Prakarana 9
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का बीज’—शिव-उमा संवाद के माध्यम से जीव के भीतर संकल्प (हठ), श्रद्धा (गुर-वचन-प्रतीति) और काम-निग्रह का उदय। यहाँ कथा-भूमि राम-जन्म से पहले ‘अंतःकरण-शुद्धि’ की तैयारी करती है: देवहित हेतु तप, वर-चयन, और मदन-दहन द्वारा राग का क्षय—जिससे रामकथा-श्रवण/स्मरण के लिए पात्रता बनती है।
এই খণ্ডিত অংশ বালকাণ্ডৰ ‘শিৱ-উমা’ বৃত্তান্তত কাম-বিজয় আৰু বৰ-নিৰ্ণয়ৰ নাট্য ৰচনা কৰে। ৰস-বিন্যাসত শান্ত (শিৱ-সমাধি), কৰুণ (ৰতি-বিলাপ), অদ্ভুত (ত্রিলোকীত কাম-প্ৰভাৱ), আৰু ৰৌদ্ৰ (ত্রিনেত্ৰ-উদ্ঘাটন, মদন-দহন)ৰ ক্ৰমাগত আৰোহ-অৱৰোহ। তুলসীয়ে ইয়াত লোক-মানসৰ ভিতৰত কাম-শক্তিক ‘সমষ্টি-সংসাৰ’ৰ বিক্ষোভ ৰূপে দেখুৱায়—য’ত বিবেক, ব্ৰহ্মচৰ্য, জপ, যোগ, বৈৰাগ্য আদি সদ্গুণো ক্ষণেকৰ বাবে ‘পলাই’ যায়। তাৰ পাছত শিৱ-দৰ্শনে সকলো জীৱ ‘জিমি মদ উতৰি গেঁ মতৱাৰে’—এই উপমা আধ্যাত্ম-শাস্ত্ৰীয়: ঈশ্বৰ-স্মৰণে বাসনাময় উন্মাদনা নামি যায়। সিধান্ততঃ এই প্ৰসঙ্গ ৰামকথাৰ বাবে শুদ্ধ-চিত্তৰ ভূমিকা: দেব-কাৰ্য, গুৰু-বচন-প্ৰতীতি, আৰু অনঙ্গ (নিৰ্দেহ কাম)ৰ স্থাপনে ৰাগ-নিৰাকৰণ—যাৰ ফলত আগলৈ ‘সগুণ-ৰাম’ৰ লীলা-ভক্তি সহজ হয়।
Verses
চৌপাই 80.1-4
अजहूँ मानहु कहा हमारा।हम तुम्ह कहुँ बरु नीक बिचारा।।
अति सुंदर सुचि सुखद सुसीला।गावहिं बेद जासु जस लीला।।
दूषन रहित सकल गुन रासी।श्रीपति पुर बैकुंठ निवासी।।
अस बरु तुम्हहि मिलाउब आनी।सुनत बिहसि कह बचन भवानी।।
सत्य कहेहु गिरिभव तनु एहा।हठ न छूट छूटै बरु देहा।।
कनकउ पुनि पषान तें होई।जारेहुँ सहजु न परिहर सोई।।
नारद बचन न मैं परिहरऊँ।बसउ भवनु उजरउ नहिं डरऊँ।।
गुर कें बचन प्रतीति न जेही।सपनेहुँ सुगम न सुख सिधि तेही।।
ajahũ mānahu kahā hamārā.hama tumha kahũ baru nīka bicārā..
ati sundara suci sukhada susīlā.gāvahĩ beda jāsu jasa līlā..
dūṣana rahita sakala guna rāsī.śrīpati pura baikunṭha nivāsī..
asa baru tumhahi milāuba ānī.sunata bihasi kaha bacana bhavānī..
satya kahehu giribhava tanu ehā.haṭha na chūṭa chūṭai baru dehā..
kanakau puni paṣāna tẽ hoī.jārehũ sahaja na parihara soī..
nārada bacana na maĩ pariharaũ.basau bhavanu ujarau nahĩ ḍaraũ..
gura kẽ bacana pratīti na jehī.sapanehũ sugama na sukha sidhi tehī..
‘এতিয়াও তুমি মোৰ সংকল্প কি সেয়া সুধিছা? মই তোমাৰ পৰা কি বৰ বিচাৰিম সেয়া ভালদৰে বিবেচনা কৰিছোঁ। তেওঁ অতি সুন্দৰ, পৱিত্ৰ, সুখদাতা, আৰু সদাচাৰী; বেদতে তেওঁৰ যশ আৰু লীলা গায়। সকলো দোষৰ পৰা মুক্ত, সকলো গুণৰ ভঁৰাল, তেওঁ শ্ৰীপতিৰ নগৰী বৈকুণ্ঠত বাস কৰে। এনে বৰ মই তোমাক দিম: তোমাক তেওঁৰ সৈতে মিলাই দিম।’ এই কথা শুনি ভৱানীয়ে হাঁহি ক’লে। ‘হে গিৰিজাৰ অধিপতি, তুমি সত্য ক’লা: মোৰ এই শৰীৰ নষ্ট হ’ব, কিন্তু মোৰ দৃঢ় সংকল্প এৰা নাহিব। শিলৰ পৰা সোণ হ’ব পাৰে; তথাপি গলিলেও ই নিজ স্বভাৱ এৰি নিদিয়ে। তেনেদৰে মই নাৰদৰ কথা এৰি নিদিম। মোৰ ঘৰ উজাড় হওক, মই ভয় নকৰোঁ। যাৰ গুৰুৰ কথাত বিশ্বাস নাই, তেওঁৰ সুখ বা সিদ্ধি কেতিয়াও, সপোনতো সহজে নাহে।’
দোহা 80
महादेव अवगुन भवन बिष्नु सकल गुन धाम।जेहि कर मनु रम जाहि सन तेहि तेही सन काम।।80।।
mahādeva avaguna bhavana biṣṇu sakala guna dhāma |jehi kara manu rama jāhi sana tehi tehī sana kāma ||80||
মহাদেৱক দোষৰ আশ্ৰয় বুলি কোৱা হয়, আৰু বিষ্ণুক সকলো গুণৰ নিবাস। তথাপি মানুহৰ মন-চৰণ সঙ্গৰ ৰঙে ৰঙিন হয়; যাৰ লগত মন জুৰে, তেনেই তাৰ আচাৰ-কৰ্ম গঢ় খায়। (৮০)
