Prakarana 3
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
รสศูนย์กลางของอโยธยากาณฑ์คือการรวมกันของความเมตตาและสันติ แต่ในส่วนนี้เมล็ดพันธุ์แห่งความเมตตาดูเหมือนถูกรดน้ำด้วยความกลัวและการหลอกลวง ภายในของไกเกยี ซึ่งเคยสามารถรังสรรค์ความรู้สึกของมารดาและธรรมะของกษัตริย์ ผ่านคำพูดที่คดโกงของมันถรา กลายเป็น "เรือนแห่งความโกรธ" ในที่นี้ตุลสีไม่ได้ประพันธ์ตำราว่าด้วยการปกครอง แต่เป็นจิตวิทยา: การกระตุกของตาขวา ความฝันร้าย การสั่นของร่างกาย ทั้งหมดนี้เป็นสัญญาณละเอียดของการหันเข้าสู่อธรรม ในอีกด้านหนึ่งยืนคำมั่นแห่งความจริงของทศรถ (ประเพณีของราชวงศ์ราฆู): ภายในลีลาสคุณ นั่นคือความจำเป็นของธรรมะ กษัตริย์อาจแตกสลาย แต่พระวาจาของพระองค์ไม่เป็นเช่นนั้น โครงสร้างนี้เองที่ทำให้การสังเคราะห์นิรฺคุณ-สคุณของมานสเป็นลึกซึ้งยิ่งขึ้น: แม้พระเจ้าทรงมหิทธิฤทธิ์ แต่ในการละเล่นของธรรมะภักต์และมรยาทา พระองค์ทรงยอมรับ "การผูกมัด" ตามพระทัยของพระองค์เอง สำหรับผู้แสวงหา ข้อความชัดเจน: การรักษาความจริงและความเหมาะสมคือขั้นต่อไปของบันได แม้เมื่อหัวใจทะเลาะด้วยกระแสแห่งความเมตตา
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 20.1-4
कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।
तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।
कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।
फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।
सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।
दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।
काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||
tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||
kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||
phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||
sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||
dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||
kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||
ไกเกยี ธิดาแห่งกษัตริย์เกกยะ ได้ยินถ้อยคำอันขมขื่น ไม่อาจกล่าวสิ่งใดได้ หดเกร็งด้วยความหวาดกลัวและเหี่ยวเฉา เหงื่อไหลทั่วกาย สั่นเทาดุจต้นกล้วย นางก่อมหลังงอจึงกัดลิ้นไว้ระหว่างฟัน เล่าเรื่องแล้วเรื่องเล่า นับล้านเรื่องลวงล่อ ปลอบใจราชินีว่า "จงมั่นความกล้า" พรหมลิขิตหันผัน หญิงชั่วกลับเป็นที่รัก ไกเกยีสรรเสริญนกกระเรียน สำคัญว่าเป็นหงส์ "ฟังเถิดมันธรา ถ้อยคำของเจ้าเป็นจริง ตาขวาของฉันสั่นไหวอยู่เสมอ ทุกวันฉันฝันร้ายในยามราตรี แต่ด้วยความหลงใหลของตน ฉันมิได้บอกเจ้า ฉันจะทำประการใดเล่า สหายเอ๋ย สันดานของฉันซื่อตรงไร้เล่ห์เหลี่ยม ไม่รู้จักขวาจากซ้าย"
โทหา 20
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||20||
ตราบเท่าที่อำนาจของข้าพเจ้าจะยอม ข้าพเจ้ามิได้กระทำความเดือดร้อนแก่ผู้ใดจนถึงบัดนี้ ด้วยบาปกรรมอันใดหนอ ชะตาจึงได้ประทานทุกข์อันทนไม่ได้นี้แก่ข้าพเจ้าในคราเดียว
เจาปาอี 21.1-4
नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।
अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।
दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।
अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।
जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।
जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।
पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।
भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||
ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||
dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||
asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||
jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||
jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||
pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||
bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||
ข้าพเจ้าขอกลับไปใช้ชีวิตทั้งชีวิตในบ้านบิดา ตราบใดที่ยังมีชีวิตอยู่ ข้าพเจ้าจะไม่รับใช้ภรรยาคู่แข่ง ผู้ใดที่โชคชะตาให้มีชีวิตอยู่ภายใต้อำนาจของศัตรู ความตายย่อมดีกว่าปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ต่อไปสำหรับผู้นั้น พระราชินีตรัสด้วยถ้อยคำอันเศร้าโศกสารพัดประการ เมื่อได้ยินดังนั้น มันถราผู้เป็นหญิงหลังค่อมจึงดำเนินอุบายของสตรี ทำไมจึงตรัสเช่นนี้ ทรงรับไว้ในใจว่าเป็นเรื่องต่ำต้อย ความสุขและความเป็นสาวิกีของท่านจะเพิ่มพูนเป็นสองเท่าทุกวัน ผู้ใดที่วางอุบายทำร้ายท่านอย่างร้ายแรง ผู้นั้นจะได้รับผลแห่งกรรมที่สุกงอมเต็มที่ด้วยตนเอง ตั้งแต่ข้าพเจ้าได้ยินเรื่องอุบายชั่วนี้ นายหญิงเอ๋ย ข้าพเจ้าไม่มีความหิวในเวลากลางวันและไม่มีการนอนหลับในเวลากลางคืน ข้าพเจ้าได้ถามผู้มีปัญญาผู้อ่านลางสังหรณ์ และพวกเขาได้ขีดเส้นแล้วกล่าวว่า ภรตะจะได้เป็นกษัตริย์ นี่เป็นความจริง นายหญิงเอ๋ย หากท่านจะลงมือทำ ข้าพเจ้าจะบอกอุบายให้ พระราชาทรงอยู่ภายใต้อำนาจแห่งการรับใช้ของท่าน
โทหา 21
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||21||
ตามวาจาของท่าน ข้าพเจ้าย่อมกระโดดลงไปในบ่อน้ำ แม้จะละทิ้งบุตรและสวามีก็ยอมได้ ท่านกล่าวว่าท่านเห็นความทุกข์ยากอันใหญ่หลวงของข้าพเจ้า แล้วเพราะเหตุใดข้าพเจ้าจึงไม่ทำตามคำแนะนำเพื่อประโยชน์ของตนเล่า
เจาปาอี 22.1-4
कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।
लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।
सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।
कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।
दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।
सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।
भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।
होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||
lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||
sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||
kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||
dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||
sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||
bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||
hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||
หลังจากที่มันธราหญิงห่อหลังชนะใจไกยเกษีแล้ว ได้ลับมีดแห่งการหลอกลวงไว้ที่หัวใจของนาง บนหินแห่งความดื้อดึงของนาง ราชินีไม่เห็นว่าความทุกข์อยู่ใกล้สักเพียงใด เหมือนสัตว์ที่จะถูกเซ่นไหว้กำลังกินหญ้าเขียวอยู่ ถ้อยคำของนางฟังดูอ่อนนุ่มแต่ตอนจบรุนแรง เหมือนกับว่านางกำลังให้น้ำผึ้งผสมกับยาพิษร้ายแรง นางกำนัลกล่าวว่า "ท่านจำได้หรือไม่ นายหญิง ท่านเคยเล่าเรื่องให้ข้าพเจ้าฟัง" พรทั้งสองยังอยู่กับกษัตริย์ จงขอพรเหล่านั้นวันนี้ และระงับความร้อนรุ่มในอกของท่าน จงขอให้ราชบัลลังก์แก่บุตรของท่านและการเนรเทศไปอยู่ป่าแก่พระราม แล้วรับเอาความชื่นบานแห่งชัยชนะเหนือคู่อิจฉาทั้งปวงมาเป็นของท่าน เมื่อกษัตริย์ได้สาบานด้วยนามพระรามแล้ว ท่านจงทวงขอในสิ่งที่พระวาจาของพระองค์จะไม่อาจผิดได้ หากคืนนี้ผ่านไป เรื่องจะเสียหายทั้งหมด จงยึดถ้อยคำของข้าเหมือนชีวิตของท่านเอง"
โทหา 22
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||22||
หลังจากวางแผนร้ายอันโหดร้ายยิ่งใหญ่นี้แล้ว หญิงบาปผู้นั้นกล่าวว่า จงไปยังห้องแห่งความโกรธ จงจัดการกิจการด้วยความระมัดระวังทุกประการ และอย่าไว้วางใจพระราชาอย่างรีบร้อนหรือง่ายดาย
เจาปาอี 23.1-4
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।
तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।
जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।
बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।
बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।
पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।
कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।
राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।
kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||
tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||
jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||
bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||
bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||
pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||
kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||
rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||
พระราชินีทรงถือว่านางกุพารีเป็นที่รักดังชีวิต และทรงสรรเสริญปัญญาอันยิ่งใหญ่ของนางซ้ำแล้วซ้ำเล่า "ในโลกนี้ไม่มีผู้ปรารถนาดีเสมอเหมือนเจ้า เมื่อข้าพเจ้าถูกกระแสพัดพาไป เจ้าได้เป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า" "หากพระพรหมทรงบันดาลให้ความปรารถนาของข้าพเจ้าสำเร็จในวันพรุ่งนี้ เพื่อนเอ๋ย ข้าพเจ้าจะทำให้เจ้าเป็นแก้วตาของข้าพเจ้า" ทรงแสดงความเคารพต่อนางกำนัลในหลายประการ ไกยเกยีเสด็จไปยังห้องแห่งความโกรธา ความวิบัติเป็นเมล็ดพันธุ์ นางกำนัลเป็นฤดูฝน และจิตอันชั่วร้ายของไกยเกยีเป็นดิน เมื่อได้รับน้ำแห่งการหลอกลวง ต้นอ่อนก็งอกขึ้น พรสองประการเป็นใบทั้งสอง และความทุกข์เป็นผลที่เกิดขึ้นในที่สุด นางจัดเตรียมเครื่องประกอบทั้งปวงแห่งความโกรธา และขณะที่ยังครองราชย์อยู่ ก็ทำลายลงด้วยความคิดชั่วของตนเอง ในพระราชวังและนครเกิดเสียงอื้ออึง และไม่มีผู้ใดรู้เรื่องแผนการชั่วร้ายนี้เลย
โทหา 23
प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||23||
บรรดาบุรุษและสตรีในนครเปี่ยมด้วยความปีติ ทุกคนจัดเตรียมพิธีมงคล บ้างเข้าไป บ้างออกมา มีฝูงชนมากมายณ ราชสภาของพระราชา
เจาปาอี 24.1-4
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।
प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।
फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।
को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।
जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।
सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।
अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।
को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।
bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||
prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||
phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||
ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||
jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||
sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||
asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||
ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||
มิตรสหายสมัยเด็กได้ยินข่าวแล้วยินดีในใจ รวมกันเป็นกลุ่มสิบห้าคนเดินทางไปหาราม องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงจำรักที่มีต่อพวกเขาได้ ทรงต้อนรับด้วยเกียรติและทรงสอบถามความเป็นอยู่ด้วยถ้อยคำอ่อนโยน หลังได้รับพระบัญชาจากองค์อันเป็นที่รักแล้ว พวกเขากลับไปยังบ้านของตน สรรเสริญรามซึ่งกันและกันไปตลอดทาง "ใครในโลกนี้เสมอเหมือนวีรบุรุษแห่งราชวงศ์ราฆุ ผู้ทรงรักษาความอ่อนโยนและความรัก? ในชาติใดที่เราเร่ร่อนไปเพราะอำนาจแห่งกรรม ขอพระเจ้าได้ประทานสิ่งนี้แก่เราในทุกชาติ: ขอให้เราเป็นผู้รับใช้ และพระเจ้าของนางสีดาเป็นนายของเรา ขอให้ความสัมพันธ์นี้ดำรงอยู่ตลอดไป" ความปรารถนาเช่นนี้มีอยู่ในใจของทุกคนในเมือง แต่ในใจของนางไกยเกษี ธิดาแห่งกษัตริย์เกกยะ มีไฟเผาผลาญอย่างรุนแรง ใครเล่าที่ไม่พินาศเพราะคบคนชั่วร้าย? ความเฉลียวฉลาดย่อมไม่อยู่ในใจของคนพาล
โทหา 24
