Prakarana 7
सोपान-१: ‘भक्ति का बीज’—जगत् की पीड़ा, अपमान, वैराग्य और शरणागति से मन की भूमि तैयार होती है। इस खंड-खंड कथा में सती का संकट, यज्ञ-ध्वंस, और पार्वती-जन्म दिखाकर तुलसीदास यह स्थापित करते हैं कि ईश्वर-सम्बन्ध (विशेषतः शिव-राम-नाम) सामाजिक प्रतिष्ठा/यज्ञ-वैभव से ऊपर है। यह ‘अहंकार-क्षय’ का द्वार है: दच्छ के अभिमान के प्रतिपक्ष में सती की निष्ठा, और फिर उमा में स्थिर ‘शिव-पद अनुराग’—यही आगे राम-भक्ति के अवतरण हेतु मानस-भूमि को निर्मल करता है।
บทนี้เป็นส่วนหนึ่งของบาลกาณฑ์ ซึ่งวางรากฐานแห่งความสามัคคีระหว่างศาสนาไศวะและไวษณพ ก่อนการเริ่มต้นเรื่องราวของพระราม โครงสร้างรสะมีการขึ้นสู่ทีละขั้น: กรุณา (ความทุกข์ทรมานภายในของพระสตี ความเจ็บปวดจากการดูหมิ่นเรื่องวรรณะ), เราทระ (การทำลายยัญพิธี ความโกรธของวีรภัทร), และศานตะ (หลังจากละสมาธิ พระศิวะระลึกถึงนามของพระราม) ความทะนงของทักษะกลายเป็นสัญลักษณ์ของพิธีกรรมที่ยึดติดในยัญพิธี ตรงกันข้ามกับนามสมรณะและจริยธรรมแห่งภกติที่ไม่อาจทนต่อการดูหมิ่นพระเจ้า ตุลสีทาสไม่ปฏิเสธความรุ่งโรจน์แห่งยัญพิธีตามพระเวท แต่แสดงให้เห็นว่ามันอาจพินาศได้เมื่อตั้งอยู่บนความอหังการ พรของพระสตีที่ว่า "ขอความรักต่อบาทพระศิวะจงดำรงอยู่ชาติแล้วชาติเถิด" กลายเป็นบทนำทางจิตวิญญาณสู่การบำเพ็ญตบะของพระอุมา และในที่สุดคือบันไดแห่งภกติที่มุ่งสู่อวตารของพระราม: ความทะนงในร่างกายถูกทำลาย การลี้ภัยในนามตื่นขึ้น และความมั่นคงแห่งความรักก็มั่นคงยิ่งขึ้น
Verses
เจาปาอี 60.1-4
एहि बिधि दुखित प्रजेसकुमारी।अकथनीय दारुन दुखु भारी।।
बीतें संबत सहस सतासी।तजी समाधि संभु अबिनासी।।
राम नाम सिव सुमिरन लागे।जानेउ सतीं जगतपति जागे।।
जाइ संभु पद बंदनु कीन्ही।सनमुख संकर आसनु दीन्हा।।
लगे कहन हरिकथा रसाला।दच्छ प्रजेस भए तेहि काला।।
देखा बिधि बिचारि सब लायक।दच्छहि कीन्ह प्रजापति नायक।।
बड़ अधिकार दच्छ जब पावा।अति अभिमानु हृदयँ तब आवा।।
नहिं कोउ अस जनमा जग माहीं।प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं।।
ehi bidhi dukhita prajesakumārī |akathanīya dāruna dukhu bhārī ||
bīteṁ saṁbata sahasa satāsī |tajī samādhi saṁbhu abināsī ||
rāma nāma siva sumirana lāge |jāneu satīṁ jagatapati jāge ||
jāi saṁbhu pada bandanu kīnhī |sanamukha saṅkara āsanu dīnhā ||
lage kahan harikathā rasālā |daccha prajesa bhae tehi kālā ||
dekhā bidhi bicāri saba lāyaka |dacchahi kīnha prajāpatī nāyaka ||
baṛa adhikāra daccha jaba pāvā |ati abhimānu hṛdayaṁ taba āvā ||
nahiṁ kou asa janamā jaga māhīṁ |prabhutā pāi jāhi mada nāhīṁ ||
ด้วยประการฉะนี้ นางสตี ธิดาแห่งพระชาปติ ยังคงเป็นทุกข์ แบกรับทุกข์อันหนักอึ้งและน่าสะพรึงกลัวยิ่งกว่าจะพรรณนา เมื่อล่วงพ้นไปแปดหมื่นเจ็ดพันปี พระศมภูผู้ไม่สูญสิ้นได้ออกจากสมาธิ พระศิวะทรงเริ่มระลึกถึงพระนามราม และนางสตีทราบว่าองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกได้ตื่นขึ้นแล้ว นางเข้าไปกราบแทบพระบาทของพระศมภู และพระศังกระทรงประทานอาสนะให้นางนั่งเผชิญหน้า พระองค์ทรงเริ่มเล่าเรื่องราวอันน่ายินดีของพระหริ ในเวลานั้นทักษะได้กลายเป็นพระชาปติ พระพรหมทรงพิจารณาและเห็นว่าทักษะสมควรในทุกประการ จึงทรงตั้งทักษะให้เป็นประมุขแห่งพระชาปติทั้งหลาย เมื่อทักษะได้รับอำนาจอันใหญ่หลวง ความหยิ่งยโสอันใหญ่หลวงก็บังเกิดในหัวใจของท่าน ไม่มีผู้ใดเกิดในโลกนี้ที่ได้รับอำนาจแล้วไม่มึนเมด้วยความหยิ่ง