চৌপাই 81.1-4
जौं तुम्ह मिलतेहु प्रथम मुनीसा।सुनतिउँ सिख तुम्हारि धरि सीसा।।
अब मैं जन्मु संभु हित हारा।को गुन दूषन करै बिचारा।।
जौं तुम्हरे हठ हृदयँ बिसेषी।रहि न जाइ बिनु किएँ बरेषी।।
तौ कौतुकिअन्ह आलसु नाहीं।बर कन्या अनेक जग माहीं।।
जन्म कोटि लगि रगर हमारी।बरउँ संभु न त रहउँ कुआरी।।
तजउँ न नारद कर उपदेसू।आपु कहहि सत बार महेसू।।
मैं पा परउँ कहइ जगदंबा।तुम्ह गृह गवनहु भयउ बिलंबा।।
देखि प्रेमु बोले मुनि ग्यानी।जय जय जगदंबिके भवानी।।
jauṁ tumha milatehu prathama munīsā |sunatiuṁ sikha tumhāri dhari sīsā ||
aba maiṁ janmu sambhu hita hārā |ko guna dūṣana karai bicārā ||
jauṁ tumhare haṭha hṛdayaṁ biseṣī |rahi na jāi binu kiyeṁ bareṣī ||
tau kautukianha ālasu nāhīṁ |bara kanyā aneka jaga māhīṁ ||
janma koṭi lagi ragara hamārī |barauṁ sambhu na ta rahauṁ kuārī ||
tajauṁ na nārada kara upadesū |āpu kahahi sata bāra mahesū ||
maiṁ pā parauṁ kahai jagadambā |tumha gṛha gavanahu bhayau bilambā ||
dekhi premu bole muni gyānī |jaya jaya jagadambike bhavānī ||
‘হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, যদি মই তোমাক আগতে লগ পালোহেঁতেন, তেন্তে মূৰ নমাই তোমাৰ উপদেশ শুনিলোহেঁতেন। কিন্তু এতিয়া মই শম্ভুৰ হিতৰ বাবে জন্ম লৈছোঁ, তেন্তে গুণ-দোষ কোনে বিচাৰ কৰিব? যদি তোমাৰ হঠ হৃদয়ত বিশেষ স্থান পাইছে আৰু বৰ নিদিলে নাযায়, তেন্তে কৌতুকীসকল সম্পদহীন নহয়: জগতত বহু যোগ্য কন্যা আছে। মই লক্ষ লক্ষ জন্ম তপস্যাত ঘষি পিষি আছোঁ: হয় শম্ভুক বিয়া কৰাম, নহয় অবিবাহিতাই থাকিম। নাৰদৰ উপদেশো এৰিম নাযাওঁ, মহেশ্বৰে নিজেই শতবাৰ কৈছে। ‘তোমাৰ ভৰিত পৰোঁ,’ জগদম্বাই কয়; ‘এতিয়া তোমাৰ ঘৰলৈ যোৱা, বিলম্ব হৈছে।’ তেওঁৰ প্ৰেম দেখি জ্ঞানী মুনিয়ে ক’লে: ‘জয় জয় জগদম্বিকা ভৱানী!’
দোহা 81
तुम्ह माया भगवान सिव सकल जगत पितु मातु।नाइ चरन सिर मुनि चले पुनि पुनि हरषत गातु।।81।।
tumha māyā bhagavāna siva sakala jagata pitu mātu |nāi carana sira muni cale puni-puni haraṣata gātu ||81||
“তুমি প্ৰভু, আৰু মায়া-স্বৰূপো; হে শিৱ, তুমি সমগ্ৰ জগতৰ পিতা-মাতা।” তাঁৰ চৰণত শিৰ নত কৰি ঋষিসকল বিদায় ল’লে—পুনঃ পুনঃ আনন্দত দেহ কঁপি উঠিল।
চৌপাই 82.1-4
जाइ मुनिन्ह हिमवंतु पठाए।करि बिनती गिरजहिं गृह ल्याए।।
बहुरि सप्तरिषि सिव पहिं जाई।कथा उमा कै सकल सुनाई।।
भए मगन सिव सुनत सनेहा।हरषि सप्तरिषि गवने गेहा।।
मनु थिर करि तब संभु सुजाना।लगे करन रघुनायक ध्याना।।
तारकु असुर भयउ तेहि काला।भुज प्रताप बल तेज बिसाला।।
तेंहि सब लोक लोकपति जीते।भए देव सुख संपति रीते।।
अजर अमर सो जीति न जाई।हारे सुर करि बिबिध लराई।।
तब बिरंचि सन जाइ पुकारे।देखे बिधि सब देव दुखारे।।
jāi muninh himavaṃtu paṭhāe.kari binatī girajāhiṃ gṛha lyāe..
bahuri saptariṣi siva pahiṃ jāī.kathā umā kai sakala sunāī..
bhae magana siva sunata sanehā.haraṣi saptariṣi gavane gehā..
manu thira kari taba saṃbhu sujānā.lage karana raghunāyaka dhyānā..
tāraku asura bhayau tehi kālā.bhuja pratāpa bala teja bisālā..
tẽhi saba loka lokapati jīte.bhae deva sukha saṃpati rīte..
ajara amara so jīti na jāī.hāre sura kari bibidha larāī..
taba biraṃci sana jāi pukāre.dekhe bidhi saba deva dukhāre..
