pitahi puni yaha mata bhāvā |tapu sukhaprada dukha doṣa nasāvā ||
tapabala racai prapañca bidhātā |tapabala biṣṇu sakala jaga trātā ||
tapabala saṁbhu karahiṁ saṅghārā |tapabala seṣu dharai mahi-bhārā ||
tapa adhāra saba sṛṣṭi bhavānī |karahi jāi tapu asa jiyã jānī ||
sunata bacana bisamita mahatārī |sapana sunāyau girihi hãkārī ||
mātu pituhī bahubidhi samujhāī |calī̃ umā tapa hita haraṣāī ||
priya parivāra pitā aru mātā |bhae bikala mukha āva na bātā ||
"จงไปเถิดบุตรีแห่งขุนเขา และจงบำเพ็ญตบะ จงพิจารณาว่าสิ่งที่นารทะกล่าวนั้นเป็นความจริง" คำแนะนำนี้เป็นที่พอใจของมารดาและบิดาด้วย เพราะตบะนั้นให้ความสุขและทำลายความทุกข์และบาป ด้วยอำนาจแห่งตบะ พระพรหมผู้สร้างจัดสรรจักรวาล ด้วยอำนาจแห่งตบะ พระวิษณุปกป้องโลกทั้งมวล ด้วยอำนาจแห่งตบะ พระศัมภูทรงทำลายล้าง ด้วยอำนาจแห่งตบะ พระเศษะทรงแบกรับภาระแห่งแผ่นดิน สรรพสร้างทั้งหมดตั้งอยู่บนตบะ โอ้ ภวานี รู้สึกเช่นนี้ในใจแล้วจงไปบำเพ็ญตบะ ได้ยินถ้อยคำนี้ มารดาก็ประหลาดใจ และได้เรียกราชาแห่งขุนเขามาแล้วเล่าความฝันให้ฟัง หลังจากอธิบายให้มารดาและบิดาฟังด้วยประการต่างๆ อุมาก็ออกเดินทางด้วยความยินดีเพื่อบำเพ็ญตบะ ครอบครัวอันเป็นที่รัก บิดาและมารดาของนาง ต่างเสียใจอย่างยิ่ง และไม่อาจกล่าววาจาใดๆ ออกมาได้
โทหา 73
बेदसिरा मुनि आइ तब सबहि कहा समुझाइ।पारबती महिमा सुनत रहे प्रबोधहि पाइ।।73।।
bedasirā muni āi taba sabahi kahā samujhāi |pārabatī mahimā sunata rahe prabodhahi pāi ||73||
ขณะนั้นพระฤาษีเวทศิระได้เสด็จมาและทรงอธิบายทุกประการแก่ทุกท่าน เมื่อได้ฟังถึงความยิ่งใหญ่ของพระปารวตี ทุกท่านก็ได้รับความสบายใจและหาความกังวลได้
เจาปาอี 74.1-4
उर धरि उमा प्रानपति चरना।जाइ बिपिन लागीं तपु करना।।
अति सुकुमार न तनु तप जोगू।पति पद सुमिरि तजेउ सबु भोगू।।
नित नव चरन उपज अनुरागा।बिसरी देह तपहिं मनु लागा।।
संबत सहस मूल फल खाए।सागु खाइ सत बरष गवाँए।।
कछु दिन भोजनु बारि बतासा।किए कठिन कछु दिन उपबासा।।
बेल पाती महि परइ सुखाई।तीनि सहस संबत सोई खाई।।
पुनि परिहरे सुखानेउ परना।उमहि नाम तब भयउ अपरना।।
देखि उमहि तप खीन सरीरा।ब्रह्मगिरा भै गगन गभीरा।।
ura dhari umā prāṇapati caranā |jāi bipina lāgīṁ tapu karanā ||
ati sukumāra na tanu tapa jogū |pati pada sumiri tajeu sabu bhogū ||
nita nava carana upaja anurāgā |bisarī deha tapahiṁ manu lāgā ||
saṁbata sahasa mūla phala khāe |sāgu khāi sata baraṣa gavāṁe ||