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||24||
เวลาเย็น พระราชาผู้เปี่ยมด้วยความปีติ เสด็จไปยังวังของไกเกยี เสมือนว่าความรักได้สวมกายเนื้อเดินทางไปหาความโหดร้าย
เจาปาอี 25.1-4
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।
सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।
सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।
सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।
सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।
भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।
कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।
जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||
surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||
so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||
sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||
sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||
bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||
kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||
jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||
กษัตริย์ทรงสะดุ้งเมื่อได้ยินถึงห้องแห่งความโกรธ และด้วยความหวาดกลัวพระบาทจึงก้าวไปข้างหน้าไม่ได้ ผู้ซึ่งพระเจ้าแห่งเทวดาทรงสถิตอยู่ในพระกรที่แข็งแกร่ง และกษัตริย์ทั้งปวงต่างรักษาตนให้อยู่ในความโปรดปรานของพระองค์ ถึงพระองค์ก็ยังเหี่ยวแห้งเมื่อได้ยินถึงความโกรธของสตรี จงดูอำนาจและความยิ่งใหญ่ของกามเทพเถิด ผู้ที่มีตรีศูล วัชระ และดาบอยู่บนกาย ก็ถูกธนูดอกไม้ของพระเจ้าแห่งรติตีตกลง กษัตริย์เสด็จไปหาพระชายาอันเป็นที่รักด้วยความหวาดกลัว และเมื่อเห็นสภาพของพระนางก็ทรงเต็มไปด้วยความเศร้าโศกอันเจ็บปวด พระนางบรรทมอยู่บนพื้นดินด้วยผ้าเก่าหยาบกระด้าง และทรงถอดเครื่องประดับนานาชนิดออกจากกาย เครื่องทรงอันน่าสมเพชนั้นเหมาะสมกับสตรีผู้มีจิตชั่วร้ายเป็นอย่างดี ราวกับเป็นเครื่องบ่งบอกถึงความเป็นหม้ายในอนาคต กษัตริย์เสด็จเข้าใกล้และตรัสด้วยวาจาอันอ่อนโยนว่า ดั่งชีวิตอันเป็นที่รัก เหตุใดจึงโกรธ?
ฉันท์ 25
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।
दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||
dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||
"ด้วยเหตุใด พระราชินี จึงทรงพระพิโรธ?" พระองค์ตรัสถาม แล้วทรงเอาพระหัตถ์แตะนาง แต่นางก็ผลักพระสวามีออก นางจ้องมองพระองค์ด้วยท่าทางอันน่าสะพรึงกลัว ดังงูพิษตัวเมียผู้กริ้ว ความปรารถนาทั้งสองของนางประดุจลิ้นคู่ในโอษฐ์ และพระพรทั้งสองประดุจเขี้ยวอันงดงาม นางกำลังมองหาจุดสำคัญที่จะกัด ตุลสีทาสกล่าวว่า พระราชาผู้ทรงอยู่ภายใต้พระพรหมลิขิต ทรงทราบสรรพเป็นเพียงการเล่นของคู่รัก
โสรฐา 25
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||25||
พระราชาตรัสซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า ผู้มีใบหน้างดงาม ผู้มีดวงตาสวยงามเสียงดั่งนกกาเหวา ผู้มีท่าเดินงดงามดั่งช้าง จงบอกเหตุแห่งความโกรธของเจ้าแก่ข้าพเจ้าเถิด
เจาปาอี 26.1-4
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।
कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।
सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।
जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।
प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।
जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।
बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।
घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||
kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||
sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||
jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||
priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||
jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||
bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||
gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||
ที่รัก ใครได้ทำร้ายท่าน ใครมีสองเศียร และยมราชประสงค์จะพรากใครไป จงบอกข้า ขอทานคนใดที่ข้าจะตั้งให้เป็นกษัตริย์ จงบอกข้า กษัตริย์พระองค์ใดที่ข้าจะขับไล่ออกจากแผ่นดิน ข้าสามารถปลงพระชนม์ศัตรูของท่านได้แม้นาคผู้เป็นอมร นับประสาอะไรกับมนุษย์และสตรีผู้น่าสงสารดั่งแมลง ท่านรู้นิสัยของข้า ผู้งามผุดผ่อง ใจของข้าคือนกจักโร และพระพักตร์ของท่านคือพระจันทร์ ที่รัก ชีวิตของข้า บุตรของข้า ทั้งหมดของข้า ครอบครัวและไพร่พลของข้า ทั้งหมดอยู่ในอำนาจของท่าน หากข้ากล่าวสิ่งใดแก่ท่านด้วยการหลอกลวง นางผู้เป็นที่รัก ข้าสาบานด้วยคำปฏิญาณร้อยครั้งต่อพระราม จงยิ้ม และขอสิ่งใดก็ตามที่ใจท่านปรารถนา และประดับกายอันงดงามของท่านด้วยเครื่องประดับ จงตรึกตรองในใจว่านี่เป็นชั่วโมงอันไม่ดี และรีบเถิดที่รัก จงสลัดทิ้งเครื่องแต่งกายอันไม่เหมาะสมนี้
โทหา 26
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||26||
ได้ยินดังนั้น ทรงตรึงถึงความหนักแน่นของปฏิญาณในพระทัย ไกกียีผู้มีปัญญาทรามก็ทรงลุกขึ้นด้วยรอยยิ้ม ทรงประดับตนด้วยเครื่องอัญมณี ดังนายาที่เห็นกวางแล้ววางกับดัก
เจาปาอี 27.1-4
पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।
भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।
रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।
दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।
ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।
लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।
जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।
कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||
bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||
rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||
dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||
aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||
lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||
jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||
kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||
แล้วกษัตริย์ทรงสำคัญว่านางเป็นมิตรแท้ในใจ จึงตรัสอีกครั้งด้วยเสียงอ่อนหวานไพเราะ ด้วยความปีติยินดี นางเอ๋ย สิ่งที่ทำให้ใจเจริญของเจ้าได้บังเกิดขึ้นแล้ว ในทุกเรือนทุกหลังแห่งนคร มีแต่ความยินดีและการแสดงความยินดี วันพรุ่งนี้เราจะยกตำแหน่งรัชทายาทแด่พระราม ผู้มีดวงตางาม จงจัดเตรียมสิ่งมงคลให้พร้อม ได้ยินดังนั้น ดวงใจอันแข็งกระด้างของนางก็กระเพื่อมและแตก ราวกับว่าฝีสุกถูกสัมผัส ความเจ็บปวดเช่นนั้นนางก็ซ่อนไว้ด้วยรอยยิ้ม ดังภรรยาของโจรผู้ไม่กล้าร้องไห้ออกมาอย่างเปิดเผย กษัตริย์ไม่ทรงเห็นเล่ห์เหลี่ยมแห่งการหลอกลวงของนาง เพราะนางได้รับการสั่งสอนจากครูผู้เป็นเพชรในหมู่คนคดโกงนับล้านครั้ง แม้กษัตริย์จะทรงชำนาญในการปกครอง แต่จริยาของสตรีนั้นเป็นมหาสมุทรที่ลึกเกินกว่าจะวัดได้ แล้วนางก็เพิ่มความรักจอมปลอมให้ยิ่งขึ้น จึงกล่าวด้วยรอยยิ้ม หันสายตาและใบหน้าไปทางอื่น
โทหา 27
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||27||
"จงขอ จงขอ" ท่านพูดอยู่เสมอ พี่รัก แต่ท่านไม่เคยให้ และดิฉันก็ไม่เคยได้รับ ท่านตรัสว่าจะประทานพรสองประการ แต่กระนั้นดิฉันก็ยังสงสัยว่าจะได้รับหรือไม่
เจาปาอี 28.1-4
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।
थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।
झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।
रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।
नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।
सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।
तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।
बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||
thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||
jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||
raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||
nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||
satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||
tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||
bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||
พระราชาตรัสด้วยรอยพระสรรหาว่า "ข้าเข้าใจความลับของท่านแล้ว ท่านรักการโกรธยิ่งนัก" "ท่านเก็บพรไว้และมิได้ขอเลย ในความเรียบง่ายของข้า ข้าได้ลืมเสียแล้ว" "อย่ากล่าวโทษข้าเท็จเลย หากท่านพอใจ จงขอสี่แทนสองเถิด" "ประเพณีแห่งราชวงศ์รคุเป็นมาตลอดว่า จะสิ้นลมหายใจก็ตาม แต่พระวาจาต้องไม่คลาด" "ไม่มีกองบาปใดเท่ากับความเท็จ เมล็ดกุญชรแสนล้านจะเท่าภูเขาหรือ" "ความจริงเป็นรากแห่งกุศลกรรมอันงดงามทั้งปวง เป็นที่ทราบจากพระเวทและพระปุราณะ และที่มนุสรรเสริญไว้" "ยิ่งไปกว่านั้น ข้าได้ถวายสัตย์ต่อพระราม องค์พระผู้เป็นนายแห่งรคุวงศ์ ผู้ทรงเป็นขีดสุดแห่งคุณธรรมและความรัก" เมื่อทรงยืนพระวาจาให้มั่นคงแล้ว หญิงผู้มีจิตชั่วก็ยิ้มแล้วกล่าว ราวกับนกเหยี่ยวจอมประสงค์ร้ายได้รับการปลดหมวกออก
โทหา 28
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||28||
พระประสงค์ของพระราชาเปรียบดังป่างาม และฝูงนกที่มีความสุขที่อาศัยอยู่ในป่านั้นคือความปิติยินดีของพระองค์ ไกเกยีเปรียบดังหญิงชาวภิล กำลังจะปล่อยเหยี่ยวอันน่าเกรงขามแห่งวาจาของนางใส่พวกมัน
เจาปาอี 29.1-5
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।
मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।
तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।
सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।
गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।
बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।
माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।
मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।
अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||
māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||
tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||
suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||
gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||
bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||
māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||
mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||
avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||
ไกรเกยีกล่าวว่า จงฟัง ที่รักผู้เป็นที่รักดังชีวิต ในสิ่งที่พอใจใจของฉัน จงมอบพรหนึ่งแก่ฉัน คือการสถาปนาภารตะ ข้าพเจ้าประนมมือขอพรที่สอง ขอพระเจ้าข้าทรงสำเร็จความปรารถนาของข้าพเจ้า ขอให้พระรามจงอาศัยอยู่ในป่าเป็นเวลาสิบสี่ปี ในรูปของนักพรต ดำรงตนเป็นผู้สละโลกโดยสิ้นเชิง ได้ยินคำอ่อนโยน พระราชาเสียพระทัย ดังนกจักวาที่เศร้าโศกเมื่อแสงจันทร์สัมผัสถึง ทรงถดถอยด้วยความหวาดกลัวและตรัสมิได้ ดังนกกระทาในป่าเมื่อเหยี่ยวเข้าจับ พระราชาทรงซีดขาวโดยสิ้นเชิง ดังฟ้าผ่าต้นตาล ทรงวางพระหัตถ์บนพระนลาฎและเนร่งพระเนตรทั้งสอง ดังว่าความเศร้าโศกได้สถิตในกายและเริ่มเศร้าโศก ความปรารถนาของข้าพเจ้าเปรียบดังต้นกัลปพฤกษ์ที่เบ่งบาน เมื่อจะออกผล ช้างตัวเมียได้ถอนรากถอนโคน ไกรเกยีได้ทำลายอโยธยาให้ร้าง และได้วางรากฐานแห่งหายนะอย่างมั่นคง
โทหา 29
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||29||
กลายเป็นเวลาใดเล่า และเกิดอะไรขึ้น! ข้าพเจ้าพินาศไปเพราะไว้วางใจสตรี เหมือนนักบำเพ็ญตบะที่ถูกอวิชชาทำลายย่อยยับในเวลาพอดีที่ผลแห่งการบำเพ็ญโยคะกำลังจะสุกงอม
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