মুনিসকল গৈ হিমৱন্তক পঠিয়ালে; নিবেদন কৰি গিৰিজাক ঘৰলৈ লৈ আহিলে। তাৰ পিছত সপ্তৰ্ষি পুনৰ শিৱৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু উমাৰ সম্পূৰ্ণ কাহিনী ক’লে। সেই প্ৰেমময় বিৱৰণ শুনি শিৱ মগ্ন হ’ল; সপ্তৰ্ষি আনন্দেৰে নিজ গৃহলৈ উভতি গ’ল। তাৰ পিছত জ্ঞানী সম্ভুৱে মন স্থিৰ কৰি ৰঘুনায়কৰ ধ্যান কৰিবলৈ ল’লে। সেই সময়তে তাৰকাসুৰ উত্থান হ’ল, বাহুৰ প্ৰতাপ, বল আৰু তেজস্বীতাত বিশাল। তেওঁ সকলো লোক আৰু লোকপতি জয় কৰিলে; দেৱতাসকল সুখ আৰু সম্পত্তিৰ পৰা শূন্য হ’ল। অজৰ-অমৰ হোৱা বাবে তেওঁক জয় কৰিব নোৱাৰি; বহু প্ৰকাৰৰ যুদ্ধ কৰিও দেৱতাসকল পৰাজিত হ’ল। তেতিয়া তেওঁলোক বিৰঞ্চিৰ ওচৰলৈ গৈ চিঞৰিলে; বিধিয়ে সকলো দেৱতাক দুখিত দেখিলে।
দোহা 82
सब सन कहा बुझाइ बिधि दनुज निधन तब होइ।संभु सुक्र संभूत सुत एहि जीतइ रन सोइ।।82।।
saba sana kahā bujhāi bidhi danuja nidhana taba hoi |saṁbhu śukra saṁbhūta suta ehi jītai rana soi ||82||
ব্ৰহ্মাই সকলোকে বুজাই স্পষ্টকৈ ক’লে—তেতিয়াহে দানৱৰ বিনাশ সম্ভৱ হ’ব। তেওঁ ঘোষণা কৰিলে, “এই উপায়ে কেৱল সেইজনেই—শুক্ৰৰ পুত্ৰ, শম্ভুৰ বংশজাত—যুদ্ধত জয় লাভ কৰিব।”
চৌপাই 83.1-4
मोर कहा सुनि करहु उपाई।होइहि ईस्वर करिहि सहाई।।
सतीं जो तजी दच्छ मख देहा।जनमी जाइ हिमाचल गेहा।।
तेहिं तपु कीन्ह संभु पति लागी।सिव समाधि बैठे सबु त्यागी।।
जदपि अहइ असमंजस भारी।तदपि बात एक सुनहु हमारी।।
पठवहु कामु जाइ सिव पाहीं।करै छोभु संकर मन माहीं।।
तब हम जाइ सिवहि सिर नाई।करवाउब बिबाहु बरिआई।।
एहि बिधि भलेहि देवहित होई।मर अति नीक कहइ सबु कोई।।
अस्तुति सुरन्ह कीन्हि अति हेतू।प्रगटेउ बिषमबान झषकेतू।।
mora kahā suni karahu upāī |hoihi īsvara karihi sahāī ||
satīṁ jo tajī daccha makha dehā |janamī jāi himācala gehā ||
tehiṁ tapu kīnha sambhu pati lāgī |siva samādhi baiṭhe sabu tyāgī ||
jadapi ahai asamañjasa bhārī |tadapi bāta eka sunahu hamārī ||
paṭhavahu kāmu jāi siva pāhīṁ |karai chobhu saṅkara mana māhīṁ ||
taba hama jāi sivahi sira nāī |karavāuba bibāhu bariāī ||
ehi bidhi bhalehi devahita hoī |mara ati nīka kahai sabu koī ||
astuti suranha kīnhi ati hetū |pragaṭeu biṣama-bāna jhaṣaketū ||
মোৰ কথা শুনি উপায় কৰক; ঈশ্বৰৰ বিধানে অৱশ্যেই সহায় কৰিব। যি সতী ৰূপে দক্ষৰ যজ্ঞত দেহ ত্যাগ কৰিছিল, তেওঁ এতিয়া হিমাচলৰ গৃহত পুনৰ জন্মিছে। তেওঁ তপস্যা কৰিছে আৰু শম্ভুক নিজৰ পতি হিচাপে স্থিৰ কৰিছে; শিৱ সমাধিত বহি সকলো ত্যাগ কৰিছে। যদিও এই জটিলতা অত্যন্ত ডাঙৰ, তথাপি মোৰ এটা কথা শুনা: কামদেৱক শিৱৰ ওচৰলৈ পঠিয়াওক; তেওঁ শংকৰৰ মনত বিক্ষোভ সৃষ্টি কৰক। তেতিয়া মই শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ মূৰ নমাই বিবাহ সম্পন্ন কৰাম। এইদৰে দেৱতাসকলৰ কল্যাণ হ'ব; আৰু যদি তেওঁ মৃত্যুবৰণ কৰে, সকলোৱে ক'ব যে ইয়াতো অত্যন্ত ভাল। এই উদ্দেশ্যেৰে দেৱতাসকলে স্তুতি গালে, আৰু সেই ভয়ংকৰ ধনুৰ্ধৰ ঝষকেতু প্ৰকট হ'ল।
দোহা 83
सुरन्ह कहीं निज बिपति सब सुनि मन कीन्ह बिचार।संभु बिरोध न कुसल मोहि बिहसि कहेउ अस मार।।83।।