kachu dina bhojanu bāri batāsā |kie kaṭhina kachu dina upabāsā ||
bela pātī mahi parai sukhāī |tīni sahasa saṁbata soī khāī ||
puni parihare sukhāneu paranā |umahi nāma taba bhayu aparnā ||
dekhi umahi tapa khīna sarīrā |brahma-girā bhai gagana gabhīrā ||
ทรงจดจำพระบาทแห่งองค์พระสวามีผู้เป็นชีวิตในหัวใจ นางอุมาเสด็จเข้าสู่ป่าและทรงเริ่มบำเพ็ญตบะ พระวรกายของนางนั้นละเอียดอ่อนยิ่ง ไม่เหมาะแก่การบำเพ็ญตบะอันเข้มงวด แต่ด้วยการระลึกถึงพระบาทแห่งพระสวามี นางทรงสละความสุขทุกประการ วันแล้ววันเล่า ความรักใหม่ต่อพระบาทนั้นได้เกิดขึ้น นางทรงลืมเนื้อความแห่งกาย และพระทัยจดจ่ออยู่กับการบำเพ็ญตบะ เป็นเวลาพันปี นางทรงดำรงพระชนม์ด้วยรากไม้และผลไม้ แล้วทรงบริโภคผัก และผ่านไปร้อยปี บางวันพระภัตตาหารของนางเป็นเพียงน้ำและลม และบางวันนางทรงถืออดพระกระยาหารอย่างเข้มงวด นางทรงดำรงพระชนม์ด้วยใบไม้ของต้นเบลที่ร่วงลงสู่พื้นดินและแห้งแล้ว เป็นเวลาสามพันปีที่นางทรงบริโภคเพียงสิ่งนั้น ภายหลังนางทรงละทิ้งแม้ใบไม้แห้งเหล่านั้น ดังนั้นในเวลานั้น นางอุมาจึงได้รับนามว่า 'อปรณา' หมายถึง ผู้ไม่บริโภคใบไม้ เมื่อทอดพระเนตรพระวรกายของนางอุมาที่ซูบผอมด้วยการบำเพ็ญตบะ ก็มีเสียงของพระพรหมาดังก้องขึ้นในท้องฟ้าอันลึกลับและศักดิ์สิทธิ์
โทหา 74
भयउ मनोरथ सुफल तव सुनु गिरिजाकुमारि।परिहरु दुसह कलेस सब अब मिलिहहिं त्रिपुरारि।।74।।
bhayu manoratha suphala tava sunu girijā-kumāri |pariharu dusaha kalesa saba aba milihahiṁ tripurāri ||74||
ความปรารถนาอันเป็นที่รักในหัวใจของเธอได้ให้ผลอันเป็นสิริมงคลแล้ว จงฟังเถิด โอธิดาแห่งคีริชา จงละทิ้งความทุกข์ระทมทั้งปวงอันทนได้ยาก เพราะบัดนี้เธอจะได้เฝ้าพระตรีปุรารี คือพระศิวะ (๗๔)
เจาปาอี 75.1-4
अस तपु काहुँ न कीन्ह भवानी।भउ अनेक धीर मुनि ग्यानी।।
अब उर धरहु ब्रह्म बर बानी।सत्य सदा संतत सुचि जानी।।
आवै पिता बोलावन जबहीं।हठ परिहरि घर जाएहु तबहीं।।
मिलहिं तुम्हहि जब सप्त रिषीसा।जानेहु तब प्रमान बागीसा।।
सुनत गिरा बिधि गगन बखानी।पुलक गात गिरिजा हरषानी।।
उमा चरित सुंदर मैं गावा।सुनहु संभु कर चरित सुहावा।।
जब तें सती जाइ तनु त्यागा।तब सें सिव मन भयउ बिरागा।।
जपहिं सदा रघुनायक नामा।जहँ तहँ सुनहिं राम गुन ग्रामा।।
asa tapu kāhum̐ na kīnha bhavānī |bhau aneka dhīra muni gyānī ||
aba ura dharahu brahma bara bānī |satya sadā santata suci jānī ||