โทหา 60
दच्छ लिए मुनि बोलि सब करन लगे बड़ जाग।नेवते सादर सकल सुर जे पावत मख भाग।।60।।
dachchha liye muni boli saba karana lage baṛa jāga |nevate sādar sakala sura je pāvata makha bhāga ||60||
ทักษะเรียกพระฤาษีทั้งหมดมาแล้วเริ่มทำพิธีบูชายัญอันยิ่งใหญ่ ท่านได้เชิญพระเทวดาทั้งปวงผู้รับส่วนแห่งเครื่องบูชายัญด้วยความเคารพ
เจาปาอี 61.1-4
किंनर नाग सिद्ध गंधर्बा।बधुन्ह समेत चले सुर सर्बा।।
बिष्नु बिरंचि महेसु बिहाई।चले सकल सुर जान बनाई।।
सतीं बिलोके ब्योम बिमाना।जात चले सुंदर बिधि नाना।।
सुर सुंदरी करहिं कल गाना।सुनत श्रवन छूटहिं मुनि ध्याना।।
पूछेउ तब सिवँ कहेउ बखानी।पिता जग्य सुनि कछु हरषानी।।
जौं महेसु मोहि आयसु देहीं।कुछ दिन जाइ रहौं मिस एहीं।।
पति परित्याग हृदय दुखु भारी।कहइ न निज अपराध बिचारी।।
बोली सती मनोहर बानी।भय संकोच प्रेम रस सानी।।
kiṁnara nāga siddha gandharbā |badhunha sameta cale sura sarbā ||
biṣṇu birañci mahesu bihāī |cale sakala sura jāna banāī ||
satīṁ biloke byoma bimānā |jāta cale sundara bidhi nānā ||
sura suṁdarī karahiṁ kala gānā |sunata śravaṇa chūṭahiṁ muni dhyānā ||
pūcheu taba sivaṁ kaheu bakhānī |pitā jagya suni kachu haraṣānī ||
jauṁ mahesu mohi āyasu dehīṁ |kucha dina jāi rahauṁ misa ehīṁ ||
pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī |kahai na nija aparādha bicārī ||
bolī satī manohara bānī |bhaya saṁkoca prema rasa sānī ||
กินนร นาค สิทธะ และคันธรวะ พร้อมเทพทั้งหลายพาภรรยาเสด็จไปด้วยกัน โดยที่พระวิษณุ พระพรหม และพระมเหศวรมิได้เสด็จ เทพทั้งปวงจัดเตรียมพาหนะทิพย์แล้วเสด็จไป นางสตีทอดพระเนตรเห็นยานทิพย์ในท้องฟ้าอันงดงามหลายประการผ่านไป นางสวรรคีร้องเพลงไพเราะ บรรดามุนีได้ยินแล้วสมาธิก็เสื่อมไป แล้วนางทรงถามพระศิวะ พระองค์ตรัสอธิบายทั้งหมด ทรงทราบเรื่องพิธีบูชายัญของพระบิดาแล้วทรงปีติยินดีบ้าง หากพระมเหศวรทรงอนุญาต ข้าพเจ้าจะไปอยู่ที่นั่นไม่กี่วันด้วยข้ออ้างนี้ ทว่าพระหทัยแบกความเศร้าโศกหนักหนาที่ถูกสามีทอดทิ้ง ทรงตรึกตรองถึงความผิดของตนเองจึงมิได้ตรัส ในที่สุดนางสตีตรัสด้วยเสียงอันไพเราะ ผสมด้วยความหวาดกลัว ความลังเล และความหวานซึ้งแห่งความรัก
โทหา 61
पिता भवन उत्सव परम जौं प्रभु आयसु होइ।तौ मै जाउँ कृपायतन सादर देखन सोइ।।61।।
pitā bhavana utsava parama jaun prabhu āyasu hoi |tau mai jāũ kṛpāyatana sādara dekhana soi ||61||
ณ นิเวศน์ของบิดามีงานเทศกาลอันยิ่งใหญ่นัก หากพระองค์ผู้เป็นนายทรงอนุญาต ข้าพระองค์ก็จักไปชมด้วยความเคารพ ข้าแต่ที่พำนักแห่งความกรุณา
เจาปาอี 62.1-4
कहेहु नीक मोरेहुँ मन भावा।यह अनुचित नहिं नेवत पठावा।।
दच्छ सकल निज सुता बोलाई।हमरें बयर तुम्हउ बिसराई।।
ब्रह्मसभाँ हम सन दुखु माना।तेहि तें अजहुँ करहिं अपमाना।।
जौं बिनु बोलें जाहु भवानी।रहइ न सीलु सनेहु न कानी।।