suranhaṁ kahīṁ nija bipati saba suni mana kīnha bicāra |sambhu birodha na kusala mohi bihasi kahe’u asa māra ||83||
দেৱতাসকলৰ গোপন দুঃখ-ব্যথা সম্পূৰ্ণকৈ শুনি তেওঁ অন্তৰত চিন্তা কৰিলে। তাৰ পাছত হাঁহি মাৰি ক’লে—“শম্ভুৰ বিৰোধত থিয় হ’লে মোৰ কোনো মঙ্গল নহ’ব।”
চৌপাই 84.1-4
तदपि करब मैं काजु तुम्हारा।श्रुति कह परम धरम उपकारा।।
पर हित लागि तजइ जो देही।संतत संत प्रसंसहिं तेही।।
अस कहि चलेउ सबहि सिरु नाई।सुमन धनुष कर सहित सहाई।।
चलत मार अस हृदयँ बिचारा।सिव बिरोध ध्रुव मरनु हमारा।।
तब आपन प्रभाउ बिस्तारा।निज बस कीन्ह सकल संसारा।।
कोपेउ जबहि बारिचरकेतू।छन महुँ मिटे सकल श्रुति सेतू।।
ब्रह्मचर्ज ब्रत संजम नाना।धीरज धरम ग्यान बिग्याना।।
सदाचार जप जोग बिरागा।सभय बिबेक कटकु सब भागा।।
tadapi karaba maiṁ kāju tumhārā |śruti kaha parama dharama upakārā ||
para hita lāgi tajai jo dehī |santata santa prasaṁsahiṁ tehī ||
asa kahi caleu sabahi siru nāī |sumana dhanuṣa kara sahita sahāī ||
calata māra asa hṛdayaṁ bicārā |siva birodha dhruva maranu hamārā ||
taba āpana prabhāu bistārā |nija basa kīnha sakala saṁsārā ||
kopeu jabahi bāricaraketū |chana mahuṁ miṭe sakala śruti setū ||
brahmacarja brata saṁjama nānā |dhīraja dharama gyāna bigyānā ||
sadācāra japa joga birāgā |sabhaya bibeka kaṭaku saba bhāgā ||
তথাপি মই তোমালোকৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰিম; কিয়নো বেদত পৰম ধৰ্ম হিচাপে পৰোপকাৰৰ কথা কোৱা হৈছে। যি পৰৰ হিতৰ বাবে নিজৰ দেহো ত্যাগ কৰে, সাধুসকলে তেওঁৰ চিৰকাল প্ৰশংসা কৰে। এইদৰে কৈ তেওঁ সকলোৰে মূৰ নমাই ফুল আৰু ধনু হাতত লৈ সহায়ক ৰূপে যাত্ৰা কৰিলে। তেওঁ যাওঁতে হৃদয়ত চিন্তা কৰিলে: শিৱৰ বিৰোধিতা কৰিলে আমাৰ মৃত্যু নিশ্চিত। তেতিয়া তেওঁ নিজৰ শক্তি প্ৰকট কৰি সমগ্ৰ বিশ্বক নিজৰ বশত আনিলে। যেতিয়া বৰুণৰ সেনাপতি ক্ৰোধিত হ'ল, তেনেতে সকলো বৈদিক বান্ধ ধুই পেলোৱা হ'ল। ব্ৰহ্মচৰ্য, ব্ৰত, বিভিন্ন সংযম; ধৈৰ্য, ধৰ্ম, জ্ঞান আৰু বিজ্ঞান; সদাচাৰ, নামজপ, যোগ আৰু বৈৰাগ্য - ভয়ৰ পৰা উৎপন্ন বিবেকৰ সমগ্ৰ সেনা পলায়ন কৰিলে।
ছন্দ 84
भागेउ बिबेक सहाय सहित सो सुभट संजुग महि मुरे।सदग्रंथ पर्बत कंदरन्हि महुँ जाइ तेहि अवसर दुरे।।
होनिहार का करतार को रखवार जग खरभरु परा।दुइ माथ केहि रतिनाथ जेहि कहुँ कोपि कर धनु सरु धरा।।
bhāgeu bibeka sahāya sahita so subhaṭa sañjuga mahi mure |sad-grantha parbata kandaranhi mahũ jāi tehi avasara dure ||
honihāra kā karatāra ko rakhavāra jaga kharabharu parā |dui mātha kehi ratinātha jehi kahũ kopi kara dhanu saru dharā ||
বিবেক সহায়ক সহিতে পলায়ন কৰিলে; সেই বীৰ যোদ্ধা যুদ্ধক্ষেত্ৰত মৃত্যুবৰণ কৰিলে। আৰু শাস্ত্ৰসমূহ - পৰ্বত আৰু ইয়াৰ গুহাৰ দৰে - সেই মুহূৰ্তত আঁতৰি গৈ লুকাই ৰ'ল। যেতিয়া নিশ্চিত ঘটনা ঘটে, কোনে সৃষ্টিকৰ্তাৰ ৰক্ষক হ'ব পাৰে? বিশ্ব হাহাকাৰত পৰিল। আৰু সেই দ্বিমুখী কামদেৱক কোনে ৰোধ কৰিব পাৰে, যি ক্ৰোধত ধনু আৰু বাণ হাতত ল'লে?