āvai pitā bolāvana jaba hīṁ |haṭha parihari ghara jāehu taba hīṁ ||
milahiṁ tumhahi jaba sapta riṣīsā |jānehu taba pramāna bāgīsā ||
sunata girā bidhi gagana bakhānī |pulaka gāta girijā haraṣānī ||
umā carita sundara maiṁ gāvā |sunahu sambhu kara carita suhāvā ||
jaba tēṁ satī jāi tanu tyāgā |taba sēṁ siva mana bhayu birāgā ||
japahiṁ sadā raghunāyaka nāmā |jahām̐ tahām̐ sunahiṁ rāma guna grāmā ||
ไม่มีผู้ใดเคยปฏิบัติตบะเช่นนี้มาก่อน โอ้ ภวานี แม้จะมีฤาษีผู้มีความอดทนและผู้มีปัญญามากมายก็ตาม บัดนี้จงรับไว้ในใจซึ่งถ้อยคำอันประเสริฐแห่งพระพรหม และจงรู้ว่าเป็นจริง บริสุทธิ์เสมอ และนิรันดร เมื่อบิดาของเจ้ามาเรียกเจ้า จงละความดื้อดึงแล้วกลับบ้านไปกับท่านในทันที เมื่อฤาษีทั้งเจ็ดพบเจ้า ก็จงรู้ว่าถ้อยคำแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งวาจานั้นได้รับการพิสูจน์ว่าเป็นจริง ได้ยินถ้อยคำแห่งพระพรหมกล่าวจากท้องฟ้า คีรีชามีความยินดี และขนทั่วกายลุกชูด้วยความปิติ ยัชนวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้าได้ขับร้องเรื่องราวอันงดงามแห่งพระอุมาแล้ว บัดนี้จงฟังเรื่องราวอันน่ารื่นรมย์แห่งพระศัมภุ ตั้งแต่วันที่พระสตีไปสละร่างกาย จิตใจของพระศิวะก็เป็นอิสระจากโลก ท่านสวดนามแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์ราฆุเสมอ และไม่ว่าท่านไปที่ใด ท่านย่อมฟังการกล่าวถึงคุณธรรมแห่งพระราม
โทหา 75
चिदानन्द सुखधाम सिव बिगत मोह मद काम।बिचरहिं महि धरि हृदयँ हरि सकल लोक अभिराम।।75।।
cidānanda sukhadhāma siva bigata moha mada kāma |bicarahiṃ mahi dhari hṛdayã hari sakala loka abhirāma ||75||
พระศิวะผู้ทรงเป็นจิตวิญญาณบริสุทธิ์และความเบิกบาน อันเป็นที่อยู่แห่งความสุข ปราศจากความหลงใหล ความหยิ่งยโส และกามตัณหา ทรงจาริกอยู่บนแผ่นดิน โดยทรงดำรงพระหฤทัยต่อพระหริ ผู้ทรงประทานความยินดีแก่โลกทั้งปวง
เจาปาอี 76.1-4
कतहुँ मुनिन्ह उपदेसहिं ग्याना।कतहुँ राम गुन करहिं बखाना।।
जदपि अकाम तदपि भगवाना।भगत बिरह दुख दुखित सुजाना।।
एहि बिधि गयउ कालु बहु बीती।नित नै होइ राम पद प्रीती।।
नैमु प्रेमु संकर कर देखा।अबिचल हृदयँ भगति कै रेखा।।
प्रगटै रामु कृतग्य कृपाला।रूप सील निधि तेज बिसाला।।
बहु प्रकार संकरहि सराहा।तुम्ह बिनु अस ब्रतु को निरबाहा।।
बहुबिधि राम सिवहि समुझावा।पारबती कर जन्मु सुनावा।।
अति पुनीत गिरिजा कै करनी।बिस्तर सहित कृपानिधि बरनी।।
katahum̐ muninh upadesahiṁ gyānā.katahum̐ rāma guna karahiṁ bakhānā..
