Prakarana 3

Verse 41 (चौपाई)

कैकयसुता सुनत कटु बानी। कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।। तन पसेउ कदली जिमि काँपी। कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।। कहि कहि कोटिक कपट कहानी। धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।। फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली। बकिहि सराहइ मानि मराली।। सुनु मंथरा बात फुरि तोरी। दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।। दिन प्रति देखउँ राति कुसपने। कहउँ न तोहि मोह बस अपने।। काह करौ सखि सूध सुभाऊ। दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।

कैकेयीपुत्रीचे कठोर शब्द ऐकून, ती काही बोलू शकली नाही, पण भयभीत आणि कोमल झाली. तिचे शरीर केळीच्या झाडाप्रमाणे थरथरले; तिचे ओठ, दात आणि जीभ तापले. पुन्हा पुन्हा तिने कोट्यवधी कपटाच्या कथा सांगितल्या: राणी, धीर धरा; मी तुम्हाला समजावून सांगेन. माझी कृत्ये विपरीत झाली आहेत, प्रिय मित्र, आणि अशुभ दिसत आहेत; तरी तुम्ही माझी स्तुती करता, मला हंस मानून. ऐक, मंथरा, हा विचार सोड; माझा उजवा डोळा सतत फडकतो. दिवसेंदिवस मी रात्री वाईट स्वप्ने पाहतो; पण माझ्या मोहामुळे मी तुम्हाला सांगितले नाही. मी काय करू, माझ्या मित्रा? माझा स्वभाव भोळा आहे; या बाबतीत मला उजवा डावा कळत नाही.

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह। केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।

आजपर्यंत मी माझ्या स्वतःच्या कृतीने कोणाचेही हानी केलेली नाही. तरी एका एकट्या दोषासाठी, कोणीतरी मला असह्य दुःख दिले आहे.

Verse 43 (चौपाई)

नैहर जनमु भरब बरु जाइ। जिअत न करबि सवति सेवकाई।। अरि बस दैउ जिआवत जाही। मरनु नीक तेहि जीवन चाही।। दीन बचन कह बहुबिधि रानी। सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।। अस कस कहहु मानि मन ऊना। सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।। जेहिं राउर अति अनभल ताका। सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।। जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि। भूख न बासर नींद न जामिनि।। पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची। भरत भुआल होहिं यह साँची।। भामिनि करहु त कहौं उपाऊ। है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।

मी माझ्या माहेरी जाईन आणि तेथे माझा जन्म संपवीन; मी जिवंत राहून सवतीची दासी होणार नाही. शत्रूंच्या हाती पडून मरणे मला मान्य आहे; अशा जीवनापेक्षा मरण श्रेष्ठ आहे. राणीने अनेक नम्र शब्द बोलले, परंतु कैकेयीने त्या स्त्रीचे शब्द कपटाचे समजले. असे का बोलता, जेव्हा तुमचे मन त्यात नाही? तुमचे सुख आणि सौभाग्य दिवसेंदिवस दुणे होत आहे. तुमच्या स्वामीला जो सर्वाधिक प्रिय होता, तोच या फळाचा भोग घेईल जेव्हा ते पिकेल. हे दुष्ट सल्ला ऐकल्यापासून, हे स्वामिनी, मला भूक लागत नाही, रात्री झोप येत नाही, विश्रांती मिळत नाही. मी ज्योतिषांचा सल्ला घेतला आणि रेषा तपासल्या; ते म्हणतात की भरत राजा होईल, हे सत्य आहे. हे स्त्री, जर तुम्ही असे कराल तर मी एक उपाय सांगतो; कारण तुमचा स्वामी तुमच्या सेवेच्या अधीन आहे.

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि। कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।

तुझ्या शब्दावर मी विहीरीत कूद घेईन, मी पुत्र आणि पती देखील सोडीन. माझे मोठे दुःख पाहून, तू माझ्या हितासाठी का करत नाही?