जदपि मित्र प्रभु पितु गुर गेहा।जाइअ बिनु बोलेहुँ न सँदेहा।।
तदपि बिरोध मान जहँ कोई।तहाँ गएँ कल्यानु न होई।।
भाँति अनेक संभु समुझावा।भावी बस न ग्यानु उर आवा।।
कह प्रभु जाहु जो बिनहिं बोलाएँ।नहिं भलि बात हमारे भाएँ।।
kahehu nīka morehũ mana bhāvā |yaha anucita nahĩ nevata paṭhāvā ||
daccha sakala nija sutā bolāī |hamarẽ bayara tumhau bisarāī ||
brahma-sabhā̃ ham sana dukhu mānā |tehi tẽ ajahũ karahĩ apamānā ||
jaũ binu bolẽ jāhu bhavānī |rahai na sīlu sanehu na kānī ||
jadapi mitra prabhu pitu gura gehā |jāia bina bolehũ na sãdehā ||
tadapi birodha māna jahã koī |tahā̃ gaẽ kalyānu na hoī ||
bhā̃ti aneka sãbhu samujhāvā |bhāvī basa na gyānu ura āvā ||
kaha prabhu jāhu jo binahĩ bolāẽ |nahĩ bhali bāta hamāre bhāẽ ||
พระศิวะตรัสว่า ท่านกล่าวดีและใจของข้าก็พอใจด้วย แต่สิ่งนี้ไม่สมควร เพราะไม่มีการส่งคำเชิญ ทักษะได้เรียกบุตรีทั้งหมดของตน แต่เพราะความเป็นศัตรูกับข้า ท่านก็ลืมท่านด้วยเช่นกัน ในที่ประชุมของพระพรหม ท่านได้ถือโทษข้า และแม้บัดนี้ท่านยังดูหมิ่นข้าเพราะเรื่องนั้น หากท่านไปโดยไม่ถูกเรียก ภวานี ทั้งมารยาท ความรัก และความเคารพ จะไม่ถูกรักษาไว้ แม้เป็นจริงว่าบุคคลอาจไปโดยไม่ได้รับเชิญยังบ้านของมิตร นาย บิดา หรือครู โดยไม่ต้องสงสัย แต่ในที่ใดที่มีผู้ผูกใจเป็นศัตรู การไปยังที่นั่นย่อมไม่เกิดความดีงาม พระศมภูได้ตักเตือนนางด้วยวิธีอันหลากหลาย แต่เพราะอำนาจแห่งพรหมลิขิต ปัญญาหาได้เข้าสู่ใจนางไม่ องค์พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า หากท่านไปโดยไม่ถูกเรียก สิ่งนั้นไม่ดี ในความเห็นของข้า
โทหา 62
कहि देखा हर जतन बहु रहइ न दच्छकुमारि।दिए मुख्य गन संग तब बिदा कीन्ह त्रिपुरारि।।62।।
kahi dekhā hara jatana bahu rahai na daccha-kumāri |die mukhya gana saṅga taba bidā kīnha tripurāri ||62||
หระพูดและพยายามด้วยวิธีการมากมาย แต่ธิดาของทักษะไม่ยอมอยู่ ครั้นแล้วผู้สังหารตรีปุระจึงมอบบริวารสำคัญให้ติดตามแล้วส่งนางไป
เจาปาอี 63.1-4
पिता भवन जब गई भवानी।दच्छ त्रास काहुँ न सनमानी।।
सादर भलेहिं मिली एक माता।भगिनीं मिलीं बहुत मुसुकाता।।
दच्छ न कछु पूछी कुसलाता।सतिहि बिलोकि जरे सब गाता।।
सतीं जाइ देखेउ तब जागा।कतहुँ न दीख संभु कर भागा।।
तब चित चढ़ेउ जो संकर कहेऊ।प्रभु अपमानु समुझि उर दहेऊ।।
पाछिल दुखु न हृदयँ अस ब्यापा।जस यह भयउ महा परितापा।।
जद्यपि जग दारुन दुख नाना।सब तें कठिन जाति अवमाना।।
समुझि सो सतिहि भयउ अति क्रोधा।बहु बिधि जननीं कीन्ह प्रबोधा।।
pitā bhavana jaba gaī bhavānī.daccha trāsa kāhũ na sanamānī..
sādara bhalēhĩ milī eka mātā.bhaginī̃ milī̃ bahuta musukātā..
daccha na kachu pūchī kusalātā.satihi biloki jarē saba gātā..
satī̃ jāi dēkhēu taba jāgā.katahũ na dīkha saṃbhu kara bhāgā..
taba citta caṛhēu jō saṅkara kahēū.prabhu apamānu samujhi ura dahēū..
pāchila dukhu na hṛdayã asa byāpā.jasa yaha bhayau mahā paritāpā..
jadyapi jaga dāruna dukha nānā.saba tē̃ kaṭhina jāti avamānā..
samujhi sō satihi bhayau ati krōdhā.bahu bidhi jananī̃ kīnha prabōdhā..