jadapi akāma tadapi bhagavānā.bhagata biraha dukha dukhita sujānā..
ehi bidhi gayau kālu bahu bītī.nita nai hoi rāma pada prītī..
naimu premu saṅkara kara dekhā.abical hṛdayam̐ bhagati kai rekhā..
pragaṭai rāmu kṛtagya kṛpālā.rūpa sīla nidhi teja bisālā..
bahu prakāra saṅkarahi sarāhā.tumha binu asa bratu ko nirabāhā..
bahubidhi rāma sivahi samujhāvā.pārabatī kara janmu sunāvā..
ati punīta girijā kai karanī.bistara sahita kṛpānidhi baranī..
ในที่หนึ่งพระศิวะทรงสั่งสอนฤาษีทั้งหลายในทางปัญญา ในอีกที่หนึ่งทรงกล่าวถึงคุณคุณธรรมของพระราม แม้พระภควันเสด็จจะทรงปราศจากความปรารถนาทั้งปวง แต่เพราะทรงรอบรู้ จึงทรงเจ็บปวดเพราะความทุกข์จากการพลัดพรากจากผู้ที่เคารพรัก ในทำนองนี้เวลาอันยาวนานได้ผ่านพ้นไป และความรักของพระศิวะต่อพระบาทของพระรามยิ่งใหม่ขึ้นทุกวัน พระรามทรงเห็นความวิรัติและความรักของพระศังกระ และรอยแห่งภักติที่ไม่หวั่นไหวในพระหฤทัย แล้วพระรามผู้ทรงกตัญญูและทรงกรุณา คลังแห่งความงามและความดีงาม และผู้ทรงรัศมีอันยิ่งใหญ่ ได้ปรากฏต่อพระองค์ ทรงสรรเสริญพระศังกระด้วยประการต่างๆ ตรัสว่า "นอกจากท่านแล้ว ใครเล่าจะรักษาวัตรเช่นนี้ได้" พระรามทรงตักเตือนพระศิวะด้วยประการต่างๆ และทรงเล่าเรื่องการกำเนิดของพระปารวตี องค์พระผู้เป็นเจ้า คลังแห่งพระกรุณา ทรงบรรยายโดยละเอียดถึงกิจการอันบริสุทธิ์ยิ่งของพระคีรีชา
โทหา 76
अब बिनती मम सुनेहु सिव जौं मो पर निज नेहु।जाइ बिबाहहु सैलजहि यह मोहि मागें देहु।।76।।
aba binatī mama sunehu siva jauṃ mo para nija nehu |jāi bibāhahu sailajahi yaha mohi māgeṃ dehu ||76||
บัดนี้ โอพระศิวะ โปรดทรงรับฟังคำอ้อนวอนของข้าพระองค์เถิด หากพระองค์ทรงมีความรักต่อข้าพระองค์โดยแท้จริง จงเสด็จไปและจัดการให้เกิดการอภิเษกสมรสกับธิดาแห่งภูเขา โปรดประทานพรนี้แก่ข้าพระองค์ ตามที่ข้าพระองค์ทูลขอ (๗๖)
เจาปาอี 77.1-4
कह सिव जदपि उचित अस नाहीं।नाथ बचन पुनि मेटि न जाहीं।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरमु यह नाथ हमारा।।
मातु पिता गुर प्रभु कै बानी।बिनहिं बिचार करिअ सुभ जानी।।
तुम्ह सब भाँति परम हितकारी।अग्या सिर पर नाथ तुम्हारी।।
प्रभु तोषेउ सुनि संकर बचना।भक्ति बिबेक धर्म जुत रचना।।
कह प्रभु हर तुम्हार पन रहेऊ।अब उर राखेहु जो हम कहेऊ।।
अंतरधान भए अस भाषी।संकर सोइ मूरति उर राखी।।
तबहिं सप्तरिषि सिव पहिं आए।बोले प्रभु अति बचन सुहाए।।