Verse 45 (चौपाई)

कुबरीं करि कबुली कैकेई। कपट छुरी उर पाहन टेई।। लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे। चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।। सुनत बात मृदु अंत कठोरी। देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।। कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही। स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।। दुइ बरदान भूप सन थाती। मागहु आजु जुड़ावहु छाती।। सुतहि राजु रामहि बनवासू। देहु लेहु सब सवति हुलासु।। भूपति राम सपथ जब करई। तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।। होइ अकाजु आजु निसि बीतें। बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।

कैकेयीला नम्र केल्यावर, कपटाची सुरी तिच्या हृदयाच्या पाषाणाला भोंकली. राणी जवळचे दुःख ओळखत नाही; ती बलिदानाच्या पशूप्रमाणे चरत आहे. प्रथम मृदू पण शेवटी कठोर शब्द ऐकून, तिच्या मनाला असे वाटले की तिला मध दिले गेले, जे वास्तविक घातक विष होते. दासी विचारते की तिला शुद्धी आली की नाही, म्हणत, स्वामिनी, मला सांगा तुम्हाला काय हवे आहे. आज राजाकडून मिळालेले दोन वर मागा आणि त्याला त्याच्या छातीने बांधा. भरताला राज्य मिळू द्या आणि रामाला वनवासात जाऊ द्या. द्या आणि घ्या, आणि तुमच्या सर्व सवतींना आनंद होऊ द्या. जेव्हा राजा रामाच्या नावाने शपथ घेईल, तेव्हा ते मागा जे नाकारता येईना. आज रात्रीत हा मामला मिटवा. माझे शब्द तुम्हाला प्रिय आहेत, माझे प्राण, असे माना.

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु। काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।

मोठे नाश केल्यावर, हे पापी, तू म्हणतेस, क्रोधगृहात जा. सर्व शक्तीने कार्य पूर्ण करा; अचानक अपमानात पडू नका.

Verse 47 (चौपाई)

कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी। बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।। तोहि सम हित न मोर संसारा। बहे जात कइ भइसि अधारा।। जौं बिधि पुरब मनोरथु काली। करौं तोहि चख पूतरि आली।। बहुबिधि चेरिहि आदरु देई। कोपभवन गवनि कैकेई।। बिपति बीजु बरषा रितु चेरी। भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।। पाइ कपट जलु अंकुर जामा। बर दोउ दल दुख फल परिनामा।। कोप समाजु साजि सबु सोई। राजु करत निज कुमति बिगोई।। राउर नगर कोलाहलु होई। यह कुचालि कछु जान न कोई।।

राणीला प्राणांपेक्षा प्रिय समजून, कैकेयीने वारंवार आपणा कुटिल योजना सांगितली. संपूर्ण जगात तुमचा इतका हितचिंतक माझा दुसरा कोणी नाही. तू गेलीस, मला आधाराशिवाय सोडून. जर दैव माझी इच्छा पूर्ण करेल, तर मी तुला एका पुत्राची माता बनवीन जो राज्य करेल. अनेक प्रकारे दासीने कैकेयीचा सन्मान केला जेव्हा ती क्रोधगृहात गेली. दासीने योग्य ऋतूत पाऊस पाडावा तसे संकटाचे बीज पेरले; कैकेयीचे मन दुष्ट सल्ल्यासाठी सुपीक भूमी झाले. कपटाचे पाणी मिळाल्यावर, बीज अंकुरित झाले; दोन वरांनी दुःखाचे फळ दिले. तिने क्रोधाचे सर्व सामान जमवले; राजा, तिच्या दुष्ट सल्ल्याचे पालन करत, स्वतःवर नाश आणला. तुमच्या नगरीत मोठा कोलाहल झाला, तरी कोणीही या दुष्ट योजनेचे काहीही जाणले नाही.

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

प्रमुदित पुर नर नारि। सब सजहिं सुमंगलचार। एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।

नगरातील पुरुष आणि स्त्रिया आनंदाने भरल्या होत्या; सर्वांनी मंगल संस्कारांची तयारी केली. काही आत गेले, काही बाहेर गेले; राजाच्या दरबारात मोठी गर्दी होती.