เมื่อพระภวานีเสด็จถึงนิวาสของบิดา ไม่มีผู้ใดกล้าถวายเกียรติอันสมควร เกรงกลัวทักษะ แต่พระมารดาทรงต้อนรับด้วยความเคารพ และพี่น้องหญิงทั้งหลายก็ทรงยิ้มแย้มด้วยความอบอุ่น ทักษะมิได้ทรงถามถึงความเป็นอยู่ของพระนางเลย ทันทีที่ทอดพระเนตรพระสตี พระวรกายทุกส่วนลุกเป็นไฟ พระสตีเสด็จเข้าไปทอดพระเนตรทั่วทุกแห่ง แล้วทรงสังเกตว่ามิได้จัดสถานที่สำหรับพระศมภูแม้แต่น้อย ครั้งนั้นพระหฤทัยทรงระลึกถึงคำเตือนของพระศังกร ทรงเข้าใจว่าเป็นการหมิ่นประมาทองค์พระผู้เป็นเจ้า พระหฤทัยจึงเร่าร้อนราวถูกเผาไหม้ ก่อนหน้านี้มิเคยมีความทุกข์ใดจับใจเช่นความทุกข์ทรมานอย่างยิ่งนี้ แม้โลกจะมีความทุกข์นานัปการอันน่าสยดสยอง แต่ยากที่สุดคือการถูกหมิ่นประมาทในสกุลของตน ทรงเห็นเช่นนั้น พระสตีจึงทรงพระพิโรธอย่างยิ่ง พระมารดาทรงพยายามตักเตือนและห้ามปรามด้วยประการต่างๆ
โทหา 63
सिव अपमानु न जाइ सहि हृदयँ न होइ प्रबोध।सकल सभहि हठि हटकि तब बोलीं बचन सक्रोध।।63।।
siva apamānu na jāi sahi hṛdayã na hoi prabodha |sakala sabahi haṭhi haṭaki taba bolī̃ bacana sa-krodha ||63||
การดูหมิ่นพระศิวะนั้นไม่อาจทนได้ และหัวใจของนางก็ไม่อาจสงบได้ ครั้นแล้วนางได้ห้ามปรามที่ประชุมทั้งหมดอย่างหนักแน่น แล้วกล่าววาจาด้วยความโกรธ
เจาปาอี 64.1-4
सुनहु सभासद सकल मुनिंदा।कही सुनी जिन्ह संकर निंदा।।
सो फलु तुरत लहब सब काहूँ।भली भाँति पछिताब पिताहूँ।।
संत संभु श्रीपति अपबादा।सुनिअ जहाँ तहँ असि मरजादा।।
काटिअ तासु जीभ जो बसाई।श्रवन मूदि न त चलिअ पराई।।
जगदातमा महेसु पुरारी।जगत जनक सब के हितकारी।।
पिता मंदमति निंदत तेही।दच्छ सुक्र संभव यह देही।।
तजिहउँ तुरत देह तेहि हेतू।उर धरि चंद्रमौलि बृषकेतू।।
अस कहि जोग अगिनि तनु जारा।भयउ सकल मख हाहाकारा।।
sunahu sabhāsada sakala munindā.kahī sunī jinha śaṅkara nindā..
so phalu turata lahaba saba kāhū̃.bhalī bhā̃ti pachitāba pitāhū̃..
santa sambhu śrīpati apabādā.suni-a jahā̃ tahā̃ asi marajādā..
kāṭi-a tāsu jībha jo basāī.śravaṇa mūdi na ta cali-a parāī..
jagadātamā mahesu purārī.jagata janaka saba ke hitakārī..
pitā mandamati nindata tehī.daccha śukra sambhava yaha dehī..
tajihaũ turata deha tehi hetū.ura dhari candramauli bṛṣaketū..
asa kahi joga agini tanu jārā.bhayau sakala makha hāhākārā..
ท่านทั้งหลายผู้เป็นสมาชิกแห่งสภา และท่านผู้เป็นเลิศในบรรดาพระฤๅษี จงฟังข้าพเจ้า ผู้ใดก็ตามที่ได้กล่าวหรือรับฟังคำดูหมิ่นพระศังกร ผู้นั้นจะได้รับผลกรรมนั้นทันทีทุกคน แม้แต่บิดาจะต้องเสียใจอย่างยิ่ง สำหรับการกล่าวร้ายต่อนักบุญ พระศมภู หรือองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งพระศรี ในที่ใดที่ได้ยินเช่นนั้น นี่คือขนบธรรมเนียม จงตัดลิ้นของผู้ที่กล่าวคำเหล่านั้น และหากไม่อาจทำได้ ก็จงปิดหูและอย่าเดินทางไปในทางนั้น พระมเหศวรทรงเป็นอาตมันแห่งโลก ทรงเป็นศัตรูของตรีปุระ ทรงเป็นบิดาแห่งจักรวาล ทรงเป็นผู้ประสงค์ดีต่อสรรพสัตว์ แต่บิดาผู้มีปัญญาทรามของข้าพเจ้ากลับดูหมิ่นพระองค์ ร่างกายนี้ของข้าพเจ้าเกิดจากเชื้อสายของทักษะ เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจะละทิ้งร่างนี้ทันที ทรงจดจำพระผู้ทรงจันทร์เป็นมงกุฎและทรงธงโคเป็นสัญลักษณ์ไว้ในพระหฤทัย ตรัสเช่นนั้นแล้ว ด้วยไฟแห่งโยคะพระนางทรงเผาพระวรกาย และทั่วทั้งพิธีบูชายัญได้เกิดเสียงร่ำไห้คร่ำครวญอย่างยิ่ง
โทหา 64
सती मरनु सुनि संभु गन लगे करन मख खीस।जग्य बिधंस बिलोकि भृगु रच्छा कीन्हि मुनीस।।64।।
