Prakarana 3
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസകേന്ദ്രം കരുണയും ശാന്തവും ചേർന്നതാണ്; എന്നാൽ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കരുണയുടെ വിത്ത് ‘ഭയം’യും ‘കപടം’യും കൊണ്ട് നനയുന്നതുപോലെ കാണാം. കൈകേയിയുടെ അന്തഃകരണം—മുമ്പ് മാതൃഭാവത്തിന്റെയും രാജധർമ്മത്തിന്റെയും ആശ്രയമാകാമായിരുന്നത്—മന്ത്രയുടെ കുത്സിതവാണിയാൽ ‘കോപഭവനം’ ആകുന്നു. തുളസി ഇവിടെ നയശാസ്ത്രമല്ല, മനശ്ശാസ്ത്രം രചിക്കുന്നു: വലതുകണ്ണിന്റെ തിടിപ്പ്, ദുഷ്സ്വപ്നങ്ങൾ, ശരീരകമ്പനം—ഇവ ‘അധർമ്മപ്രവൃത്തി’യുടെ സൂക്ഷ്മസൂചനകളാണ്. മറുവശത്ത് ദശരഥന്റെ സത്യവ്രതം (രഘുകുലരീതി) സഗുണലീലയിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ അനിവാര്യതയാണ്: രാജാവ് തകർന്നാലും വചനം തകരുന്നില്ല. ഇതേ ഘടന മാനസത്തിലെ നിർഗുണ–സഗുണ സംയോജനത്തെ കൂടുതൽ ഗാഢമാക്കുന്നു—ഈശ്വരൻ സർവശക്തനായിട്ടും ഭക്തധർമ്മത്തിന്റെയും മര്യാദയുടെയും ലീലയിൽ സ്വയം ‘ബന്ധനം’ സ്വീകരിക്കുന്നു. സാധകനുള്ള സന്ദേശം: ഹൃദയത്തിൽ കരുണയുടെ പ്രളയം ഉയർന്നാലും സത്യവും മര്യാദയും പാലിക്കലാണ് അടുത്ത പടിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്.
Verses
ചൗപായി 20.1-4
कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।
तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।
कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।
फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।
सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।
दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।
काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||
tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||
kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||
phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||
sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||
dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||
kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||
കേകയ രാജാവിന്റെ മകൾ കൈകേയി, കയ്പുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെ, ഭയത്താൽ ചുരുണ്ട് വാടി. ശരീരം വാഴയെപ്പോലെ വിറച്ചു, വിയർത്തു. അപ്പോൾ കൂനൻ സ്ത്രീ തന്റെ നാവിനെ പല്ലുകൊണ്ട് കടിച്ചു. കഥ കഥയായി, കോടിക്കണക്കിന് വഞ്ചന കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രാജ്ഞിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, "ധൈര്യമായിരിക്കുക" എന്നു പറഞ്ഞു. വിധി തിരിഞ്ഞു, ദുഷ്ടസ്ത്രീ അവൾക്ക് പ്രിയയായി; കൈകേയി കൊക്കിനെ അരയന്നമായി കരുതി പ്രശംസിച്ചു. "കേൾക്കുക മന്ഥരാ, നീ പറയുന്നത് ശരിയാണ്. എന്റെ വലതു കണ്ണ് എപ്പോഴും തുടിക്കുന്നു. എല്ലാ ദിവസവും രാത്രി ചീത്ത സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നു, പക്ഷേ എന്റെ മോഹത്താൽ നിനക്ക് പറഞ്ഞില്ല. എന്തു ചെയ്യും, തോഴി? എന്റെ സ്വഭാവം ലളിതമാണ്; വലതു ഇടതു എന്ന് ഒന്നും അറിയില്ല."
ദോഹ 20
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||20||
ഇന്നുവരെ എന്നിൽ നിന്ന് സാധിക്കുന്നത്ര ഞാൻ ആർക്കും ദോഷവും വരുത്തിയിട്ടില്ല. എന്ത് പാപത്തിന് വിധി എനിക്ക് ഒറ്റയടിക്ക് ഈ സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖം നൽകി?
