Bala KandaPrakarana 621 Verses

Prakarana 6

सोपान-तर्क में यह काण्ड ‘श्रद्धा-प्रवेश’ (प्रथम सीढ़ी) है: यहाँ साधक-चित्त रामकथा के ‘नाम–रूप–तत्त्व’ में प्रवेश करता है। दिए हुए अंश में विशेषतः ‘संदेह → परीक्षा → लज्जा/पश्चात्ताप → शरणागति’ की आन्तरिक यात्रा है, जहाँ सती का मन तर्क से शुरू होकर राम-तत्त्व के विराट अनुभव से भक्ति में टिकता है।

ส่วนนี้มีพื้นฐานในรสศานตะ-อัทภูตะ มีกระแสแห่งความเมตตาและความหวาดกลัวอย่างละเอียดอ่อน เริ่มต้นด้วย "ศมภุ ในเวลานั้น ได้เห็นพระราม" ความปีติที่เกิดขึ้นในหัวใจของพระศิวะเปิดเผยอำนาจที่ปรากฏชัดแจ้งของราม-ตัตตวะ ในขณะที่ "ความสงสัย" ของพระนางสตีเป็นปมตามธรรมชาติในจิตใจของผู้แสวงหา ตุลสีไดสางธรรมะในสองระดับที่นี่: (๑) ความรอบรู้ของพระเจ้า - พระรามคือสัจจิทานันทะ พระพรหมันที่แพร่หลายทั่วไป; (๒) ความอ่อนโยนของมนุษย์ในลีลา - พระองค์ทรงพเนจรในป่าในรูปลักษณ์ของกษัตริย์มนุษย์ นาฏกรรมของการเดินทางของพระนางสตีเพื่อทดสอบพระองค์เป็นบทเรียนในมายาและวิเวกะ: การหลอกลวง (การปลอมตัวเป็นพระนางสีตา) บดบังการมองเห็น แต่การเปิดเผยอันยิ่งใหญ่ของพระรามทำลายการหลอกลวงนั้น คำปฏิญาณแห่งความเงียบของพระศิวะ (ที่จะไม่มีความสัมพันธ์ทางกายกับพระนางสตีต่อไป) วางจริยธรรมของภักติเหนือสิ่งอื่นใด - จึงยืนยันธีมของกาณฑ์นี้คือ "การกำเนิดแห่งความภักดี"

In this prakarana

People

  • RamaRāma (Raghubīr)
  • ShivaŚiva (Śambhu / Mahādeva / Śaṅkara / Maheśa)
  • SatiSatī (Bhavānī)
  • SitaSītā
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • YajnavalkyaSpeaksYājñavalkya
  • BharadvajaListensBharadvāja

Verses

เจาปาอี 50.1-4

संभु समय तेहि रामहि देखा।उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।।

भरि लोचन छबिसिंधु निहारी।कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।।

जय सच्चिदानंद जग पावन।अस कहि चलेउ मनोज नसावन।।

चले जात सिव सती समेता।पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।।

सतीं सो दसा संभु कै देखी।उर उपजा संदेहु बिसेषी।।

संकरु जगतबंद्य जगदीसा।सुर नर मुनि सब नावत सीसा।।

तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा।कहि सच्चिदानंद परधमा।।

भए मगन छबि तासु बिलोकी।अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।

Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā |upajā hiyã ati harapu biseṣā ||

Bhari locana chabi-sindhu nihārī |kusamaya jānin kīnhi cinhārī ||

Jaya saccidānanda jaga-pāvana |asa kahi caleu manoja nasāvana ||

Cale jāta Siva Satī sametā |puni puni pulakata kṛpā-niketā ||

Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī |ura upajā sandehu biseṣī ||

Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā |sura nara muni saba nāvata sīsā ||

Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā |kahi saccidānanda para-dhāmā ||