দোহা 84
जे सजीव जग अचर चर नारि पुरुष अस नाम।ते निज निज मरजाद तजि भए सकल बस काम।।84।।
je sajīva jaga acara cara nāri puruṣa asa nāma |te nija nija marajāda taji bhae sakala basa kāma ||84||
জগতৰ সকলো প্ৰাণী—চল-অচল, নাৰী-পুৰুষ—এনে নাম শুনি নিজ নিজ সীমা ভাঙি পেলালে; সকলোৰে ওপৰত কামনাৰ আধিপত্য পৰিল।
চৌপাই 85.1-4
सब के हृदयँ मदन अभिलाषा।लता निहारि नवहिं तरु साखा।।
नदीं उमगि अंबुधि कहुँ धाई।संगम करहिं तलाव तलाई।।
जहँ असि दसा जड़न्ह कै बरनी।को कहि सकइ सचेतन करनी।।
पसु पच्छी नभ जल थलचारी।भए कामबस समय बिसारी।।
मदन अंध ब्याकुल सब लोका।निसि दिनु नहिं अवलोकहिं कोका।।
देव दनुज नर किंनर ब्याला।प्रेत पिसाच भूत बेताला।।
इन्ह कै दसा न कहेउँ बखानी।सदा काम के चेरे जानी।।
सिद्ध बिरक्त महामुनि जोगी।तेपि कामबस भए बियोगी।।
sab ke hṛdayaṁ madana abhilāṣā |latā nihāri navahiṁ taru sākhā ||
nadīṁ umagi aṁbudhi kahuṁ dhāī |saṅgama karahiṁ talāva talāī ||
jahaṁ asi dasā jaṛanha kai baranī |ko kahi sakai sacetana karanī ||
pasu pacchī nabha-jala-thala-cārī |bhae kāmabasa samaya bisārī ||
madana-aṁdha byākula saba lokā |nisi dinu nahiṁ avalokahiṁ kokā ||
deva danuja nara kiṁnara byālā |preta pisāca bhūta betālā ||
inha kai dasā na kaheuṁ bakhānī |sadā kāma ke cere jānī ||
siddha birakta mahāmuni jogī |tepi kāmabasa bhae biyogī ||
প্ৰতিটো হৃদয়ত কামদেৱৰ ইচ্ছা জাগিল; লতাই নতুন ডাল দেখি আকৰ্ষিত হ'ল। নদীসমূহ উপচি সাগৰৰ ফালে গ'ল; পুখুৰী আৰু সৰু জলাশয়ে মিলন বিচাৰিলে। যেতিয়া জড় পদাৰ্থৰো এনে অৱস্থা হয়, চেতন প্ৰাণীৰ আচৰণ কোনে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে? পশু-পক্ষী, আকাশ, জল আৰু ভূমিত বিচৰণকাৰী সকলো কামৰ বশত পৰি সময় আৰু সংযম পাহৰিলে। মদনৰ অন্ধত্বত সমগ্ৰ বিশ্ব অস্থিৰ হ'ল; দিন-ৰাতি কোনোবাই কোকিলক নেদেখি থাকিব নোৱাৰিলে। দেৱতা আৰু অসুৰ, মানৱ, কিন্নৰ আৰু সৰ্প; প্�েত, পিশাচ, ভূত আৰু বেতাল - মই তেওঁলোকৰ অৱস্থাৰ বৰ্ণনাও কৰা নাই, তেওঁলোকক সদায় কামৰ দাস বুলি জানো। এমনকি সিদ্ধ, বৈৰাগী মহামুনি আৰু যোগীসকলো কামৰ বশত পৰি বিয়োগী প্ৰেমিকত পৰিণত হ'ল।
ছন্দ 85
भए कामबस जोगीस तापस पावँरन्हि की को कहै।देखहिं चराचर नारिमय जे ब्रह्ममय देखत रहे।।
अबला बिलोकहिं पुरुषमय जगु पुरुष सब अबलामयं।दुइ दंड भरि ब्रह्मांड भीतर कामकृत कौतुक अयं।।
bhae kāmabasa jogīsa tāpasa pāvaṁranhi kī ko kahai.dekhahiṁ carācara nārimaya je brahmamaya dekhata rahe..
abalā bilokahiṁ puruṣamaya jagu puruṣa saba abalāmayaṁ.dui daṁḍa bhari brahmāṁḍa bhitara kāmakṛta kautuka ayaṁ..
যোগীশ্বৰ আৰু কঠোৰ তপস্বীসকলো যেতিয়া কামৰ বশত পৰে, তেওঁলোকৰ দুৰ্দশাৰ কথা কোনে ক'ব পাৰে? যিসকলে চৰাচৰ জগতক ব্ৰহ্মময় দেখি আহিছিল, তেওঁলোকে এতিয়া তাক সম্পূৰ্ণ নাৰীময় দেখে। নাৰীসকলে জগতক পুৰুষময় দেখে; আৰু পুৰুষে সকলোকে নাৰীময় দেখে। দুই দণ্ড কালৰ বাবে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰতে কামৰ দ্বাৰা সৃষ্টি এই অদ্ভুত দৃশ্য।
সোৰঠা 85
धरी न काहूँ धिर सबके मन मनसिज हरे।जे राखे रघुबीर ते उबरे तेहि काल महुँ।।85।।
dharī na kāhū̃ dhira sabake mana manasija hare |je rākhe raghubīra te ubare tehi kāla mahũ ||85||
কোনেও ধৈৰ্য ধৰি থাকিব নোৱাৰিলে; মনোজ-দেৱ (কামদেৱে) সকলোৰে হৃদয় হৰণ কৰিলে। সেই ভয়ংকৰ ক্ষণত যাক ৰঘুবীৰে ৰক্ষা কৰিলে, কেৱল সিহঁতেই উদ্ধাৰ পালে।
চৌপাই 86.1-4
उभय घरी अस कौतुक भयऊ।जौ लगि कामु संभु पहिं गयऊ।।
सिवहि बिलोकि ससंकेउ मारू।भयउ जथाथिति सबु संसारू।।
भए तुरत सब जीव सुखारे।जिमि मद उतरि गएँ मतवारे।।
रुद्रहि देखि मदन भय माना।दुराधरष दुर्गम भगवाना।।
फिरत लाज कछु करि नहिं जाई।मरनु ठानि मन रचेसि उपाई।।
प्रगटेसि तुरत रुचिर रितुराजा।कुसुमित नव तरु राजि बिराजा।।
बन उपबन बापिका तड़ागा।परम सुभग सब दिसा बिभागा।।
जहँ तहँ जनु उमगत अनुरागा।देखि मुएहुँ मन मनसिज जागा।।
ubhay gharī asa kautuka bhayū.jau lagi kāmu saṁbhu pahiṁ gayū..
sivahi biloki sasaṅkeu mārū.bhayau jathāthiti sabu saṁsārū..
bhae turata saba jīva sukhāre.jimi mada utari gaeṁ mata-vāre..
rudrahi dekhi madana bhaya mānā.durādharṣa durgama bhagavānā..
phirata lāja kachu kari nahiṁ jāī.maranu ṭhāni mana racēsi upāī..
pragaṭēsi turata rucira ritu-rājā.kusumita nava taru rāji birājā..
bana upa-bana bāpikā taṛāgā.parama subhaga saba disā bibhāgā..
jahāṁ tahāṁ janu umagata anurāgā.dekhi muehuṁ mana manasija jāgā..