ചൗപായി 21.1-4
नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।
अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।
दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।
अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।
जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।
जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।
पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।
भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||
ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||
dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||
asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||
jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||
jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||
pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||
bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||
ഞാൻ എന്റെ പിതാവിന്റെ വീട്ടിൽ പോയി എന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ ചെലവഴിക്കും; ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുവരെ സവതിയെ സേവിക്കില്ല. വിധി ആരെ ശത്രുവിന്റെ വശത്ത് ജീവിപ്പിക്കുന്നുവോ, അവർക്ക് ജീവിച്ചിരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തെക്കാൾ മരണം നല്ലത്. രാജ്ഞി പലവിധത്തിൽ ദീനമായി സംസാരിച്ചു, അത് കേട്ട കുബ്ജി മന്ഥര സ്ത്രീയുടെ കപടത പ്രയോഗിച്ചു. എന്തിന് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു, മനസ്സിന് ചെറുതായി കരുതി? നിന്റെ സുഖവും സൗഭാഗ്യവും ദിനംപ്രതി ഇരട്ടിക്കും. നിങ്ങൾക്ക് വലിയ ഉപദ്രവം ചെയ്യാൻ വിചാരിച്ചവൻ തന്നെ ആ പഴുത്ത ഫലം അനുഭവിക്കും. ഈ തിന്മയ തന്ത്രം കേട്ടതുമുതൽ, എന്റെ സ്വാമിനി, പകലിൽ വിശപ്പില്ല, രാത്രിയിൽ ഉറക്കമില്ല. ഗുണിക്കുന്നവരെ ചോദിച്ചു, അവർ വര വരച്ചു പറഞ്ഞു: ഭരതൻ രാജാവാകും; ഇത് സത്യം. സ്വാമിനി, നീ പ്രവർത്തിച്ചാൽ ഞാൻ ഉപായം പറയാം; രാജാവ് നിന്റെ സേവയുടെ വശത്താണ്.
ദോഹ 21
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||21||
നിന്റെ വാക്കിൽ കിണറ്റിൽ വീഴും; എന്റെ മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിക്കാനും കഴിയും. എന്റെ വലിയ ദുഃഖം നീ കാണുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു; എന്റെ നന്മയ്ക്കായി നീ പറയുന്നത് എന്തുകൊണ്ട് ചെയ്യരുത്?
ചൗപായി 22.1-4
कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।
लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।
सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।
कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।
दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।
सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।
भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।
होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||
lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||
sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||
kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||
dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||
sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||
bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||
hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||
കൂന മന്ഥര കൈകേയിയെ സമ്മതിപ്പിച്ച്, അവളുടെ ഹൃദയത്തിലെ കല്ലിൽ വഞ്ചനയുടെ കത്തി തീട്ടി. രാണി തനിക്ക് എത്ര അടുത്താണ് ദുഃഖം വരുന്നതെന്ന് കണ്ടില്ല, പച്ചപ്പുൽ മേയുന്ന ബലിമൃഗത്തെപ്പോലെ. അവളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാൻ മൃദുവായിരുന്നു എന്നാൽ അന്ത്യത്തിൽ കഠിനമായിരുന്നു, ഭയങ്കര വിഷം ചേർത്ത തേൻ കൊടുക്കുന്നതുപോലെ. ദാസി പറഞ്ഞു: "ഓർമ്മയുണ്ടോ ഇല്ലയോ, സ്വാമിനീ? നിങ്ങൾ എനിക്കൊരു കഥ പറഞ്ഞിരുന്നു." "രണ്ട് വരങ്ങൾ രാജാവിന്റെ അടുത്ത് സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് അവ ചോദിച്ച്, നിങ്ങളുടെ എരിയുന്ന ഹൃദയം തണുപ്പിക്കുക." "നിങ്ങളുടെ മകന് രാജ്യവും, രാമന് വനവാസവും ചോദിച്ച്, സഹഭാര്യമാരെല്ലാവരുടെയും മേൽ വിജയത്തിന്റെ ആനന്ദം സ്വീകരിക്കുക." "രാജാവ് രാമന്റെ പേരിൽ സത്യം ചെയ്താൽ, അപ്പോൾ ചോദിക്കുക, അവന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കപ്പെടാതിരിക്കാൻ." "ഇന്ന് രാത്രി കടന്നുപോയാൽ, കാര്യം നശിക്കും. എന്റെ വാക്കിനെ നിങ്ങളുടെ പ്രാണനെപ്പോലെ പ്രിയമായി മാനിക്കുക."