satī maranu suni sambhu gana lage karana makha khīsa |jagya bidhansa biloki bhṛgu racchā kīnhi munīsa ||64||
เมื่อทรงทราบว่าพระสตีสิ้นพระชนม์ ทัพของพระศมภูได้บุกเข้าสู่พิธีบูชายัญ ทำลายล้างจนพินาศ เมื่อทอดพระเนตรเห็นพิธียัญถูกทำลาย พระฤๅษีภฤคุผู้เป็นเลิศในบรรดาพระชีวันได้ทรงตั้งพระทัยปกป้องรักษา
เจาปาอี 65.1-4
समाचार सब संकर पाए।बीरभद्रु करि कोप पठाए।।
जग्य बिधंस जाइ तिन्ह कीन्हा।सकल सुरन्ह बिधिवत फलु दीन्हा।।
भे जगबिदित दच्छ गति सोई।जसि कछु संभु बिमुख कै होई।।
यह इतिहास सकल जग जानी।ताते मैं संछेप बखानी।।
सतीं मरत हरि सन बरु मागा।जनम जनम सिव पद अनुरागा।।
तेहि कारन हिमगिरि गृह जाई।जनमीं पारबती तनु पाई।।
जब तें उमा सैल गृह जाईं।सकल सिद्धि संपति तहँ छाई।।
जहँ तहँ मुनिन्ह सुआश्रम कीन्हे।उचित बास हिम भूधर दीन्हे।।
samācāra saba śaṅkara pāe |bīrabhadru kari kopa paṭhāe ||
jagya bidhaṁsa jāi tinh kīnhā |sakala suranha bidhivata phalu dīnhā ||
bhe jagabidita daccha gati soī |jasi kachu saṁbhu bimukha kai hoī ||
yaha itihāsa sakala jaga jānī |tāte maiṁ saṁchepa bakhānī ||
satīṁ marata hari sana baru māgā |janama janama siva pada anurāgā ||
tehi kārana himagiri gṛha jāī |janamīṁ pārabatī tanu pāī ||
jaba teṁ umā saila gṛha jāīṁ |sakala siddhi saṁpati tahaṁ chāī ||
jahaṁ tahaṁ muninha su-āśrama kīnhe |ucita bāsa hima bhūdhara dīnhe ||
ข่าวทั้งปวงได้ไปถึงพระศังกร และด้วยความกริ้วโกรธได้ทรงส่งพระวีรภัทรไป เมื่อเสด็จไปถึงที่นั้น พระองค์ทรงทำลายพิธียัญจนพินาศ และได้ประทานผลอันสมควรแก่เทพทั้งปวงตามธรรมเนียม ชะตากรรมของทักษะได้เป็นที่รู้จักไปทั่วโลก เช่นเดียวกับจุดจบของผู้ใดที่หันหลังให้พระศมภู เรื่องราวโบราณนี้โลกทั้งปวงย่อมรู้จัก ฉะนั้นข้าพเจ้าจึงเล่าโดยย่อ เมื่อพระสตีกำลังจะสิ้นพระชนม์ได้ทรงขอพรจากพระหริ ขอให้ความรักของพระนางยังคงผูกพันกับบาทพระศิวะตลอดชาติภพ เพราะเหตุนั้นพระนางได้เสด็จไปยังนิวาสแห่งหิมคีรี และได้ทรงรับสถิตย์ในร่างกายเกิดเป็นพระปารวตี นับแต่เวลาที่พระอุมาเสด็จมายังนิวาสบนภูเขา ความสำเร็จและความเจริญรุ่งเรืองทุกประการได้แผ่ปกคลุมที่นั่น ที่นี่และที่นั่นพระฤๅษีทั้งหลายได้สร้างอาศรมอันงดงาม ภูเขาอันเทิดทูนด้วยหิมะได้ประทานที่พักอันเหมาะสมแก่ท่านเหล่านั้น
โทหา 65
सदा सुमन फल सहित सब द्रुम नव नाना जाति।प्रगटीं सुंदर सैल पर मनि आकर बहु भाँति।।65।।
sadā sumana phala sahita saba druma nava nānā jāti |pragaṭīṁ sundara saila para mani ākara bahu bhā̃ti ||65||
ต้นไม้ทั้งปวงมิได้ขาดดอกไม้งามและผลไม้ สดใหม่ บริบูรณ์ และมีหลายชนิด และบนภูเขาอันงดงามนั้นได้ปรากฏเหมืองพลอยอันมีหลากหลายชนิดมากมาย
เจาปาอี 66.1-4
सरिता सब पुनित जलु बहहीं।खग मृग मधुप सुखी सब रहहीं।।
सहज बयरु सब जीवन्ह त्यागा।गिरि पर सकल करहिं अनुरागा।।
सोह सैल गिरिजा गृह आएँ।जिमि जनु रामभगति के पाएँ।।
नित नूतन मंगल गृह तासू।ब्रह्मादिक गावहिं जसु जासू।।
नारद समाचार सब पाए।कौतुकहीं गिरि गेह सिधाए।।
सैलराज बड़ आदर कीन्हा।पद पखारि बर आसनु दीन्हा।।
नारि सहित मुनि पद सिरु नावा।चरन सलिल सबु भवनु सिंचावा।।
निज सौभाग्य बहुत गिरि बरना।सुता बोलि मेली मुनि चरना।।
saritā saba punita jalu bahahīṁ |khaga mr̥ga madhupa sukhī saba rahahīṁ ||
sahaja bayaru saba jīvanha tyāgā |giri para sakala karahiṁ anurāgā ||