Bhae magana chabi tāsu bilokī |ajahũ prīti ura rahati na rokī ||

ในเวลานั้น ศมภูทองพระราม แล้วความปีติอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้นในพระหฤทัย ทรงจ้องมองมหาสมุทรแห่งความงามด้วยสายพระเนตรเปี่ยม แต่ทรงทราบว่ายังไม่เป็นเวลาอันสมควร จึงมิได้สำแดงตน "ชัยแด่พระผู้เป็นสัจ จิต และอานันท์ ผู้ชำระโลก" ตรัสเช่นนี้แล้ว ผู้ที่ทำลายเทพแห่งความรักก็เสด็จไป พระศิวะเสด็จไปพร้อมด้วยนางสตี ทรงซาบซึ้งปีติยินดีซ้ำแล้วซ้ำเล่า ณ แหล่งแห่งความเมตตา นางสตีเห็นสภาพของศมภู แล้วความสงสัยอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้นในพระหฤทัย พระศังกระทรงได้รับการบูชาจากโลกทั้งปวงและเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลก เทพ มนุษย์ และฤาษีทั้งหมดต่างก้มศีรษะถวายบังคม กระนั้นท่านยังทรงก้มกราบถวายบังคมต่อโอรสของกษัตริย์ และตรัสว่าท่านคือสัจ จิต และอานันท์ องค์สุดยอดแห่งที่ประทาน ทรงหลงใหลในความปีติเมื่อเห็นพระรูปโฉมของพระองค์ และแม้บัดนี้ความรักในพระหฤทัยก็มิอาจยับยั้งได้

โทหา 50

ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद।सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।।⁠50।।

brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda |so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda ||⁠50||

พระพรหมผู้ทรงแพร่หลายไปทั่ว ผู้ปราศจากมลทิน ผู้มิได้ประสูติ ผู้ไร้ส่วน ผู้ไร้ความปรารถนา ผู้ไร้ที่สอง พระองค์นั้นจะทรงรับสถิตย์ในกายและบังเกิดเป็นมนุษย์ได้อย่างไร พระองค์ผู้ซึ่งแม้พระเวทก็ไม่อาจเข้าใจอย่างสมบูรณ์

เจาปาอี 51.1-4

बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी।सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।।

खोजइ सो कि अग्य इव नारी।ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।।

संभुगिरा पुनि मृषा न होई।सिव सर्बग्य जान सबु कोई।।

अस संसय मन भयउ अपारा।होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।।

जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी।हर अंतरजामी सब जानी।।

सुनहि सती तव नारि सुभाऊ।संसय अस न धरिअ उर काऊ।।

जासु कथा कुभंज रिषि गाई।भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।।

सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा।सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।

biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī |sou sarbagya jathā tripurārī ||

khojai so ki agya iva nārī |gyānadhāma śrīpati asurārī ||

saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī |siva sarbagya jāna sabu koī ||

asa saṁsaya mana bhayu apārā |hoi na hṛdayã prabodha pracārā ||

jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī |hara aṁtarajāmī saba jānī ||

sunahi satī tava nāri subhāū |saṁsaya asa na dhari'a ura kāū ||

jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī |bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī ||

sou mama iṣṭadeva raghubīrā |sevata jāhi sadā muni dhīrā ||

พระวิษณุผู้ทรงรับกายมนุษย์เพื่อประโยชน์แก่ทวยเทพ ทรงรอบรู้ทุกสิ่งดังเดียวกับพระศิวะผู้ทำลายตรีปุระ พระองค์ผู้เป็นแหล่งแห่งปัญญา พระสวามีของพระลักษมี และศัตรูของอสูร จะทรงค้นหาดังคนที่ไม่รู้อะไรเช่นสตรีกระนั้นหรือ ทว่าวาจาของพระศมภูไม่อาจเป็นเท็จได้ เพราะทุกคนย่อมรู้ว่าพระศิวะทรงรอบรู้ทุกสิ่ง ความสงสัยอันมหาศาลเช่นนี้เกิดขึ้นในจิตใจของนาง และความเข้าใจแจ่มแจ้งไม่อาจแผ่ขยายในหทัยของนางได้ แม้พระภวานีมิได้ตรัสออกมา แต่พระหระผู้ทรงรู้ภายในใจ ทรงรู้ทุกสิ่ง "ทรงฟังเถิดพระสตี นี่คือสภาพของสตรี ความสงสัยเช่นนี้ไม่ควรมีในหทัยของผู้ใด" "ผู้ซึ่งพระฤาษีอคัสตยะได้ขับขานเรื่องราว และผู้ซึ่งข้าได้เล่าถึงภักติแด่พระฤาษีนั้น" "คือพระรฆุพีระนี้ เทพเจ้าที่ข้าเคารพบูชา ผู้ซึ่งพระฤาษีผู้มั่นคงรับใช้สม่ำเสมอ"

ฉันท์ 51

मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं।कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।।

सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी।अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।

muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ |kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ ||

soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī |avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||