kaha siva jadapi ucita asa nāhīṃ |nātha bacana puni meṭi na jāhīṃ ||
sira dhari āyasu kari'a tumhārā |parama dharamu yaha nātha hamārā ||
mātu pitā guru prabhu kai bānī |binahiṃ bicāra kari'a subha jānī ||
tumha saba bhā̃ti parama hitakārī |agyā sira para nātha tumhārī ||
prabhu toṣeu suni saṃkara bacanā |bhakti bibeka dharma juta racanā ||
kaha prabhu hara tumhāra pana raheū |aba ura rākhehu jo hama kaheū ||
antaradhāna bhae asa bhāṣī |saṃkara soi mūrati ura rākhī ||
tabahiṃ saptariṣi siva pahiṃ āe |bole prabhu ati bacana suhāe ||
พระศิวะตรัสว่า "แม้สิ่งนี้จะไม่สมควร ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า แต่พระดำรัสของพระองค์ก็มิอาจละเลยได้ ข้าพระองค์จักทรงพระบัญชาของพระองค์ไว้เหนือศีรษะและปฏิบัติตาม นี่คือหน้าที่สูงสุดของข้าพระองค์ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระดำรัสของมารดา บิดา ครู และนาย พึงเคารพปฏิบัติโดยมิต้องใคร่ครวญ โดยทราบว่าเป็นประโยชน์เกื้อกูล พระองค์ทรงเป็นผู้ประสาทความเป็นอย่างดีแก่ข้าพระองค์ในทุกประการ และพระบัญชาของพระองค์ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ประดิษฐานอยู่เหนือศีรษะของข้าพระองค์" องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงพอพระทัยเมื่อได้สดับพระดำรัสของพระศังกระ อันประกอบด้วยความภักดี ปัญญา และธรรมะ องค์พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า "พระหระ พรตของท่านคงอยู่สมบูรณ์ บัดนี้จงรักษาสิ่งที่เราได้กล่าวไว้ในใจของท่าน" ตรัสดังนี้แล้วพระองค์ก็ทรงลับพระองค์ไป และพระศังกระทรงรักษาพระรูปนั้นไว้ในพระหฤทัย ในขณะนั้น พระสัปตฤๅษีทั้งเจ็ดได้เสด็จมายังพระศิวะ และองค์พระผู้เป็นเจ้าตรัสพระดำรัสอันเป็นที่พอพระทัยยิ่งนัก
โทหา 77
पारबती पहिं जाइ तुम्ह प्रेम परिच्छा लेहु।गिरिहि प्रेरि पठएहु भवन दूरि करेहु संदेहु।।77।।
pārabatī pahiṁ jāi tumh prema paricchā lehu |giri-hi preri paṭhaehu bhavana dūri karehu saṁdehu ||77||
จงไปยังปารวตีและทดสอบความรักของนาง แล้วกระตุ้นให้บิดาแห่งภูเขาส่งนางกลับบ้าน เพื่อขจัดข้อสงสัยของท่าน
เจาปาอี 78.1-4
रिषिन्ह गौरि देखी तहँ कैसी।मूरतिमंत तपस्या जैसी।।
बोले मुनि सुनु सैलकुमारी।करहु कवन कारन तपु भारी।।
केहि अवराधहु का तुम्ह चहहू।हम सन सत्य मरमु किन कहहू।।
कहत बचत मनु अति सकुचाई।हँसिहहु सुनि हमारि जड़ताई।।