Verse 49 (चौपाई)

बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं। मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।। प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी। पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।। फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई। करत परसपर राम बड़ाई।। को रघुबीर सरिस संसारा। सीलु सनेह निबाहनिहारा। जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं। तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।। सेवक हम स्वामी सियनाहू। होउ नात यह ओर निबाहू।। अस अभिलाषु नगर सब काहू। कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।। को न कुसंगति पाइ नसाई। रहइ न नीच मतें चतुराई।।

बातमी ऐकून बालपणातील मित्रांनी हृदयात आनंद मानला; दहा-पंधराच्या गटात जमून ते रामाकडे गेले. प्रभूने त्यांचा प्रेमाने स्वीकार केला, त्यांचे प्रेम ओळखून, आणि मृदू शब्दांत त्यांचे कुशल विचारले. ते आपापल्या घरी परतले, कृपाशीर्वाद मिळवून, एकमेकांसमोर रामाची स्तुती करीत. जगात रघुकुलाच्या प्रभूंसारखा गुण, प्रेम आणि उत्तम आचरण असलेला दुसरा कोण आहे? आपल्या कर्मांच्या जोरावर आपण ज्या ज्या जन्मात भटकतो, त्या त्या ठिकाणी प्रभू आम्हाला हे देवोत: आपण त्यांचे सेवक राहो आणि ते आपले स्वामी. हे नाते नेहमी कायम राहो, अशी नगरातील सर्वांच्या हृदयात इच्छा होती, तर कैकेयीचे हृदय तीव्र वेदनेने जळत होते. दुष्ट संगतीमुळे कोण भ्रष्ट होत नाही? अधमांच्या मनात बुद्धी टिकत नाही.

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ। गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।

क्षणाच्या श्वासात, राजा आनंदाने कैकेयीच्या घरी गेला. त्याचे जाणे इतके वेगवान होते की जणू त्याने प्रेमाचे शरीर धारण केले आणि जवळिकच क्रूर बनवली.

Verse 51 (चौपाई)

कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ। भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।। सुरपति बसइ बाहँबल जाके। नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।। सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई। देखहु काम प्रताप बड़ाई।। सूल कुलिस असि अँगवनिहारे। ते रतिनाथ सुमन सर मारे।। सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ। देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।। भूमि सयन पटु मोट पुराना। दिए डारि तन भूषण नाना।। कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी। अन अहिवातु सूच जनु भाबी।। जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी। प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।

क्रोधगृहाबद्दल ऐकून राजाला लाज वाटली; भयाने ग्रासलेला, तो पुढे पाऊल टाकू शकला नाही. देवराज त्याच्या शक्ती आणि पराक्रमात वास करतो; सर्व भूराज त्याच्या आज्ञेखाली राहतात. हे ऐकून त्या स्त्रीचा क्रोध आटला; प्रेमाचे महान सामर्थ्य आणि वैभव पहा. जे त्रिशूल, वज्र आणि तलवारी धारण करतात, ते कामदेवाच्या पुष्पबाणांनी प्रहार खातात. राजा भयभीत होऊन आपल्या प्रियेकडे गेला; तिची अवस्था पाहून तो भयंकर दुःखाने भरला. ती जमिनीवर एका जुन्या, खरखरीत, जीर्ण वस्त्रावर पडली होती; तिने आपले शरीर आणि अनेक आभूषणे एका बाजूला सोडली होती. तिने आपले दुष्ट हृदय एका क्रूर प्रतिज्ञेने बांधले होते, जणू ती तीव्र तपश्चर्या करत आहे. राजा तिच्या जवळ गेला आणि मृदू शब्दांत म्हणाला: माझ्या प्राणांप्रिये, तू का क्रोधित आहेस?

Verse 52 (छंद)

केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई। मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।। दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई। तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।

का क्रोधित आहेस, हे राणी? तू जी पतीच्या छातीवर हात ठेवून नम्रतेने वंदन करते, जणू क्रोधाने तू त्याला भयंकर पद्धतीने पाहत आहेस, हे सुंदरी. तुझे दोन्ही डोळे, ओठ आणि दात तुझ्या मनाचे गुप्त स्थिती दर्शवतात. तुलसीदास पाहतात की राजा प्रेमाच्या खेळाच्या अधीन आहे, आपल्या प्रियेच्या मनोभावांची चिन्हे वाचत आहे.

Verse 53 (दोहा/सोरठा)

बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि। कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।

राजाने पुन्हा पुन्हा तिला म्हटले, जिचे चेहरे सुंदर होते आणि जिचे डोळे कोकिलेच्या आवाजाप्रमाणे सुंदर होते: मला तुझ्या रागाचे कारण सांग, हे हत्तीच्या चालीच्या धनी, आणि मला तुझा स्वतःचा कोप दाखव.