ฤๅษีผู้มีจิตมั่นคง โยคี และนักบุญผู้สำเร็จ ผู้มีจิตใจบริสุทธิ์เป็นนิจ จะดำริต่อพระองค์ พระเวทด้วยวิธี 'ไม่ใช่สิ่งนี้ ไม่ใช่สิ่งนี้' และพระปุราณะและอาคมต่างร้องขับขานพระศุภรูปของพระองค์ พระองค์นั้นคือพระราม พระพรหมผู้แพร่หลายไปทั่ว องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกทั้งปวง นายแห่งพระมายา เพื่อความเป็นสุขของภักตาของพระองค์ พระองค์ทรงอวตารลงมาด้วยพระประสงค์ของพระองค์เอง ทรงเป็นอัญมณีแห่งรฆุวงศ์สืบไป

โสรฐา 51

लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥

बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥⁠51॥

lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu.bole bihasi mahesu harimāyā balu jāni jiyaṁ..⁠51||

แม้พระศิวะจะทรงให้คำแนะนำซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่คำสอนนั้นไม่อาจซึมซับเข้าในหฤทัยได้ บัดนั้นพระมเหศวรทรงยิ้มและตรัส เมื่อทรงรู้ในพระหฤทัยถึงพลังอันยิ่งใหญ่ของพระมายาของพระหริ

เจาปาอี 52.1-4

जौं तुम्हरें मन अति संदेहू।तौ किन जाइ परीछा लेहू।।

तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं।जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।।

जैसें जाइ मोह भ्रम भारी।करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।।

चलीं सती सिव आयसु पाई।करहिं बिचारु करौं का भाई।।

इहाँ संभु अस मन अनुमाना।दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।।

मोरेहु कहें न संसय जाहीं।बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।।

होइहि सोइ जो राम रचि राखा।को करि तर्क बढ़ावै साखा।।

अस कहि लगे जपन हरिनामा।गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।

jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū |tau kina jāi parīchā lehū ||

taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ |jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī ||

jaisẽ jāi moha bhrama bhārī |karehu so jatanu bibeka bicārī ||

calīṁ satī siva āyasu pāī |karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī ||

ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā |daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā ||

morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ |bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ ||

hoihi soi jo rāma raci rākhā |ko kari tarka baḍhāvai sākhā ||

asa kahi lage japaṇa harināmā |gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||

หากในจิตใจของเจ้ามีความสงสัยอย่างยิ่ง แล้วเหตุใดจึงไม่ไปทดสอบด้วยตนเอง จนกว่านั้นเราจะนั่งอยู่ใต้ร่มเงาของต้นไทร จนกว่าเจ้าจะกลับมาหาเรา จงไปเถิด และเมื่อเจ้าขจัดความหลงและความผิดพลาดอันหนักหนานี้ได้ จงทำความพยายามด้วยความคิดอันเฉลียวฉลาด นางสตีเสด็จออกไปหลังจากรับพระบัญชาของพระศิวะ แต่นางทูลถามในพระหฤทัยว่า 'ข้าจะทำประการใดดีหนอ' ณ ที่นี้พระศมภูทรงคาดการณ์ในพระหฤทัยว่า 'สำหรับธิดาของทักษะ ไม่มีจุดจบอันเป็นมงคลในเรื่องนี้ แม้ข้าจะบอก ความสงสัยของนางก็จะไม่จางหายไป และสิ่งที่ขัดต่อพระวิธีนั้นไม่นำความดีมาให้ สิ่งใดจะเป็นไป จะเป็นไปตามที่พระรามทรงลิขิตไว้ ใครจะเถียงเพื่อขยายกิ่งก้านแห่งพระวิธีได้เล่า' ตรัสเช่นนั้นแล้ว พระองค์ทรงเริ่มสวดพระนามของพระหริ และนางสตีเสด็จไปยังที่ซึ่งองค์พระผู้เป็นเจ้า ประติมากรแห่งความสุข ประทับอยู่

โทหา 52

पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप।आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।⁠52।।

puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa |āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||⁠52||

นางพินิจพิจารณาในหทัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วดำรงรูปเป็นนางสีดา เดินนำไปข้างหน้าตามทางที่กษัตริย์แห่งมนุษย์เสด็จมา

เจาปาอี 53.1-4

लछिमन दीख उमाकृत बेषा।चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।।

कहि न सकत कछु अति गंभीरा।प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।।

सती कपटु जानेउ सुरस्वामी।सबदरसी सब अंतरजामी।।

सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना।सोइ सरबग्य रामु भगवाना।।

सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ।देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।।

निज माया बलु हृदयँ बखानी।बोले बिहसि रामु मृदु बानी।।

जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू।पिता समेत लीन्ह निज नामू।।

कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू।बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।

lachimana dīkha umākṛta beṣā.cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.||

kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā.prabhu prabhāu jānata matidhīrā.||

satī kapaṭu jāneu surasvāmī.sabadarasī saba aṁtarajāmī.||

sumirata jāhi miṭai agyānā.soi sarabagya rāmu bhagavānā.||

satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū.dekahu nāri subhāva prabhāū.||

nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī.bole bihasi rāmu mṛdu bānī.||

jori pāni prabhu kīnha pranāmū.pitā sameta līnha nija nāmū.||

kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū.bipina akeli phirahu kehi hetū.||

ลักษมณะเห็นการปลอมตัวของอุมาแล้วก็ตกตะลึง ความสับสนอย่างยิ่งเกิดขึ้นในใจของพระองค์ ผู้มีจิตใจมั่นคงและสงบเสงี่ยมไม่อาจกล่าวสิ่งใดได้ เพราะทรงรู้ซึ้งถึงพระอานุภาพขององค์พระผู้เป็นเจ้า แต่พระเจ้าแห่งเทวดาผู้ทรงเห็นทั้งปวงและทรงรู้ดวงใจทั้งปวง ทรงเข้าพระทัยในการหลอกลวงของนางสตี ผู้ที่เมื่อระลึกถึงแล้วความไม่รู้ย่อมมลาย พระรามผู้ทรงรู้ประจักษ์ในทุกสิ่ง คือองค์พระผู้เป็นเจ้าผู้นั้น นางสตีปรารถนาจะปกปิดความจริงแม้กระทั่งต่อพระองค์ จงดูพลังแห่งธรรมชาติของสตรีเถิด พระรามทรงรับรู้ในพระทัยถึงพลังแห่งมายาของพระองค์เอง ทรงยิ้มแล้วตรัสด้วยวาจาอ่อนโยน องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงประนมมือถวายบังคมแด่นาง และทรงบอกพระนามของพระองค์พร้อมด้วยพระนามของพระบิดา แล้วตรัสว่า พระศิวะผู้ทรงธงโคอยู่ที่ใด เหตุใดเจ้าจึงเดินเตร่อยู่ในป่าเพียงลำพัง

โทหา 53

राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु।सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।⁠53।।

rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu |satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||⁠53||

เมื่อได้ยินพระวจนะของพระราม อ่อนโยนในวาจาแต่ลึกซึ้งในความหมาย ความสงสัยอย่างยิ่งได้บังเกิดขึ้น นางสตีซึ่งหวาดกลัวแล้วจึงเสด็จไปยังพระมเหศวร ในหัวใจของนางมีความกังวลหนักแน่น

เจาปาอี 54.1-4

मैं संकर कर कहा न माना।निज अग्यानु राम पर आना।।

जाइ उतरु अब देहउँ काहा।उर उपजा अति दारुन दाहा।।

जाना राम सतीं दुखु पावा।निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।।

सतीं दीख कौतुकु मग जाता।आगें रामु सहित श्री भ्राता।।

फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा।सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।।

जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना।सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।।

देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका।अमित प्रभाउ एक तें एका।।

बंदत चरन करत प्रभु सेवा।बिबिध बेष देखे सब देवा।।

maiṅ saṅkara kara kahā na mānā |nija agyānu rāma para ānā ||

jāi utaru aba dehuṅ kāhā |ura upajā ati dāruna dāhā ||

jānā rāma satīṅ dukhu pāvā |nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā ||

satīṅ dīkha kautuku maga jātā |āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā ||

phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā |sahita bandhu siya sundara vēṣā ||

jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā |sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā ||

dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā |amita prabhāu ēka tēṅ ēkā ||

baṅdata charana karata prabhu sēvā |bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||

ข้าพเจ้ามิได้เชื่อฟังพระดำรัสของพระศังกระ และได้ระบุความไม่รู้ของตนเองไปยังพระราม จะให้คำตอบอันใดเมื่อกลับไป ความเจ็บปวดอันรุนแรงได้เกิดขึ้นในหทัยของนาง พระรามทรงทราบว่าพระสตีทรงได้รับความทุกข์ และได้ทรงแสดงพระอานุภาพของพระองค์เองบางประการแก่นาง ขณะที่เดินทางไปตามถนน พระสตีทรงเห็นความมหัศจรรย์ ณ ด้านหน้านั้นพระรามเสด็จไปพร้อมด้วยพระสีตาและพระเชษฐา นางหันกลับมองไปด้านหลัง และทรงเห็นองค์ภควานที่นั่นเช่นกัน ในรูปกายอันงดงาม พร้อมด้วยพระเชษฐาและพระสีตา ไม่ว่านางมองไปทางใด องค์ภควานทรงประทับอยู่ที่นั่น ทรงรับการรับใช้จากสิทธะและมุนีผู้ทรงปัญญา นางทรงเห็นพระศิวะ พระพรหมา และพระวิษณุเป็นอันมาก แต่ละพระองค์ทรงมีอานุภาพยิ่งใหญ่และไม่อาจประมาณได้ยิ่งกว่าองค์ก่อนหน้า นางทรงเห็นเทพทั้งปวงในรูปกายต่างๆ ก้มกราบแทบพระบาทขององค์ภควานและทรงปรนนิบัติรับใช้