উভয় দিশত সেই স্বল্প সময়ৰ বাবে এক অদ্ভুত দৃশ্যৰ সৃষ্টি হ'ল - যেতিয়ালৈকে কামদেৱ শম্ভুৰ ওচৰ পৰা নাপালেগৈ। শিৱক দেখি মাৰ চিন্তিত হ'ল, নিজৰ ধ্বংসৰ ভয়ত; আৰু সমগ্ৰ বিশ্ব স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ উভটি আহিল। তৎক্ষণাত সকলো প্ৰাণী শান্ত হ'ল, যেনেকৈ মতলীয়া ব্যক্তি নিচা কম হ'লে সুস্থ হয়। ৰুদ্ৰক দেখি মদনে ভয় স্বীকাৰ কৰিলে - তেওঁ অজেয়, দুৰ্গম প্ৰভু। লাজত তেওঁ ঘূৰি ফুৰিলে, একো কৰিব নোৱাৰি; মৃত্যুৰ সংকল্প লৈ মনত এক উপায় কল্পনা কৰিলে। তৎক্ষণাত তেওঁ সুন্দৰ বসন্তকাল প্�কট কৰিলে; নতুন বৃক্ষসমূহ ফুলেৰে শোভিত হৈ জিলিকি উঠিল। বন আৰু উপবন, কুৱা আৰু পুখুৰী - প্ৰতিটো দিশ অত্যন্ত মনোৰম হ'ল। ইফাল-সিফাল যেন প্ৰেম উপচি পৰিছে; মৃত্যুশয্যাত থকাও এই দৃশ্য দেখি হৃদয়ত কাম জাগিল।
ছন্দ 86
जागइ मनोभव मुएहुँ मन बन सुभगता न परै कही।सीतल सुगंध सुमंद मारुत मदन अनल सखा सही।।
बिकसे सरन्हि बहु कंज गुंजत पुंज मंजुल मधुकरा।कलहंस पिक सुक सरस रव करि गान नाचहिं अपछरा।।
jāgai manobhava muehũ mana bana subhagatā na parai kahī.sītala sugandha su-manda māruta madana anala sakhā sahī..
bikase saranhi bahu kañja guñjata puñja mañjula madhukarā.kalahansa pika suka sarasa rava kari gāna nācahiṁ apacharā..
মৃত বুলি ভাবিলেও মনোভৱ পুনৰ জাগে; বনৰ সৌন্দৰ্যৰ তুলনা নাই। শীতল, সুগন্ধি, কোমল বতাহ কামাগ্নিৰ প্ৰকৃত সখা। বহু হ্ৰদত কমল ফুলে, আৰু মধুমক্ষিকাৰ মধুৰ ঝুনিয়াই সুমধুৰ শব্দ কৰে। হংস, কোকিল আৰু ভাটৌৱে মধুৰ স্বৰেৰে গান গায় - আৰু অপ্সৰাসকলো যেন নৃত্য কৰে।
দোহা 86
सकल कला करि कोटि बिधि हारेउ सेन समेत।चली न अचल समाधि सिव कोपेउ हृदयनिकेत।।86।।
sakala kalā kari koṭi bidhi hāreu sena sameta |calī na acala samādhi siva kopeu hṛdayaniketa ||86||
সকলো কলা-কৌশল আৰু অসংখ্য উপায়-উপক্ৰম লগাইও সি সেনাসহ পৰাভূত হ’ল। শিৱৰ অচল সমাধি একোচে নলৰিল; আৰু অন্তৰৰ অধিপতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
চৌপাই 87.1-4
देखि रसाल बिटप बर साखा।तेहि पर चढ़ेउ मदनु मन माखा।।
सुमन चाप निज सर संधाने।अति रिस ताकि श्रवन लगि ताने।।
छाड़े बिषम बिसिख उर लागे।छुटि समाधि संभु तब जागे।।
भयउ ईस मन छोभु बिसेषी।नयन उघारि सकल दिसि देखी।।
सौरभ पल्लव मदनु बिलोका।भयउ कोपु कंपेउ त्रैलोका।।
तब सिवँ तीसर नयन उघारा।चितवत कामु भयउ जरि छारा।।
हाहाकार भयउ जग भारी।डरपे सुर भए असुर सुखारी।।
समुझि कामसुखु सोचहिं भोगी।भए अकंटक साधक जोगी।।
dekhi rasāla biṭapa bara sākhā |tehi para caṛheu madanu mana mākhā ||
sumana cāpa nija sara sandhāne |ati risa tāki śravana lagi tāne ||
chāṛe biṣama bisikha ura lāge |chuṭi samādhi sambhu taba jāge ||
bhayu īsa mana chobhu biseṣī |nayana ughāri sakala disi dekhī ||
saurabha pallava madanu bilokā |bhayu kopu kampeu trailokā ||
taba sivã tīsara nayana ughārā |citavata kāmu bhayu jari chārā ||
hāhākāra bhayu jaga bhārī |ḍarape sura bhae asura sukhārī ||
samujhi kāma-sukhu socahĩ bhogī |bhae akaṇṭaka sādhaka jogī ||
আম্ৰবৃক্ষৰ এটা সুন্দৰ ডাল দেখি, কামদেৱ - মনৰ মধুৰ মৌমাখিৰ দৰে - তাৰ ওপৰত উঠিল। তেওঁ ফুলৰ ধনুত নিজৰ বাণ সজাই তীব্ৰ মনেৰে কাণৰ ওচৰত লক্ষ্য বান্ধি টানি ধৰিলে। তেওঁ সেই ভয়ংকৰ বাণ এৰিলে; বাণে হৃদয়ত আঘাত কৰিলে। তেতিয়া শম্ভুৰ সমাধি ভাগি গ'ল আৰু তেওঁ জাগিল। প্ৰভুৰ মনত বিশেষ অশান্তি উপজিল; চকু মেলি তেওঁ চতুৰ্দিশ চাই চাই গ'ল। সুগন্ধি আৰু কোমল পত্ৰৰ মাজত কামদেৱক দেখি তেওঁৰ ক্ৰোধ জ্বলি উঠিল - আৰু তিনিও লোক কঁপি উঠিল। তেতিয়া শিৱই তৃতীয় নয়ন মেলিলে; তেওঁৰ এক দৃষ্টিতে কামদেৱ জ্বলি ছাই হ'ল। সমগ্ৰ বিশ্বত মহান চিৎকাৰ বাজিলে: দেৱতাসকল ভয়ত থৰথৰ কাপিলে, আৰু অসুৰসকল আনন্দিত হ'ল। কামসুখৰ প্ৰকৃতি বুজি ভোগীসকল চিন্তাত পৰিল - আৰু যোগী সাধকসকল সকলো বিঘ্নৰ পৰা মুক্ত হ'ল।