मनु हठ परा न सुनइ सिखावा।चहत बारि पर भीति उठावा।।
नारद कहा सत्य सोइ जाना।बिनु पंखन्ह हम चहहिं उड़ाना।।
देखहु मुनि अबिबेकु हमारा।चाहिअ सदा सिवहि भरतारा।।
ṛṣi-nhi gauri dekhī tahã kaisī |mūratimaṁta tapasya jaisī ||
bole muni sunu saila-kumārī |karahu kavan kārana tapu bhārī ||
kehi avarādha-hu kā tumha cahahū |hama sana satya maramu kina kahahū ||
kahata bacata manu ati sakucāī |hãsihahu suni hamāri jaṛatāī ||
manu haṭha parā na sunai sikhāvā |cahata bāri para bhīti uṭhāvā ||
nārada kahā satya soi jānā |binu paṁkhanha hama cahahĩ uṛānā ||
dekhahu muni abibeku hamārā |cāhia sadā sivahi bharatārā ||
พวกฤาษีได้เห็นพระคาวรีที่นั่น ผู้ทรงดั่งการบำเพ็ญตบะที่จำแลงเป็นรูป พวกฤาษีกล่าวว่า จงฟัง ธิดาแห่งภูเขา เจ้าบำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่เช่นนี้เพื่อเหตุใด เจ้าบูชาผู้ใด และประสงค์สิ่งใด จงบอกความลับอันแท้จริงแก่พวกเราเถิด พระปารวตีตอบว่า ใจของฉันขยาดยิ่งนักที่จะกล่าวถึงสิ่งนั้น ท่านจักหัวเราะเมื่อได้ยินความโง่เขลาของฉัน ใจของฉันหลงในความดื้อดึง ไม่ฟังคำตักเกลือก ประสงค์จะสร้างกำแพงบนน้ำ ใจยอมรับเป็นความจริงซึ่งสิ่งที่นารทกล่าว ฉันประสงค์จะบินโดยปราศจากปีก ท่านฤาษีทั้งหลาย จงพิจารณาความไร้ปัญญาของฉัน ฉันประสงค์พระศิวะเป็นสวามีตลอดกาล
โทหา 78
सुनत बचन बिहसे रिषय गिरिसंभव तब देह।नारद कर उपदेसु सुनि कहहु बसेउ किसु गेह।।78।।
sunata bacana bihase riṣaya girisambhava taba deha |nārada kara upadesu suni kahahu baseu kisu geha ||78||
ได้ฟังถ้อยคำนั้น พวกฤาษีจึงหัวเราะแล้วกล่าวว่า "ร่างกายของท่านเกิดแต่ภูเขา จงบอกเถิด ใครเล่าที่เคยฟังคำแนะนำของนารทะแล้วยังคงอยู่ในเรือนรักษาบ้านได้"
เจาปาอี 79.1-4
दच्छसुतन्ह उपदेसेन्हि जाई।तिन्ह फिरि भवनु न देखा आई।।
चित्रकेतु कर घरु उन घाला।कनककसिपु कर पुनि अस हाला।।
नारद सिख जे सुनहिं नर नारी।अवसि होहिं तजि भवनु भिखारी।।
मन कपटी तन सज्जन चीन्हा।आपु सरिस सबही चह कीन्हा।।
तेहि कें बचन मानि बिस्वासा।तुम्ह चाहहु पति सहज उदासा।।
निर्गुन निलज कुबेष कपाली।अकुल अगेह दिगंबर ब्याली।।
कहहु कवन सुखु अस बरु पाएँ।भल भूलिहु ठग के बौराएँ।।
पंच कहें सिवँ सती बिबाही।पुनि अवडेरि मराएन्हि ताही।।
dakccha-sutanha upadesenha jāī |tinh phiri bhavanu na dekhā āī ||
citraketu kara gharu una ghālā |kanaka-kasipu kara puni asa hālā ||