โทหา 54

सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप।जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।⁠54।।

Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa.Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa ||⁠54||

สตีทรงเห็นศักติทั้งหลายอันไม่อาจประมาณและไม่มีสิ่งใดเปรียบได้ คือพระสรัสวดี พระลักษมีและอื่นๆ ในรูปลักษณะใดที่พระพรหมและทวยเทพอื่นๆ ทรงปรากฏ ในกายนั้นๆ แต่ละพระองค์ก็ทรงมีพระวรกายที่สมกับรูปลักษณะของพระองค์

เจาปาอี 55.1-4

देखे जहँ तहँ रघुपति जेते।सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।।

जीव चराचर जो संसारा।देखे सकल अनेक प्रकारा।।

पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा।राम रूप दूसर नहिं देखा।।

अवलोके रघुपति बहुतेरे।सीता सहित न बेष घनेरे।।

सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता।देखि सती अति भई सभीता।।

हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं।नयन मूदि बैठीं मग माहीं।।

बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी।कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।।

पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा।चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।

dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete |saktin̐h sahita sakala sur tete ||

jīva carācara jo saṃsārā |dekhe sakala aneka prakārā ||

pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā |rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā ||

avaloke raghupati bahutere |sītā sahita na beṣ ghanere ||

soi raghuvara soi lachimana sītā |dekhi satī ati bhaī sabhītā ||

hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ |nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ ||

bahuri bilokeu nayana ughārī |kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī ||

puni-puni nāi rāma pada sīsā |calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||

มองไปทางใดก็เห็นพระรามเท่าใด พร้อมด้วยเทพทั้งปวงพร้อมกำลังของพระองค์ และทรงเห็นสรรพสัตว์ในโลกทั้งเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว มากมายหลายประเภท เทพทั้งหลายในรูปลักษณ์ต่างๆ ก็เคารพบูชาพระเจ้า แต่นางไม่เห็นรูปแบบที่สองของพระราม นางเห็นพระรามมากมาย แต่ละพระองค์มีนางสีดาอยู่ด้วย แต่เครื่องทรงและรูปลักษณ์ไม่แตกต่างกัน พระรามก็พระราม พระลักษมณ์ก็พระลักษมณ์ นางสีดาก็นางสีดา เมื่อเห็นดังนั้นนางสตีก็เกิดความหวาดกลัวอย่างยิ่ง หัวใจสั่นระริกและไม่รู้สึกตัวในร่างกาย นางหลับตาลงและนั่งอยู่กลางทาง แล้วนางลืมตาขึ้นมองอีกครั้ง แต่ธิดาของทักษะไม่เห็นสิ่งใดที่นั่น นางก้มศีรษะถวายบังคมต่อพระบาทพระรามครั้งแล้วครั้ง แล้วเสด็จกลับไปยังสถานที่ที่พระเจ้าแห่งภูเขาประทับอยู่

โทหา 55

गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात।लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।⁠55।।

gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta |līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||⁠55||

ครั้งนั้น พระสตีเสด็จเข้าใกล้พระมเหศ แล้วพระองค์ทรงยิ้มทรงถามถึงความเป็นอยู่ว่า จงเล่าความจริงทั้งหมดว่า ท่านทดสอบพระองค์ด้วยวิธีใด

เจาปาอี 56.1-4

सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ।भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।।

कछु न परीछा लीन्हि गोसाई।कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।।

जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई।मोरें मन प्रतीति अति सोई।।

तब संकर देखेउ धरि ध्याना।सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।।

बहुरि राममायहि सिरु नावा।प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।।