ദോഹ 22
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||22||
വലിയൊരു ക്രൂരസംഭവം ആസൂത്രണം ചെയ്ത്, ആ പാപിനിയായ സ്ത്രീ, "കോപഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകൂ. ജാഗ്രതയോടെ കാര്യം നിർവ്വഹിക്കൂ, പെട്ടെന്ന് രാജാവിനെ വിശ്വസിക്കരുത്" എന്ന് പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 23.1-4
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।
तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।
जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।
बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।
बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।
पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।
कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।
राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।
kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||
tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||
jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||
bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||
bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||
pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||
kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||
rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||
രാജ്ഞി കുബരിയെ തന്റെ പ്രാണനെപ്പോലെ പ്രിയമായി കരുതി, വീണ്ടും വീണ്ടും അവളുടെ മഹത്തായ ബുദ്ധിയെ പ്രശംസിച്ചു. "നിന്നെപ്പോലൊരു ഹിതചിന്തക ഈ ലോകത്ത് എനിക്കില്ല. ഞാൻ പ്രവാഹത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോയപ്പോൾ നീ എനിക്ക് ആധാരമായി." "ദൈവം നാളെ എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റിയാൽ, തോഴി, നിന്നെ എന്റെ കണ്ണിന്റെ മണിയാക്കും." തന്റെ ദാസിക്ക് പലവിധത്തിൽ മര്യാദ കാണിച്ച്, കൈകേയി കോപത്തിന്റെ മുറിയിലേക്ക് പോയി. വിപത്ത് വിത്ത്, ദാസി മഴക്കാലം, കൈകേയിയുടെ ചീത്ത മനസ്സ് മണ്ണായി. വഞ്ചനയുടെ വെള്ളം കിട്ടി മുള വന്നു; രണ്ട് വരങ്ങൾ രണ്ട് ഇലകൾ, ദുഃഖം അന്തിമഫലമായി. കോപത്തിന്റെ എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളും സജ്ജമാക്കി, തന്റെ രാജ്ഞി പദവി അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടേ തന്റെ ചീത്ത ബുദ്ധികൊണ്ട് അതിനെ നശിപ്പിച്ചു. കൊട്ടാരത്തിലും നഗരത്തിലും സന്തോഷത്തിന്റെ മഹാ കോലാഹലമുണ്ടായിരുന്നു, ഈ ചീത്ത വ്യൂഹത്തെപ്പറ്റി ആർക്കും ഒന്നും അറിയില്ല.