ছন্দ 87
जोगि अकंटक भए पति गति सुनत रति मुरुछित भई।रोदति बदति बहु भाँति करुना करति संकर पहिं गई।।
अति प्रेम करि बिनती बिबिध बिधि जोरि कर सन्मुख रही।प्रभु आसुतोष कृपाल सिव अबला निरखि बोले सही।।
jogi akaṇṭaka bhae pati gati sunata rati muruchita bhaī |rodati badati bahu bhā̃ti karuṇā karati śaṅkara pahĩ gaī ||
ati prema kari binatī bibidha bidhi jori kara sanmukha rahī |prabhu āsutoṣa kṛpāla śiva abalā nirakhi bole sahī ||
নিজৰ পতিৰ গতি শুনি - কেনেকৈ যোগী সকলো বিঘ্নৰ পৰা মুক্ত হ'ল - ৰতি মূৰ্ছা গ'ল। কান্দি কান্দি বিভিন্ন ধৰণে কৰুণা প্ৰকাশ কৰি তেওঁ শংকৰৰ ওচৰলৈ গ'ল। অত্যন্ত প্ৰেমেৰে বিভিন্ন প্ৰাৰ্থনা কৰি হাত জোৰকৈ তেওঁৰ সন্মুখত থিয় হ'ল। দয়ালু প্ৰভু আশুতোষ শিৱই সেই অসহায় কন্যাক দেখি উপযুক্ত আৰু সত্য কথা ক'লে।
দোহা 87
अब तें रति तव नाथ कर होइहि नामु अनंगु।बिनु बपु ब्यापिहि सबहि पुनि सुनु निज मिलन प्रसंगु।।87।।
aba te rati tava nātha kara hoihi nāmu anaṅgu |binu bapu byāpihi sabahi puni sunu nija milana prasaṅgu ||87||
এতিয়াৰ পৰা, হে ৰতি, তোমাৰ প্ৰভুৰ হাতেদি সি ‘অনঙ্গ’ হ’ব—দেহশূন্য, কেৱল নামমাত্ৰ। তথাপি দেহ নথাকিলেও সি পুনৰ সকলোতে ব্যাপি সকলোকে চলাই তুলিব; এতিয়া শুনা—তাৰ নিজ ভাগ্যলিখিত পুনৰ-মিলনৰ উপলক্ষ।
চৌপাই 88.1-4
जब जदुबंस कृष्न अवतारा।होइहि हरन महा महिभारा।।
कृष्न तनय होइहि पति तोरा।बचनु अन्यथा होइ न मोरा।।
रति गवनी सुनि संकर बानी।कथा अपर अब कहउँ बखानी।।
देवन्ह समाचार सब पाए।ब्रह्मादिक बैकुंठ सिधाए।।
सब सुर बिष्नु बिरंचि समेता।गए जहाँ सिव कृपानिकेता।।
पृथक पृथक तिन्ह कीन्हि प्रसंसा।भए प्रसन्न चंद्र अवतंसा।।
बोले कृपासिंधु बृषकेतू।कहहु अमर आए केहि हेतू।।
कह बिधि तुम्ह प्रभु अंतरजामी।तदपि भगति बस बिनवउँ स्वामी।।
jaba jadubaṁsa kṛsna avatārā |hoihi harana mahā mahibhārā ||
kṛsna tanaya hoihi pati torā |bacanu anyathā hoi na morā ||
rati gavanī suni saṅkara bānī |kathā apara aba kahauṁ bakhānī ||
devanha samācāra saba pāe |brahmādika baikuṇṭha sidhāe ||
saba sura biṣnu birañci sametā |gae jahāṁ siva kṛpāniketā ||
pṛthaka pṛthaka tinh kīnhi prasaṁsā |bhae prasanna caṁdra avataṁsā ||
bole kṛpāsiṁdhu bṛṣaketū |kahahu amara āe kehi hetū ||
kaha bidhi tumha prabhu aṁtarajāmī |tadapi bhagati basa binavauṁ svāmī ||
যেতিয়া যাদৱ বংশত কৃষ্ণৰ অৱতাৰ হ'ব, পৃথিৱীৰ মহাভাৰ দূৰ হ'ব। কৃষ্ণৰ পুত্ৰ তোমাৰ পতি হ'ব; মোৰ বচন অন্যথা নহ'ব। ৰতি গ'ল; শংকৰৰ উক্তি শুনি মই এতিয়া আগৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰোঁ। সকলো দেৱতাই সংবাদ পালে; ব্ৰহ্মা আৰু অন্যান্যসকল বৈকুণ্ঠলৈ গ'ল। সকলো দেৱতা - বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মা সহ - তালৈ গ'ল য'ত শিৱ, কৰুণাৰ ধাম, বাস কৰে। প্ৰত্যেকে পৃথকে পৃথকে স্তুতি কৰিলে; চন্দ্ৰশেখৰ প্ৰভু সন্তুষ্ট হ'ল। তেতিয়া কৰুণাৰ সাগৰ, বৃষধ্বজ প্ৰভুই ক'লে: কওক অমৰসকল, কি কাৰণে আহিছা? ব্ৰহ্মাই ক'লে: আপুনি প্ৰভু, অন্তৰ্যামী; তথাপি ভক্তিৰ বশত মই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ, হে স্বামী।