Verse 54 (चौपाई)

अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा। केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।। कहु केहि रंकहि करौ नरेसू। कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।। सकउँ तोर अरि अमरउ मारी। काह कीट बपुरे नर नारी।। जानसि मोर सुभाउ बरोरू। मनु तव आनन चंद चकोरू।। प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें। परिजन प्रजा सकल बस तोरें।। जौं कछु कहौ कपटु करि तोही। भामिनि राम सपथ सत मोही।। बिहसि मागु मनभावति बाता। भूषन सजहि मनोहर गाता।। घरी कुघरी समुझि जियँ देखू। बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।

कोणी तुझे अहित केले, माझ्या प्रिये? कोणाचे दोन शीर मी घेऊ, किंवा कोणाचा जीव मी हिरावून घेऊ? सांग, कोणाला मी भिकारी करू? सांग, कोणाला मी राज्यातून हाकलून देऊ? मी तुझे शत्रू मारू शकतो, जरी ते अमर असतील; हे लहान पुरुष आणि स्त्रिया, कीटकांप्रमाणे, काय आहेत? तुला माझे स्वभाव माहीत आहे, हे सुंदरी; माझे मन तुझ्या चंद्रासारख्या मुखाचे चकोर पक्षी आहे. माझी प्रिया, माझा प्राण, माझा पुत्र, माझे सर्व तुझे आहे; तुझे कुटुंब आणि तुझी प्रजा सर्व तुझ्या ताब्यात आहेत. जर मी तुला काही खोटे बोललो, तर हे सुंदरी, राम माझा साक्षीदार आणि सत्य माझी शपथ असो. हसून, जे तुझ्या मनाला आवडते ते माग; तुझ्या सुंदर शरीराला आभूषणांनी सजव. तुझ्या हृदयात या घराला वाईट समज; लवकर, माझी प्रिया, हा क्रूर व्रत सोड.

Verse 55 (दोहा/सोरठा)

यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद। भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।

हे ऐकून, कपटाने भरलेली साधी मतिमंद मंथरा, मोठी शपथ घेऊन हसू लागली. हरणाला आभूषणांनी सजताना पाहून, असे वाटले जणू कोणी शिकारी स्त्री आपला फास पसरत आहे.

Verse 56 (चौपाई)

पुनि कह राउ सुह्रद जियँ जानी। प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।। भामिनि भयउ तोर मनभावा। घर घर नगर अनंद बधावा।। रामहि देउँ कालि जुबराजू। सजहि सुलोचनि मंगल साजू।। दलकि उठेउ सुनि ह्रदउ कठोरू। जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।। ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई। चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।। लखहिं न भूप कपट चतुराई। कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।। जद्यपि नीति निपुन नरनाहू। नारिचरित जलनिधि अवगाहू।। कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी। बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।

मग राजाने, तिला हृदयात मित्र समजून, प्रेमाने पुलकित होऊन कोमल आणि मधुर शब्दांत बोलले. हे सुंदरी, तू माझ्या मनाला प्रिय झालीस; नगरातील प्रत्येक घरी आनंद वाढला आहे. मी उद्या रामाला युवराजपद देईन; हे सुंदर नेत्रांच्या धनी, तू मंगल आभूषणांनी सज. हे ऐकून मंथरा उडी घालून उभी राहिली, तिचे हृदय कठोर झाले, जणू कच्च्या जखमीला स्पर्श झाला असता. अशा वेदनेने ती त्या गाईपुढे हसली; जणू चोरटी स्त्री जी उघडपणे रडत नाही. राजाला तिची कपटी चतुराई दिसली नाही; लाखो कपटी पुरुषांकडून शिकला तरी तो स्त्रियांच्या मार्गांचा अनभिज्ञ राहिला. राजा राजनीतीत पारंगत असला तरी, तो स्त्रियांच्या मार्गांच्या सागरात बुडाला. तिने आपले बनावट प्रेम पुन्हा वाढवून, डोळे खाली घालून हसून बोलली.

Verse 57 (दोहा/सोरठा)

मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु। देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।

माग, माग, माझ्या प्रभू, आणि बोल; कधीही देऊ नकोस, घेऊ नकोस. जर तू दोन वर देईन असे म्हणशील, तर संशय निर्माण होतो.