हरि इच्छा भावी बलवाना।हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।।

सतीं कीन्ह सीता कर बेषा।सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।।

जौं अब करउँ सती सन प्रीती।मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।

satīṁ samujhi raghubīra prabhāū |bhaya basa siva sana kīnha durāū ||

kachu na parīchā līnhi gosāī |kīnha pranāmu tumhārihi nāī ||

jo tumha kahā so mṛṣā na hoī |morẽ mana pratīti ati soī ||

taba saṅkara dekheu dhari dhyānā |satīṁ jo kīnha carita saba jānā ||

bahuri rāma-māyahi siru nāvā |preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā ||

hari icchā bhāvī balavānā |hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā ||

satīṁ kīnha sītā kara beṣā |siva ura bhayu biṣāda biśeṣā ||

jaũ aba karuũ satī sana prītī |miṭai bhagati pathu hoi anītī ||

นางสตี ทรงระลึกถึงพระบารมีของพระราม วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคู จึงถูกความหวาดกลัวครอบงำ และปิดบังความจริงจากพระศิวะ นางกล่าวว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า หม่อมฉันมิได้ทดสอบแต่ประการใด หม่อมฉันเพียงถวายบังคม ดังที่พระองค์ได้ทรงทำเช่นกัน สิ่งที่พระองค์ตรัสย่อมมิอาจเป็นเท็จได้ จิตใจของหม่อมฉันมีความศรัทธาอย่างยิ่งในเรื่องนั้น ครั้นแล้วพระศังกระทรงดำรงสมาธิและทอดพระเนตร ทรงทราบซึ่งการกระทำทั้งปวงที่นางสตีได้กระทำไว้ ภายหลังพระองค์ทรงโน้มพระเศียรต่อพระมายาของพระราม ผู้ซึ่งได้บันดาลใจนางสตีให้กล่าวเท็จ พระประสงค์ของพระหริและพระพรที่ลิขิตไว้ย่อมทรงพลังอำนาจ พระสมภูผู้ทรงปัญญาทรงตรึกตรองในพระหฤทัย นางสตีได้ทรงรับอาภรณ์อย่างพระสีตา และความโทมนัสอย่างยิ่งบังเกิดในพระหฤทัยของพระศิวะ หากบัดนี้ข้าพระองค์ทรงแสดงความรักต่อนางสตีดังเดิม หนทางแห่งภักติจักพินาศ และย่อมเป็นการกระทำที่ไม่ชอบธรรม

โทหา 56

परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु।प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।⁠56।।

parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu |pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||⁠56||

นางเป็นผู้บริสุทธิ์ยิ่ง ไม่อาจละทิ้งได้ แต่การจะรักนางย่อมเป็นบาปใหญ่หลวง มเหศวรมิได้กล่าวสิ่งใดออกมาอย่างเปิดเผย แต่ในหัวใจนั้นมีความเจ็บปวดยิ่งนัก

เจาปาอี 57.1-4

तब संकर प्रभु पद सिरु नावा।सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।।

एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं।सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।।

अस बिचारि संकरु मतिधीरा।चले भवन सुमिरत रघुबीरा।।

चलत गगन भै गिरा सुहाई।जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।।

अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना।रामभगत समरथ भगवाना।।

सुनि नभगिरा सती उर सोचा।पूछा सिवहि समेत सकोचा।।

कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला।सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।।

जदपि सतीं पूछा बहु भाँती।तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।

taba saṅkara prabhu pada siru nāvā |sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā ||

ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ |siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ ||

asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā |cale bhavana sumirata raghu-bīrā ||

calata gagana bhai girā suhāī |jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī ||