দোহা 88
सकल सुरन्ह के हृदयँ अस संकर परम उछाहु।निज नयनन्हि देखा चहहिं नाथ तुम्हार बिबाहु।।88।।
sakala suranha ke hṛdayaṁ asa saṅkara parama uchāhu |nija nayananhi dekhā chahahiṁ nātha tumhāra bibāhu ||88||
হে শংকৰ! সকলো দেৱতাৰ হৃদয়ত তেতিয়া এক পৰম আনন্দ উদয় হ’ল; হে প্ৰভু, তোমাৰ বিবাহ-লীলা নিজ চকুৰে দেখিবলৈ তেওঁলোক ব্যাকুল হ’ল।
চৌপাই 89.1-4
यह उत्सव देखिअ भरि लोचन।सोइ कछु करहु मदन मद मोचन॥
कामु जारि रति कहुँ बरु दीन्हा।कृपासिंधु यह अति भल कीन्हा॥
सासति करि पुनि करहिं पसाऊ।नाथ प्रभुन्ह कर सहज सुभाऊ॥
पारबतीं तपु कीन्ह अपारा।करहु तासु अब अंगीकारा॥
सुनि बिधि बिनय समुझि प्रभु बानी।ऐसेइ होउ कहा सुखु मानी॥
तब देवन्ह दुंदुभीं बजाईं।बरषि सुमन जय जय सुर साई॥
अवसरु जानि सप्तरिषि आए।तुरतहिं बिधि गिरिभवन पठाए॥
प्रथम गए जहँ रही भवानी।बोले मधुर बचन छल सानी॥
yaha utsava dekhi'a bhari locana |soi kachu karahu madana mada mocana ||
kāmu jāri rati kahũ baru dīnhā |kṛpāsiṅdhu yaha ati bhala kīnhā ||
sāsati kari puni karahĩ pasāū |nātha prabhunha kara sahaja subhāū ||
pārabatī̃ tapu kīnha apārā |karahu tāsu aba aṅgīkārā ||
suni bidhi binaya samujhi prabhu bānī |aise'i hou kahā sukhu mānī ||
taba devan̐ha duṃdubhī̃ bajā'ī̃ |baraṣi sumana jaya jaya sura sā'ī ||
avasaru jāni saptar̥ṣi ā'e |turatahĩ bidhi giribhavana paṭhā'e ||
prathama ga'e jahã rahī bhavānī |bole madhura bacana chala sānī ||
এই উৎসৱ দুচকুৰে ভৰাই চাওক; হে কামদেৱৰ অহংকাৰ নাশকৰ্তা, এতিয়া কিছু কৰক। তুমি কামদেৱক দহন কৰিলা, তথাপি ৰতিক বৰ দিলা; হে কৰুণাৰ সাগৰ, এই তোমাৰ কাৰ্য অতি কল্যাণকাৰী। প্ৰথমে তুমি শাস্তি দিয়া, তাৰ পাছত অনুগ্ৰহ কৰা; হে প্ৰভু, এয়াই সৰ্বশক্তিমানৰ স্বাভাৱিক স্বভাৱ। পাৰ্বতীয়ে অগণিত তপস্যা কৰিছে; এতিয়া তেওঁক গ্ৰহণ কৰক। ব্ৰহ্মাৰ নিবেদন শুনি আৰু প্ৰভুৰ অভিপ্ৰায় বুজি, তেওঁ সন্মত হ’ল; মনত আনন্দিত হৈ ক’লে, ‘তেনেই হওক।’ তেতিয়া দেৱতাসকলে নগাড়া বজালে আৰু ফুল বৰ্ষণ কৰি ‘জয়! জয়! হে দেৱগণৰ প্ৰভু!’ বুলি উচ্চাৰণ কৰিলে। সময় জানি সপ্তৰ্ষিসকল আহিল; তৎক্ষণাত ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক পৰ্বতৰাজৰ গৃহলৈ পঠিয়ালে। প্ৰথমে তেওঁলোক য’ত ভৱানী আছিল তালৈ গ’ল আৰু মধুৰ কথা ক’ল, য’ত কোমল কৌশল আছিল।
দোহা 89
कहा हमार न सुनेहु तब नारद कें उपदेस॥
अब भा झूठ तुम्हार पन जारेउ कामु महेस॥89॥
kahā hamāra na sunehu taba nārada keṃ upadesa.aba bhā jhūṭha tumhāra pana jāreu kāmu mahes..89..
মোৰ উপদেশ কিয় নুশুনিলা—সেই সময়ত নাৰদৰ বচন কিয় নমানিলা? এতিয়া তোমাৰ প্ৰতিজ্ঞা মিছা প্ৰমাণিত হ’ল; মহেশে কামদেৱক ভস্ম কৰি পেলালে।
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह प्रसंग ‘काम-विकार-शमन’ और ‘गुर-वचन-श्रद्धा’ की पुष्टि करता है: शिव-उमा संवाद का पाठ/श्रवण मन को स्थिर करता, तप-भाव जगाता और राम-भक्ति के लिए अंतःकरण को पात्र बनाता है—विशेषतः मदन-जन्य चंचलता, आसक्ति और अविवेक में शांति देता है।
सामान्य मानस-पारायण परंपरा में यहाँ ‘श्रीराम’ नाम-स्मरण/राम-नाम-जप को संपुट-रूप में जोड़ा जाता है (जैसे प्रत्येक दोहा/खंड के बाद ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’). कुछ शिव-उपासक परंपराओं में ‘ॐ नमः शिवाय’ का जप भी सहचर रूप से चलता है, पर मानस-केन्द्रित संपुट प्रायः राम-नाम ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
