Prakarana 3

Verse 41 (चौपाई)

कैकयसुता सुनत कटु बानी। कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।। तन पसेउ कदली जिमि काँपी। कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।। कहि कहि कोटिक कपट कहानी। धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।। फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली। बकिहि सराहइ मानि मराली।। सुनु मंथरा बात फुरि तोरी। दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।। दिन प्रति देखउँ राति कुसपने। कहउँ न तोहि मोह बस अपने।। काह करौ सखि सूध सुभाऊ। दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।

କୈକେୟୀଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କ କଠୋର ବଚନ ଶୁଣି, ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଭୟରେ ଶୁଖିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ବାୟୁରେ କମ୍ପମାନ କଦଳୀ ବୃକ୍ଷ ପରି କାନ୍ଦିଲା; ତାଙ୍କ ଓଷ୍ଠ, ଦନ୍ତ ଓ ଜିଭ ଶୁଖିଗଲା। ବାରମ୍ବାର ସେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ କପଟ କାହାଣୀ କହିଲେ: "ରାଣୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଇବି।" ମୋର କର୍ମ ବିପରୀତ ହୋଇଛି, ହେ ପ୍ରିୟ ସଖୀ, ଏବଂ ଅଶୁଭ ଲାଗୁଛି; ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ହଂସ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ। ଶୁଣ, ମନ୍ଥରା, ଏହି ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କର; ମୋର ଦକ୍ଷିଣ ନୟନ ନିରନ୍ତର ଫଡ଼ଫଡ଼ କରୁଛି। ଦିନେ ଦିନେ ମୁଁ ରାତିରେ ଦୁସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି; କିନ୍ତୁ ନିଜ ମୋହରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିନାହିଁ। ମୁଁ କଣ କରିବି, ହେ ସଖୀ? ମୋର ସ୍ୱଭାବ ନିର୍ଦୋଷ; ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ଡାହାଣ ବାମ ଜାଣିନାହିଁ।

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह। केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।

ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କାହାର କୌଣସି କ୍ଷତି କରିନାହିଁ। ତଥାପି ଏକ ମାତ୍ର ଅପରାଧ ପାଇଁ କେହି ମୋତେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 43 (चौपाई)

नैहर जनमु भरब बरु जाइ। जिअत न करबि सवति सेवकाई।। अरि बस दैउ जिआवत जाही। मरनु नीक तेहि जीवन चाही।। दीन बचन कह बहुबिधि रानी। सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।। अस कस कहहु मानि मन ऊना। सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।। जेहिं राउर अति अनभल ताका। सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।। जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि। भूख न बासर नींद न जामिनि।। पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची। भरत भुआल होहिं यह साँची।। भामिनि करहु त कहौं उपाऊ। है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।

ମୁଁ ମୋର ପିତୃଗୃହକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଜୀବନ ସମାପ୍ତ କରିବି; ମୁଁ ଜୀବିତ ରହି ସବତୀର ଦାସୀ ହୋଇ ସେବା କରିବିନି। ମୋତେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତରେ ପକାଇ ମରିବାକୁ ଦିଅ; ଏପରି ଜୀବନଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତମ। ରାଣୀ ଅନେକ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ସେହି ନାରୀଙ୍କ ବଚନକୁ କେବଳ କୌଶଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ। "ତୁମର ମନ ନ ଥାଇ କାହିଁକି ଏପରି କହୁଛ? ତୁମର ସୁଖ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହେଉଛି। ତୁମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ସେ ଏହି ଫଳ ପାଇବେ ଯେତେବେଳେ ତାହା ପାକେ।" ହେ ସ୍ୱାମିନୀ, ଏହି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଶୁଣିବାଠାରୁ ମୋର ଭୋକ ଲାଗୁନି, ରାତିରେ ନିଦ ହୁଏନି, ବିଶ୍ରାମ ମିଳେନି। ମୁଁ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଛି ଓ ରେଖା ପରୀକ୍ଷା କରିଛି; ସେମାନେ କହନ୍ତି ଭରତ ରାଜା ହେବେ, ଏବଂ ଏହା ସତ୍ୟ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯଦି ତୁମେ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଉପାୟ କହିବି; କାରଣ ତୁମ ପ୍ରଭୁ ତୁମ ସେବାର ବଶରେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि। कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।

ତୁମ ବଚନରେ ମୁଁ କୂପରେ ପଡ଼ିବି, ମୁଁ ପୁତ୍ର ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ମୋର ମହା ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତୁମେ ମୋର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କାହିଁକି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହଁ?