ദോഹ 23
प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||23||
നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാവരും ആനന്ദത്തോടെ മംഗളകരമായ ഉത്സവചടങ്ങുകൾ ഒരുക്കി. ചിലർ അകത്തു കടന്നു, ചിലർ പുറത്തു പോയി, രാജാവിന്റെ സദസ്സിൽ ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ചൗപായി 24.1-4
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।
प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।
फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।
को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।
जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।
सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।
अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।
को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।
bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||
prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||
phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||
ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||
jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||
sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||
asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||
ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||
വാർത്ത കേട്ട് രാമന്റെ ബാല്യ സുഹൃത്തുക്കൾ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു; പത്തു അഞ്ചു പേരായി കൂടി രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി. പ്രഭു അവരുടെ സ്നേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ബഹുമാനത്തോടെ സ്വീകരിച്ച്, മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ അവരുടെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു. തങ്ങളുടെ പ്രിയ പ്രഭുവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങി വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി; വഴിയിൽ പരസ്പരം രാമന്റെ മഹത്വം പ്രശംസിച്ചു. "ലോകത്ത് രഘുവീരനെപ്പോലെ ആരുണ്ട്? ഇത്തരം മൃദുത്വവും സ്നേഹവും നിലനിർത്തുന്നവൻ? കർമ്മത്തിന്റെ ബലത്താൽ ഏത് ഏത് ജന്മത്തിൽ അലഞ്ഞാലും, അവിടെയെല്ലാം ഈശൻ നമുക്ക് ഇത് തരട്ടെ: നാം സേവകരായും സീതയുടെ സ്വാമി നമ്മുടെ യജമാനനായും ആകട്ടെ; ഈ ബന്ധം അന്ത്യം വരെ നിലനിൽക്കട്ടെ." നഗരത്തിലെ എല്ലാവർക്കും ഇത്തരം ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നു; എന്നാൽ കൈകേയ രാജാവിന്റെ മകൾ കൈകേയിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ അത്യധികമായ ദഹനമുണ്ടായിരുന്നു. ചീത്ത സഹവാസം കൊണ്ട് നശിക്കാത്തവർ ആര്? നീചന്മാരുടെ ഉപദേശത്തിൽ ബുദ്ധി നിലനിൽക്കില്ല.
ദോഹ 24
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||24||
വൈകുന്നേരം, ആനന്ദത്തോടെ, രാജാവ് കൈകേയിയുടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പോയി; അത് സ്നേഹം തന്റെ ശരീരം സ്വീകരിച്ച്, ക്രൂരതയെ സമീപിക്കാൻ പോയതുപോലെ ആയിരുന്നു.
ചൗപായി 25.1-4
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।
सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।
सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।
सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।
सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।
भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।
कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।
जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||
surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||
so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||
sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||
sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||
bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||
kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||
jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||
കോപത്തിന്റെ അറ കേട്ട് രാജാവ് ചുരുങ്ങി; ഭയത്താൽ അയുടെ കാലുകൾ മുന്നോട്ട് നീങ്ങിയില്ല. ദേവന്മാരുടെ നാഥൻ അയുടെ ബലിഷ്ഠ കൈയിൽ വസിക്കുന്നു, ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും അയുടെ അനുകൂല്യത്തിൽ നിൽക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു, അങ്ങനെയുള്ളവൻ ഒരു സ്ത്രീയുടെ കോപം കേട്ട് ഉണങ്ങി. കാമന്റെ ശക്തിയുടെ മഹത്വം എത്ര വലുതാണെന്ന് കാണുക. ത്രിശൂലം, വജ്രം, വാൾ എന്നിവ ധരിച്ചവർ രതിയുടെ നാഥന്റെ പുഷ്പ ബാണങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാജാവ് ഭയത്തോടെ തന്റെ പ്രിയതമയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി, അവളുടെ അവസ്ഥ കണ്ട് കഠിന ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. അവൾ പഴയ പരുക്കൻ വസ്ത്രത്തിൽ ഭൂമിയിൽ കിടന്നു, തന്റെ ശരീരത്തിലെ പലവിധ ആഭരണങ്ങളെല്ലാം ഊരിയെറിഞ്ഞു. ആ ദീന വസ്ത്രം ദുഷ്ടമനസ്സുള്ള ആ സ്ത്രീക്ക് നന്നായി ചേർന്നു, അവൾക്ക് വരാനിരിക്കുന്ന വിധവാത്വത്തെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. രാജാവ് അടുത്തുചെന്ന് മൃദുവായ ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു, "എന്റെ പ്രാണനെപ്പോലിഷ്യ പ്രിയപ്പെട്ടവളേ, എന്തിനാണ് കോപിക്കുന്നത്?"