soha saila girijā gr̥ha āeṁ |jimi janu rāma-bhagati ke pāeṁ ||
nita nūtana maṅgala gr̥ha tāsū |brahmādika gāvahiṁ jasu jāsū ||
nārada samācāra saba pāe |kautukahīṁ giri gehi sidhāe ||
sailarāja baṛa ādara kīnhā |pada pakhāri bara āsanu dīnhā ||
nāri sahita muni pada siru nāvā |carana salila sabu bhavanu siṁcāvā ||
nija saubhāgya bahuta giri baranā |sutā boli melī muni caranā ||
แม่น้ำทั้งปวงไหลไปด้วยน้ำอันบริสุทธิ์ นก สัตว์ป่า และผึ้งทั้งหลายอาศัยอยู่ด้วยความสุข สรรพสัตว์ทุกชีวิตได้ละทิ้งความเป็นศัตรูโดยธรรมชาติ บนภูเขาทุกผู้ทุกนามผูกพันกันด้วยความรัก ยอดเขานั้นสว่างไสวเมื่อพระคีริชาเสด็จกลับสู่นิวาส ราวกับว่าได้บรรลุสมบัติแห่งภักติต่อพระราม วันแล้ววันเล่าความมงคลใหม่ได้เติมเต็มนิวาสนั้น พระพรหมและเทพทั้งปวงได้สรรเสริญพระเกียรติของผู้ซึ่งมีชื่อเสียงเลื่องลือ พระนารัททราบข่าวทั้งปวงแล้วได้เสด็จไปยังนิวาสบนภูเขาด้วยความประหลาดใจ เจ้าแห่งภูเขาได้ทรงถวายเกียรติอย่างยิ่ง ทรงล้างพระบาทและถวายอาสน์อันประเสริฐ พร้อมด้วยพระชายาได้ทรงก้มพระเศียรแทบพระบาทของพระฤๅษี ด้วยน้ำจากพระบาทนั้นได้ทรงประพรมทั่วพระราชวัง ภูเขาได้ตรัสถึงโชคชะตาอันดีของตนมาก ทรงเรียกพระธิดาและให้นางนั่งแทบพระบาทของพระฤๅษี
โทหา 66
त्रिकालग्य सर्बग्य तुम्ह गति सर्बत्र तुम्हारि।कहहु सुता के दोष गुन मुनिबर हृदयँ बिचारि।।66।।
trikālagya sarbagya tumha gati sarbatra tumhāri |kahahu sutā ke doṣa guna munibara hṛdayã bicāri ||66||
ท่านรู้อดีต ปัจจุบัน และอนาคต ท่านรู้สรรพสิ่ง และอำนาจของท่านแผ่ไปทั่วทุกแห่ง โอ้ มหาฤาษีผู้ประเสริฐ จงตรึกตรองในใจแล้วบอกข้อดีและข้อด้อยของธิดาของข้าพเจ้ามาเถิด
เจาปาอี 67.1-4
कह मुनि बिहसि गूढ़ मृदु बानी।सुता तुम्हारि सकल गुन खानी।।
सुंदर सहज सुसील सयानी।नाम उमा अंबिका भवानी।।
सब लच्छन संपन्न कुमारी।होइहि संतत पियहि पिआरी।।
सदा अचल एहि कर अहिवाता।एहि तें जसु पैहहिं पितु माता।।
होइहि पूज्य सकल जग माहीं।एहि सेवत कछु दुर्लभ नाहीं।।
एहि कर नामु सुमिरि संसारा।त्रिय चढ़हहिं पतिब्रत असिधारा।।
सैल सुलच्छन सुता तुम्हारी।सुनहु जे अब अवगुन दुइ चारी।।
अगुन अमान मातु पितु हीना।उदासीन सब संसय छीना।।
kaha muni bihasi gūṛha mṛdu bānī |sutā tumhāri sakala guna khānī ||
sundara sahaja susīla sayānī |nāma umā aṁbikā bhavānī ||
saba lacchana saṁpanna kumārī |hoihi saṁtata piyahi piārī ||
sadā acala ehi kara ahi-vātā |ehi teṁ jasu paihahiṁ pitu mātā ||
hoihi pūjya sakala jaga māhīṁ |ehi sevata kachu durlabha nāhīṁ ||
ehi kara nāmu sumiri saṁsārā |triy caṛhahahiṁ patibrata asi-dhārā ||
saila sulacchana sutā tumhārī |sunahu je aba avaguna dui cārī ||
aguna amāna mātu pitu hīnā |udāsīna saba saṁsaya chīnā ||
มุนีกล่าวด้วยรอยยิ้ม ด้วยเสียงอ่อนโยนและลึกลับว่า ธิดาของท่านเป็นแหล่งแห่งคุณธรรมทั้งปวง นางงดงาม อ่อนโยนโดยธรรมชาติ มีกิริยาดีและเฉลียวฉลาด นามของนางคือ อุมา อัมพิกา และภวานี หญิงสาวผู้นี้มีลักษณะมงคลครบทุกประการ และจักเป็นที่รักของสวามีตลอดกาล สถานะภรรยาของนางจักมั่นคงตลอดไป และด้วยนาง บิดามารดาจักได้รับคีรติเชิดชู นางจักได้รับการเคารพบูชาทั่วทั้งโลก และผู้ใดรับใช้นาง สิ่งใดจักไม่ยากที่จะได้มา ด้วยการระลึกถึงนามของนาง สตรีทั้งหลายในโลกจักได้ขึ้นสู่คมดาบแห่งการอุทิศต่อสวามี โอ้หิมาลัย ธิดาของท่านมีลักษณะมงคลประเสริฐ แต่บัดนี้จงฟังข้อบกพร่องสองสามประการของนาง สวามีของนางจักไร้คุณ ไร้เกียรติ ไร้มารดาบิดา เย็นชาต่อโลก และปราศจากความสงสัยทั้งปวง