Verse 58 (चौपाई)

जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई। तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।। थाति राखि न मागिहु काऊ। बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।। झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू। दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।। रघुकुल रीति सदा चलि आई। प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।। नहिं असत्य सम पातक पुंजा। गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।। सत्यमूल सब सुकृत सुहाए। बेद पुरान बिदित मनु गाए।। तेहि पर राम सपथ करि आई। सुकृत सनेह अवधि रघुराई।। बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली। कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।

राजा हसून म्हणाला, मला तुझे रहस्य माहीत आहे; तू मला सर्वात प्रिय आहेस, माझ्या प्रिये. मी कोणालाही बाजूला सारण्याची मागणी करणार नाही; मला माझा स्वाभाविक लाज सुद्धा विसरले आहे. अगदी खोटे बोलून सुद्धा मला दोष देऊ नकोस; दोन किंवा चार वर माग आणि घे. रघुकुळाची परंपरा नेहमीच अशी आहे: प्राण जावोत, पण दिलेले वचन मोडू नये. असत्यापेक्षा मोठा पापसंच नाही; कोट्यवधी तीळ बीज पर्वताइतके होऊ शकतात का? सर्व चांगली कर्मे सत्यावर आधारलेली आहेत; वेद आणि पुराणे हे प्रसिद्ध करतात, आणि हृदय त्यांचे गायन करते. त्यामुळे रामाने शपथ घेऊन आले; रघुनाथांचे सत्कर्मावर असीम प्रेम होते. हा विषय निश्चित झाल्यावर, कैकेयीने हसून बोलले; तिने आपल्या दुष्ट मनाचे स्वरूप उघड केले, जणू दुष्ट पक्ष्याचे घरटे उघडले.

Verse 59 (दोहा/सोरठा)

भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु। भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।

राजाची इच्छा एक सुंदर वन होते, सुखी पक्ष्यांची सभा. पण शिकारी स्त्रीप्रमाणे, कैकेयीने त्याचे वचन, एक भयंकर आवाज, सोडण्याची इच्छा केली.

Verse 60 (चौपाई)

सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का। देहु एक बर भरतहि टीका।। मागउँ दूसर बर कर जोरी। पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।। तापस बेष बिसेषि उदासी। चौदह बरिस रामु बनबासी।। सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू। ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।। गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा। जनु सचान बन झपटेउ लावा।। बिबरन भयउ निपट नरपालू। दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।। माथे हाथ मूदि दोउ लोचन। तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।। मोर मनोरथु सुरतरु फूला। फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।। अवध उजारि कीन्हि कैकेईं। दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।

ऐक, माझ्या प्राणप्रिय प्रभू, माझ्या हृदयात काय आहे; एक वर भरताला राज्याभिषेकासाठी दे. मी दुसरा वर हात जोडून मागतो; हे नाथ, माझी इच्छा पूर्ण कर. राम चौदा वर्षे वनात तपस्वी वेशात, विशेष विरक्त होऊन राहो. हे कोमल शब्द ऐकून, राजाच्या हृदयात शोक भरला, जणू कोकिला पक्षी जेव्हा चंद्राला स्पर्श होतो तेव्हा व्याकुल होतो. तो भयभीत होऊन गेला, काही बोलू शकला नाही, जणू जंगलात साल वृक्षांवर अचानक वीज पडली. राजा पूर्णपणे पांढरा झाला, जणू उंच ताड वृक्षावर वज्राघात झाला. त्याने हात कपाळावर ठेवला, दोन्ही डोळे मिटले, आणि त्याचे शरीर शोकाने भारलेले, जणू चित्रासारखे झाले. माझी इच्छा स्वर्गीय वृक्षाप्रमाणे फुलली होती, पण आता ती उपासमारीने भटकते आहे, जणू हत्ती पाडला गेला. तू अयोध्या उजाड केलीस, हे कैकेयी, आणि मला विपत्तीच्या खाईत ढकलले.

Verse 61 (दोहा/सोरठा)

कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास। जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।

कोणत्या अयोग्य वेळी हे घडले? मी स्त्रीवर विश्वास ठेवला. असे आहे जणू योग, सिद्धी आणि फळ नष्ट होण्याची वेळ आली आहे, आणि अज्ञान तपस्व्याचा नाश करतो.