ഛന്ദ് 25
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।
दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||
dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||
"എന്ത് കാരണത്തിനാണ്, റാണി, ദേഷ്യം കൊള്ളുന്നത്?" എന്ന് ചോദിച്ച്, തന്റെ കൈകൊണ്ട് അവളെ തൊട്ടു; എന്നാൽ അവൾ തന്റെ ഭർത്താവിനെ തള്ളിമാറ്റി. ദേഷ്യം കൊണ്ട പെൺപാമ്പ് പോലെ ഭയങ്കരമായി അവനെ നോക്കി. അവളുടെ രണ്ട് മോഹങ്ങൾ വായിലെ രണ്ട് നാവുകൾ പോലെയും, രണ്ട് വരങ്ങൾ നേർത്ത കോമ്പല്ലുകൾ പോലെയും ആയി, അടിക്കാൻ പ്രാണസ്ഥാനം തിരക്കി. തുളസീദാസർ പറയുന്നു: വിധിയുടെ വശത്തായ രാജാവ്, അതിനെ കാമത്തിന്റെ കളിയായി കണക്കാക്കി.
സോരഠാ 25
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||25||
വീണ്ടും വീണ്ടും രാജാവ് പറഞ്ഞു: "സുന്ദരമായ മുഖമുള്ളവളേ, സുന്ദരമായ കണ്ണുകളുള്ളവളേ, കുയിലിന്റെ വാക്കുകൾ പോലെയുള്ളവളേ, ആനയുടെ നടത്തം പോലെയുള്ളവളേ, നിന്റെ കോപത്തിന് കാരണം എനിക്ക് പറയൂ."
ചൗപായി 26.1-4
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।
कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।
सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।
जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।
प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।
जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।
बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।
घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||
kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||
sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||
jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||
priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||
jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||
bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||
gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||
പ്രിയേ, നിനക്ക് ആർ ദോഷം ചെയ്തു? ആർക്ക് രണ്ട് തലകൾ, യമൻ ആരെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? പറ, ഏത് ഭിക്ഷാടനക്കാരനെ ഞാൻ രാജാവാക്കാം? പറ, ഏത് രാജാവിനെ ഞാൻ നാട്ടിൽ നിന്ന് ഓടിക്കാം? നിന്റെ ശത്രുവായ അമരനെപ്പോലും ഞാൻ കൊല്ലാൻ കഴിയും; ദരിദ്രരായ പ്രാണികൾ പോലുള്ള പുരുഷനും സ്ത്രീയും എന്ത്? എന്റെ സ്വഭാവം നിനക്ക് അറിയാം, സുന്ദരീ: എന്റെ മനസ്സ് ചകോര പക്ഷി, നിന്റെ മുഖം ചന്ദ്രൻ. പ്രിയേ, എന്റെ പ്രാണൻ, എന്റെ മകൻ, എന്റെ സർവ്വസ്വം; ബന്ധുക്കളും പ്രജകളും എല്ലാം നിന്റെ അധീനതയിലാണ്. ഞാൻ നിന്നോട് വഞ്ചനയോടെ എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞാൽ, ദേവി, രാമനിൽ നൂറ് സത്യം ചെയ്യുന്നു. പുഞ്ചിരിച്ച്, നിന്റെ മനസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ചോദിക്കുക, നിന്റെ സുന്ദരമായ ശരീരത്തെ ആഭരണങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുക. ഇത് എത്ര ചീത്ത സമയമെന്ന് നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു നോക്കുക, പ്രിയേ, ഈ അനുചിതമായ വസ്ത്രം വേഗം മാറ്റുക.
ദോഹ 26
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||26||
ഇത് കേട്ട്, സത്യത്തിന്റെ ഭാരം മനസ്സിൽ തൂക്കി, മതിമയക്കമുറ്റ കൈകേയി പുഞ്ചിയോടെ എഴുന്നേറ്റു. മാനിനെ കണ്ട് വല വെക്കുന്ന വേട്ടക്കാരിയെപ്പോലെ ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞു.