โทหา 67
जोगी जटिल अकाम मन नगन अमंगल बेष।अस स्वामी एहि कहँ मिलिहि परी हस्त असि रेख।।67।।
jogī jaṭila akāma mana nagana amaṅgala beṣa |asa svāmī ehi kahaṁ milihi parī hasta asi rekh ||67||
โยคีผู้มีผมเปียกลุ่ม จิตใจปราศจากความปรารถนา เปลือยกาย และมีเครื่องแต่งกายอันไม่เป็นมงคล สวามีเช่นนี้นางจะได้พบ เพราะเส้นแห่งชะตาเช่นนี้ปรากฏอยู่บนฝ่ามือของนาง
เจาปาอี 68.1-4
सुनि मुनि गिरा सत्य जियँ जानी।दुख दंपतिहि उमा हरषानी।।
नारदहुँ यह भेदु न जाना।दसा एक समुझब बिलगाना।।
सकल सखीं गिरिजा गिरि मैना।पुलक सरीर भरे जल नैना।।
होइ न मृषा देवरिषि भाषा।उमा सो बचनु हृदयँ धरि राखा।।
उपजेउ सिव पद कमल सनेहू।मिलन कठिन मन भा संदेहू।।
जानि कुअवसरु प्रीति दुराई।सखी उछँग बैठी पुनि जाई।।
झूठि न होइ देवरिषि बानी।सोचहि दंपति सखीं सयानी।।
उर धरि धीर कहइ गिरिराऊ।कहहु नाथ का करिअ उपाऊ।।
suni muni girā satya jiyã jānī |dukha daṁpatihi umā haraṣānī ||
nārada-hũ yaha bheda na jānā |dasā eka samujhaba bilagānā ||
sakala sakhī̃ girijā giri mainā |pulaka sarīra bhare jala nainā ||
hoi na mṛṣā devarṣi bhāṣā |umā so bacanu hṛdayã dhari rākhā ||
upajeu siva pada kamala sanehū |milana kaṭhina mana bhā sandehū ||
jāni ku-avasaru prīti durāī |sakhī uchaṅga baiṭhī puni jāī ||
jhūṭhi na hoi devarṣi bānī |socahi daṁpati sakhī̃ sayānī ||
ura dhari dhīra kahai girirāū |kahahu nātha kā kari'a upāū ||
ได้ยินพระวาจาของพระฤาษีและรู้ในใจว่าเป็นความจริง คู่สามีภรรยาเศร้าโศก แต่พระอุมาทรงปีติยินดี แม้นารัทก็ไม่ทราบความลับนี้ เพราะสภาพเหมือนกัน แต่เหตุผลต่างกัน พวกสหายทั้งหมด คีริชา ราชาแห่งภูเขา และไมนา ร่างกายซู่ซ้อน ดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตา พระวาจาของพระฤาษีผู้ทิพย์จะเป็นเท็จไม่ได้ พระอุมาทรงจารึกพระวาจานั้นไว้ในพระหฤทัย ความรักต่อดอกบัวแห่งพระบาทพระศิวะบังเกิดขึ้น แต่ความสงสัยเกิดในใจว่าการพบปะจะยากยิ่ง ทราบว่ายังไม่เป็นโอกาสอันควร จึงปกปิดความรัก แล้วไปนั่งในตักของสหาย พระวาจาของพระฤาษีผู้ทิพย์จะเป็นเท็จไม่ได้ คู่สามีภรรยาและสหายผู้ฉลาดต่างก็เป็นกังวล ทรงมั่นใจไว้ในพระหฤทัย ราชาแห่งภูเขาตรัสว่า ขอท่านบอกข้าพเจ้า ควรทำอุบายใดดี
โทหา 68
कह मुनीस हिमवंत सुनु जो बिधि लिखा लिलार।देव दनुज नर नाग मुनि कोउ न मेटनिहार।।68।।
kaha munīsa himavanta sunu jo bidhi likhā lilāra |deva danuja nara nāga muni kou na meṭanihāra ||68||
พระฤๅษีผู้ทรงเกียรติตรัสว่า ดูก่อนพระหิมวัน จงฟังสิ่งที่พระผู้กำหนดชะตากรรมได้ทรงจารึกไว้บนหน้าผากของใคร ไม่ว่าจะเป็นเทพ อสูร มนุษย์ นาค หรือแม้กระทั่งพระฤๅษี ไม่มีผู้ใดมีอำนาจที่จะลบมันได้
เจาปาอี 69.1-4
तदपि एक मैं कहउँ उपाई।होइ करै जौं दैउ सहाई।।
जस बरु मैं बरनेउँ तुम्ह पाहीं।मिलहि उमहि तस संसय नाहीं।।
जे जे बर के दोष बखाने।ते सब सिव पहि मैं अनुमाने।।
जौं बिबाहु संकर सन होई।दोषउ गुन सम कह सबु कोई।।
जौं अहि सेज सयन हरि करहीं।बुध कछु तिन्ह कर दोषु न धरहीं।।
भानु कृसानु सर्ब रस खाहीं।तिन्ह कहँ मंद कहत कोउ नाहीं।।
सुभ अरु असुभ सलिल सब बहई।सुरसरि कोउ अपुनीत न कहई।।
समरथ कहुँ नहिं दोषु गोसाई।रबि पावक सुरसरि की नाई।।
tadapi eka maiṁ kahauṁ upāī.hoi karai jauṁ daiu sahāī..