nārada sikha je sunahiṁ nara-nārī |avasi hohiṁ taji bhavanu bhikhārī ||
mana kapaṭī tana sajjana cīnhā |āpu sarisa sabahī caha kīnhā ||
tehi keṁ bacana māni bisvāsā |tumha cāhahu pati sahaja udāsā ||
nirguna nilaja kubeṣa kapālī |akula ageha digambara byālī ||
kahahu kavan sukhu asa baru pāeṁ |bhala bhūlihu ṭhaga ke baurāeṁ ||
pañca kaheṁ sivaṁ satī bibāhī |puni avaḍeri marāenha tāhī ||
ท่านได้ไปสั่งสอนบุตรทั้งหลายของทักษะ และพวกเขาก็มิได้กลับมาเห็นบ้านของตนอีกเลย ท่านได้ทำลายเรือนของจิตรเกตุ และชะตากรรมเช่นเดียวกันก็ได้ประสบแก่หิรัณยกศิปุอีก บุรุษและสตรีใดใดที่ฟังคำแนะนำของนารทะ ย่อมละทิ้งบ้านเรือนและกลายเป็นผู้ขอทานอย่างแน่นอน ใจของท่านเต็มไปด้วยการหลอกลวง แม้ร่างกายดูเหมือนคนดี ข้าพเจ้าได้รู้จักท่านดีแล้ว ท่านปรารถนาจะให้ทุกคนเป็นเช่นเดียวกับท่าน เชื่อถือและเชื่อมั่นในคำพูดของท่าน เจ้าจึงปรารถนาให้เป็นสามีผู้ซึ่งโดยธรรมชาติเมินเฉยต่อโลก ผู้ไร้คุณธรรม ไร้ความละอาย แต่งกายเลว สวมศีรษะมนุษย์ ไร้ตระกูลไร้ที่อยู่ เปลือยกาย มีงูพันร่าง จงบอกข้า ความสุขใดมีอยู่ในการได้สามีเช่นนี้ เจ้าได้หลงผิดอย่างสิ้นเชิง ถูกลวงให้หลงผิดโดยคนหลอกลวง ตามคำชวนของผู้อื่น พระศิวะทรงอภิเษกสมรสกับนางสตี แล้วก็ทรงทอดทิ้งนางและให้นางตาย
โทหา 79
अब सुख सोवत सोचु नहि भीख मागि भव खाहिं।सहज एकाकिन्ह के भवन कबहुँ कि नारि खटाहिं।।79।।
aba sukha sovata socu nahi bhīkha māgi bhava khāhiṁ |sahaja ekākinih̃ ke bhavana kabahũ ki nāri khaṭāhiṁ ||79||
บัดนี้เขาหลับใหลอย่างสุขสบายปราศจากความกังวล และดำรงชีวิตด้วยการขอทาน หญิงนั้นจะสามารถอยู่กันได้ในบ้านของผู้ที่มีนิสัยอยู่สันโดษบ้างหรือไม่เล่า
परम्परागत मान्यता में यह खंड ‘संदेह-निवारण’ और ‘इष्ट-सिद्धि’ का पाठ माना जाता है: विशेषतः गुरु-वचन/संत-वचन में अडिग विश्वास, विवाह/गृहस्थ-कार्य में कल्याण, तथा तप-सम्बन्धी क्लेश का शमन। ‘इच्छित फल बिनु सिव अवराधे’ की भावना के अनुसार, शिव/हरि-स्मरण से साधक को मन की चंचलता और संशय से मुक्ति का फल बताया जाता है।
इस प्रसंग में साधक-परम्परा में प्रचलित संक्षिप्त सम्पुट ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम जप) या ‘ॐ नमः शिवाय’ (शिव-स्मरण) जोड़ा जाता है—विशेषकर उमा-तप और शिव के राम-नाम-जप वाले अंश के साथ; स्थान-परम्परा के अनुसार किसी एक का चयन किया जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.