ചൗപായി 27.1-4
पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।
भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।
रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।
दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।
ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।
लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।
जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।
कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||
bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||
rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||
dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||
aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||
lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||
jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||
kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||
പിന്നീട് രാജാവ് അവളെ ഹൃദയത്തിൽ സത്യസന്ധയായ സുഹൃത്തായി അറിഞ്ഞ്, പ്രേമത്താൽ പുളകിച്ച് മൃദുവായ മധുരമായ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും പറഞ്ഞു. "എൻ ദേവി, നിന്റെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായത് സംഭവിച്ചു; നഗരത്തിലെ ഓരോ വീട്ടിലും ആനന്ദവും അഭിനന്ദനങ്ങളും നിറഞ്ഞു. നാളെ രാമന് യുവരാജപദവി നൽകുന്നു. സുലോചനേ, മംഗളതയ്യാറെടുപ്പുകൾ ഒരുക്കുക." ഇത് കേട്ടപ്പോൾ അവളുടെ കഠിനഹൃദയം ചാടിപ്പൊട്ടി, പഴുത്ത വ്രണം തൊട്ടതുപോലെ. അത്തരം വേദനയെയും അവൾ പുഞ്ചിരിയോടെ മറച്ചുവെച്ചു, കള്ളന്റെ ഭാര്യ പരസ്യമായി കരയാതതുപോലെ. രാജാവ് അവളുടെ കപടതയുടെ വിദ്യാസമ്പത്ത് മനസ്സിലാക്കിയില്ല, കാരണം കോടി കുടിലന്മാരിൽ മണിയായ ഗുരുവാൽ അവൾ പഠിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. രാജാവ് നീതിയിൽ നിപുണനായിരുന്നിട്ടും, സ്ത്രീകളുടെ സ്വഭാവം ആഴം കാണാനാവാത്ത സമുദ്രം. പിന്നീട് തന്റെ കപട സ്നേഹം വർദ്ധിപ്പിച്ച്, പുഞ്ചിരിയോടെ കണ്ണുകളും മുഖവും തിരിച്ച് സംസാരിച്ചു.
ദോഹ 27
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||27||
"ചോദിക്കു, ചോദിക്കു" എന്ന് നീ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു, പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, എന്നാൽ നീ ഒരിക്കലും തരുന്നില്ല, ഞാനും വാങ്ങുന്നില്ല. രണ്ട് വരങ്ങൾ തരുമെന്ന് നീ പറഞ്ഞു, എന്നാൽ അവ പോലും എനിക്ക് കിട്ടുമോ എന്ന് സംശയം.
ചൗപായി 28.1-4
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।
थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।
झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।
रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।
नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।
सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।
तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।
बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||
thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||
jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||
raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||
nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||
satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||
tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||
bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||
രാജാവ് പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു, "നിന്റെ രഹസ്യം എനിക്ക് മനസ്സിലായി; കോപത്തിന് നീ വളരെ ഇഷ്ടമുള്ളവനാണ്. വരം സൂക്ഷിച്ച് നീ ഒരിക്കലും ചോദിച്ചില്ല; എന്റെ ലളിതമായ മറക്കുന്ന സ്വഭാവം കൊണ്ട് അത് എന്റെ ഓർമ്മയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞു. എന്നെ കള്ളമായി കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്; ഇഷ്ടമുണ്ടെങ്കിൽ രണ്ടിന് പകരം നാല് ചോദിച്ചുകൊൾക. രഘു വംശത്തിന്റെ ആചാരം എപ്പോഴും ഒന്നുതന്നെ വന്നിരിക്കുന്നു: പ്രാണൻ പോകട്ടെ, എന്നാൽ വാക്ക് പാളരുത്. കള്ളത്തിന് തുല്യമായ പാപക്കൂമ്പാരമില്ല; കോടി ഗുഞ്ജ വിത്തുകൾ പോലും മലയ്ക്ക് തുല്യമാകുമോ? സത്യം എല്ലാ സുന്ദരമായ സുകൃതങ്ങൾക്കും മൂലം; വേദ പുരാണങ്ങളിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്, മനു പാടിയത്. കൂടാതെ, സുകൃതത്തിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും അതിരായ രഘുനാഥൻ രാമനെക്കൊണ്ട് ഞാൻ സത്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് ഉറപ്പിച്ചതും, ദുഷ്ട മനസ്സുള്ള അവൾ പുഞ്ചിരിച്ച് സംസാരിച്ചു, ദുഷ്ട ബുദ്ധി പരുന്തിനെപ്പോലെ തന്റെ മൂടി തുറന്നതുപോലെ.