jasa baru maiṁ baraneuṁ tumha pāhīṁ.milahi umahi tasa saṁsaya nāhīṁ..
je-je bara ke doṣa bakhāne.te saba siva pahi maiṁ anumāne..
jauṁ bibāhu saṅkara sana hoī.doṣau guna sama kaha sabu koī..
jauṁ ahi seja sayana hari karahīṁ.budha kachu tinh kara doṣu na dharahīṁ..
bhānu kṛsānu sarba rasa khāhīṁ.tinh kahaṁ manda kahata kou nāhīṁ..
subha aru asubha salila saba bahī.surasari kou apunīta na kahī..
samaratha kahuṁ nahiṁ doṣu gosāī.rabi pāvaka surasari kī nāī..
อย่างไรก็ตาม เราจะบอกวิธีการหนึ่ง หากพระประสงค์ทรงโปรดประทานความช่วยเหลือ มันจะสำเร็จได้ ดังที่เราได้อธิบายเกี่ยวกับเจ้าบ่าวให้ท่านฟังก่อนหน้านี้ พระนางอุมาจะได้รับพระองค์อย่างแน่นอน ในเรื่องนี้ไม่มีข้อสงสัย ไม่ว่าข้อบกพร่องใดที่ผู้คนกล่าวหาในการสมรสนั้น เราถือว่าทั้งหมดเป็นสิ่งที่เกี่ยวข้องกับพระศิวะเท่านั้น หากการสมรสเป็นไปกับพระศังกระ ทั้งข้อบกพร่องและคุณธรรมจะถูกกล่าวถึงเหมือนเป็นสิ่งเดียวกันโดยทุกคน หากพระวิษณุสามารถบรรทมบนแท่นบรรทมงูได้ บรรดาผู้มีปัญญาไม่ตำหนิพระองค์ในเรื่องนั้น พระอาทิตย์และพระอัคนีทรงบริโภคสารทุกชนิด แต่ไม่มีใครเรียกพระองค์เหล่านั้นว่าต่ำช้า น้ำทุกชนิดทั้งบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ไหลลงสู่แม่น้ำสวรรค์ และไม่มีใครเรียกแม่น้ำคงคาว่าไม่บริสุทธิ์ ในพระผู้ทรงอำนาจอย่างแท้จริงไม่มีข้อบกพร่อง เช่นเดียวกับพระอาทิตย์ พระอัคนี และแม่น้ำคงคาอันศักดิ์สิทธิ์
โทหา 69
जौं अस हिसिषा करहिं नर जड़ि बिबेक अभिमान।परहिं कलप भरि नरक महुँ जीव कि ईस समान।।69।।
jaũ asa hisiṣā karahiṃ nara jaṛi bibeka abhimāna |parahiṃ kalapa bhari naraka mahũ jīva ki īsa samāna ||69||
หากมนุษย์ผู้โง่เขลา หยิ่งยโสในปัญญาของตน จะมาแข่งขันกับผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ พวกเขาจะตกลงสู่นรกตลอดกัปหนึ่ง สรรพสัตว์จะเสมอเหมือนองค์พระผู้เป็นเจ้าได้อย่างไร
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार शिव-अपमान-निवारण, नाम-निष्ठा की दृढ़ता, और अहंकार-क्षय का फल कहा जाता है। ‘राम नाम’ का शिव-स्मरण सुनकर श्रोता के भीतर शैव-वैष्णव-भेद मिटता है और भक्ति में स्थैर्य आता है—यही इस अंश की साधना-फलश्रुति मानी जाती है।
सामान्यतः शैव-वैष्णव समन्वय हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘ॐ नमः शिवाय’ का जप-सम्पुट लोक-परम्परा में जोड़ा जाता है; मानस-पाठ में अधिक प्रचलित नाम-सम्पुट ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