asa pana tumha binu karai ko ānā |rāma-bhagata samaratha bhagavānā ||

suni nabha-girā satī ura socā |pūchā sivahi sameta sakocā ||

kīnha kavan pana kahahu kṛpālā |satya-dhāma prabhu dīna-dayālā ||

jadapi satīṁ pūchā bahu bhāṁtī |tadapi na kaheu tripura ārātī ||

แล้วพระศังกระทรงก้มพระเศียรลงยังพระบาทขององค์พระผู้เป็นเจ้า ขณะทรงระลึกถึงพระราม ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นในพระหฤทัยของพระองค์ว่า ในร่างกายนี้ข้าพระพุทธเจ้าจะไม่พบนางสตีอีก พระศิวะจึงทรงตั้งคำปฏิญาณในพระทัยเช่นนั้น หลังจากทรงพิจารณาเช่นนั้นแล้ว พระศังกระผู้ทรงปัญญามั่นคงได้เสด็จไปยังที่ประทับ โดยทรงระลึกถึงวีรบุรุษแห่งราชวงศ์ราฆุตลอดเวลา ขณะเสด็จจาริกไป มีเสียงอันเมตตาดังก้องในท้องฟ้าว่า ชัยชนะแด่พระมเหศวร ความภักดีของพระองค์ได้รับการสถาปนาให้มั่นคงแล้ว ผู้ใดอื่นจะสามารถตั้งคำปฏิญาณเช่นนี้ได้หากไม่ใช่ท่าน ผู้เป็นภักติของพระรามย่อมเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพลังอย่างแท้จริง เมื่อได้ยินเสียงจากสวรรค์ นางสตีได้พิจารณาในหัวใจ และด้วยความลังเลบ้างได้ทูลถามพระศิวะว่า ท่านได้ตั้งคำปฏิญาณใดไว้ ข้าแต่ผู้ทรงพระกรุณา ผู้ทรงเป็นที่พักแห่งความจริง ผู้ทรงเมตตาต่อผู้ต่ำต้อย แม้นางสตีจะทูลถามหลายครั้งหลายวิธี พระผู้ทรงปราบศัตรูแห่งตรีปุระก็มิได้ตรัสบอกนาง

โทหา 57(क), โสรฐา 57(ख)

सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य।कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।⁠57(क)।।

जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि।बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।⁠57(ख)।।

satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya.kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..⁠57(ka)..

jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali.bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..⁠57(kha)..

สตีครุ่นคิดในหัวใจว่า พระศิวะผู้รู้ทั้งปวงได้ทรงเข้าใจทุกสิ่งแล้ว: ข้าได้กระทำการหลอกลวงต่อพระศมภู; สตรีนั้นย่อมโง่เขลาและไม่รู้โดยธรรมชาติ จงดูว่าวิถีแห่งความรักนั้นงดงามเพียงใด: น้ำถูกขายเสมือนนมเมื่อผสมเข้ากับนม แต่เมื่อความเปรี้ยวแห่งการหลอกลวงตกลงไป ทั้งสองก็แยกจากกัน และรสชาติก็สูญหายไป

เจาปาอี 58.1-4

हृदयँ सोचु समुझत निज करनी।चिंता अमित जाइ नहि बरनी।।

कृपासिंधु सिव परम अगाधा।प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।।

संकर रुख अवलोकि भवानी।प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।।

निज अघ समुझि न कछु कहि जाई।तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।।

सतिहि ससोच जानि बृषकेतू।कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।।

बरनत पंथ बिबिध इतिहासा।बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।।

तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन।बैठे बट तर करि कमलासन।।

संकर सहज सरुप सम्हारा।लागि समाधि अखंड अपारा।।

hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī.ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī..

kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā.pragaṭa na kaheū mora aparādhā..

saṅkara rukha avaloki bhavānī.prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī..

nija agha samujhi na kachu kahi jāī.tapai avāṁ iva ura adhikāī..

satihi sasoca jāni bṛṣaketū.kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū..

baranata pantha bibidha itihāsā.bisvanātha pahuṁce kailāsā..

tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana.baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana..

saṅkara sahaja sarupa samhārā.lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..

ในดวงใจนางเศร้าโศกเมื่อทบทวนการกระทำของตน ความวิตกกังวลของนางนั้นหาที่สุดมิได้ กล่าวอธิบายมิได้ พระศิวะทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความเมตตา ห้วงลึกยิ่งใหญ่ แต่มิได้ตรัสบอกความผิดของหม่อมฉันออกมาอย่างเปิดเผย พระภวานีทอดพระเนตรท่าทีของพระศังกระแล้วเป็นทุกข์พระทัย ทรงดำริว่า พระสวามีทรงทอดทิ้งหม่อมฉันแล้ว ทรงตระหนักถึงบาปกรรมของตนแล้วไม่อาจกล่าวสิ่งใดได้ ทรงเผาผลาญภายในดุจเตาเผาช่างหม้อ ยิ่งทวีคูณขึ้น ทรงทราบว่าพระสตีมีความวิตก พระศิวะผู้ทรงมีโคเป็นธงชัยจึงทรงเล่านิทานอันงดงามอันนำความสุขมาให้ ทรงเล่าเรื่องราวโบราณนานาประการตลอดทาง องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งจักรวาลเสด็จถึงไกลาส ณ ที่นั้น พระสมภูทรงระลึกถึงคำปฏิญาณของพระองค์ ทรงประทับนั่งใต้ต้นไทร ทรงทำท่าบัลลังก์บัว พระศังกระทรงตั้งพระทัยยังรูปแบบดั้งเดิมของพระองค์ สมาธิอันมิดขาดหาที่สุดมิได้บังเกิดขึ้น