ദോഹ 28
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||28||
രാജാവിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ മനോഹരമായ കാട്, അതിൽ വസിച്ച സന്തോഷഭരിതരായ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടം അവന്റെ ആനന്ദങ്ങൾ. ഭിൽ സ്ത്രീയെപ്പോലെ കൈകേയി, തന്റെ ഭയങ്കരമായ വാക്കുകളുടെ പരുന്തിനെ അവയ്ക്കുമേൽ വിടാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
ചൗപായി 29.1-5
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।
मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।
तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।
सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।
गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।
बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।
माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।
मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।
अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||
māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||
tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||
suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||
gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||
bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||
māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||
mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||
avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||
കൈകേയി പറഞ്ഞു: കേൾക്കുക, എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, പ്രാണനുപോലും ഇഷ്ടമുള്ളവനേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമായത്: ഒരു വരം തരുക, ഭരതനെ പട്ടത്തിൽ അവരോധിക്കുക. കൈകൾ കൂപ്പി രണ്ടാമതൊരു വരം ചോദിക്കുന്നു: എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുക, എന്റെ നാഥാ. പതിനാലു വർഷം രാമൻ വനത്തിൽ വസിക്കട്ടെ, തപസ്വിയുടെ വേഷത്തിൽ, ലോകത്തിൽ വിരക്തനായ സന്യാസിയായി വസിക്കണം. അവളുടെ മൃദുവായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാജാവിന്റെ ഹൃദയം ദുഃഖം കൊണ്ട് തക്കപ്പെട്ടു, ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ തൊട്ടാൽ വിഷമിക്കുന്ന ചകവാ പക്ഷിയെപ്പോലെ. അവൻ ഭയന്ന് പിന്മാറി ഒന്നും പറയാനായില്ല, കാട്ടിൽ പരുന്ത് എരിഞ്ഞു വീഴുമ്പോൾ വേട്ടക്കോഴിയെപ്പോലെ. രാജാവ് പൂർണ്ണമായി വിളറിപ്പോയി, മിന്നൽ പനമരത്തെ താക്കിയതുപോലെ. കൈ നെറ്റിയിൽ വെച്ച് രണ്ടു കണ്ണുകളും അടച്ചു, ദുഃഖം തന്നെ ശരീരം എടുത്ത് ദുഃഖിക്കാൻ തുടങ്ങിയതുപോലെ. എന്റെ ആഗ്രഹം വിരിഞ്ഞ കൽപ്പവൃക്ഷം പോലെയായിരുന്നു; കനി കൊടുക്കാൻ പോകുമ്പോൾ, പെണ്ണാന അതിനെ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞു. കൈകേയി അയോധ്യയെ നാശത്തിന് വിധേയമാക്കി, ആപത്തിന് ഉറച്ച അടിത്തറ ഇട്ടു.
ദോഹ 29
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||29||
എന്ത സമയം, എന്ത സംഭവിച്ചു! സ്ത്രീയിൽ വിശ്വസിച്ച് ഞാൻ നശിച്ചു, യോഗ സിദ്ധിയുടെ ഫലം മൂപ്പെത്തുന്ന സമയത്ത് അവിദ്യയാൽ തപസ്വി നശിച്ചതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