โทหา 58

सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं।मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।⁠58।।

satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ |maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||⁠58||

ครั้งนั้นนางสตีประทับอยู่ ณ เขาไกลาส พระหฤทัยของพระนางแบกความวิตกกังวลอันลึกซึ้ง ไม่มีใครอาจหยั่งรู้ความลับในใจของพระนางได้ วันเวลาผ่านไป แต่ละวันช่างยาวนานดั่งยุคสมัย

เจาปาอี 59.1-4

नित नव सोचु सतीं उर भारा।कब जैहउँ दुख सागर पारा।।

मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना।पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।।

सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा।जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।।

अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही।संकर बिमुख जिआवसि मोही।।

कहि न जाई कछु हृदय गलानी।मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।।

जौ प्रभु दीनदयालु कहावा।आरती हरन बेद जसु गावा।।

तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी।छूटउ बेगि देह यह मोरी।।

जौं मोरे सिव चरन सनेहू।मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।

nita nava socu satīṁ ura bhārā |kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā ||

maiṁ jo kīnha raghupati apamānā |puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā ||

so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā |jo kachu ucita rahā soi kīnhā ||

aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi |śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi ||

kahi na jāī kachu hṛdaya galānī |mana mahũ rāmāhi sumira sayānī ||

jau prabhu dīna-dayālu kahāvā |ārati-harana beda jasu gāvā ||

tau maiṁ binaya karaũ kara jorī |chūṭau begi deha yaha morī ||

jaũ more siva carana sanehū |mana krama bacana satya bratu ehū ||

ทุกวันความวิตกกังวลใหม่ๆ หนักอึ้งอยู่ในใจของนางสตี ว่าเมื่อใดจึงจะข้ามมหาสมุทรแห่งความทุกข์นี้ได้ ข้าได้ดูหมิ่นพระราม องค์แห่งราชวงศ์ราฆุ แล้วยังถือวาจาของสวามีเป็นเท็จ พระผู้สรรค์ได้ประทานผลแห่งกรรมนั้นแก่ข้า สิ่งใดเป็นการสมควร พระองค์ก็ทรงกระทำสิ่งนั้น บัดนี้ โอ พระผู้สรรค์ การกระทำเช่นนี้ของท่านไม่สมควร ท่านให้ข้าดำรงชีวิตอยู่ทั้งที่ข้าหันหลังให้แก่พระศังกระ ความเจ็บปวดในหทัยไม่อาจพรรณนาได้ และนางสตีผู้ทรงปัญญาได้ระลึกถึงพระรามในใจ หากองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงได้รับการขนานนามว่าเป็นผู้ทรงกรุณาต่อผู้ต่ำต้อย และพระเวทสรรเสริญพระเกียรติของพระองค์ว่าเป็นผู้ปลดปล่อยความทุกข์ ข้าจึงทูลวิงวอนต่อพระองค์ด้วยพนมมือ ขอให้กายนี้ของข้าจงสิ้นไปโดยเร็ว หากความรักของข้าต่อพระบาทของพระศิวะเป็นจริง ในใจ การกระทำ และวาจา และนี่คือคำปฏิญาณของข้า ขอให้เป็นดังนั้น

โทหา 59

तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ।होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।⁠59।।

tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi |hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||⁠59||

ดังนั้น ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงเห็นทุกสิ่ง ขอทรงโปรดรับฟังด้วยพระกรุณา ขอทรงจัดหาทางแก้ไขนั้นโดยเร็ว ด้วยวิธีซึ่งโดยปราศจากความพยายามอันหนัก ความวิบัติอันทนไม่ได้นี้อาจถูกขจัดไป แม้จะจบลงด้วยความตายก็ตาม

Frequently Asked Questions

परम्परानुसार यह प्रसंग ‘संदेह-निवृत्ति’ और ‘राम-तत्त्व में दृढ़ विश्वास’ देता है। शिव-भक्ति की दृढ़ता और सती के कपट-प्रायश्चित्त से सीख लेकर पाठक के मन का छल घटता है; रामनाम-स्मरण की प्रवृत्ति बढ़ती है और ‘माया-विमोह’ की गाँठ ढीली होती है।

सामान्य रामभक्ति-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम राम’ जप-संपुट जोड़ा जाता है। शिव-प्रसंग होने से कई साधक ‘ॐ नमः शिवाय’ का लघु-संपुट भी रखते हैं, पर पाठ-केन्द्र ‘रामनाम’ ही माना जाता है।

Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play