Verse 45 (चौपाई)

कुबरीं करि कबुली कैकेई। कपट छुरी उर पाहन टेई।। लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे। चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।। सुनत बात मृदु अंत कठोरी। देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।। कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही। स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।। दुइ बरदान भूप सन थाती। मागहु आजु जुड़ावहु छाती।। सुतहि राजु रामहि बनवासू। देहु लेहु सब सवति हुलासु।। भूपति राम सपथ जब करई। तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।। होइ अकाजु आजु निसि बीतें। बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।

କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବିନୟରେ ମୁଣ୍ଡ ନତ କରାଇ, କପଟର ଛୁରୀ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରସ୍ତରକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। ରାଣୀ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ବଳିପଶୁ ପରି ଚରୁଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ବଳି ଦିଆଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ କଠୋର ବଚନ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ମନ ମଧୁ ପାଇଲା ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଘୋର ବିଷ ଥିଲା। ଦାସୀ ପଚାରନ୍ତି କି ସେ ଚେତନା ଫେରିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, କହନ୍ତି: "ସ୍ୱାମିନୀ, ମୋତେ କଣ ଇଚ୍ଛା କୁହନ୍ତୁ।" "ଆଜି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଥିବା ଦୁଇ ବରଦାନ ମାଗ ଓ ତାଙ୍କୁ ବକ୍ଷରେ ବାନ୍ଧ। ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳୁ ଓ ରାମ ବନବାସକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଦିଅ ଓ ନିଅ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସବତୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ରାମଙ୍କ ନାମରେ ଶପଥ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ସେଥିପାଇଁ ମାଗ। ଆଜି ରାତିରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ। ମୋର ବଚନକୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କର, ମୋର ଜୀବନ।"

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु। काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।

ମହା ବିନାଶ କରି, ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ କହୁଛ: "କୋପଗୃହକୁ ଯାଅ।" ସମସ୍ତ ଶୀଘ୍ରତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଅ; ହଠାତ୍ ଅପମାନରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।

Verse 47 (चौपाई)

कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी। बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।। तोहि सम हित न मोर संसारा। बहे जात कइ भइसि अधारा।। जौं बिधि पुरब मनोरथु काली। करौं तोहि चख पूतरि आली।। बहुबिधि चेरिहि आदरु देई। कोपभवन गवनि कैकेई।। बिपति बीजु बरषा रितु चेरी। भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।। पाइ कपट जलु अंकुर जामा। बर दोउ दल दुख फल परिनामा।। कोप समाजु साजि सबु सोई। राजु करत निज कुमति बिगोई।। राउर नगर कोलाहलु होई। यह कुचालि कछु जान न कोई।।

ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଜାଣି, କୈକେୟୀ ବାରମ୍ବାର ନିଜ ଚତୁର ଯୋଜନା ବଖାଣିଲେ। "ସାରା ସଂସାରରେ ମୋଠାରୁ ତୁମ୍ଭର ଆଉ କୌଣସି ହିତୈଷୀ ନାହାନ୍ତି। ତୁମ୍ଭେ ଚାଲିଗଲ, ମୋତେ ନିସ୍ସହାୟ କରି।" "ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମ୍ଭକୁ ସେହି ପୁତ୍ରର ମାତା କରିବି ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।" ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଦାସୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଯେତେବେଳେ ସେ କୋପଭବନକୁ ଗଲେ। ଦାସୀ ବିପତ୍ତିର ବୀଜ ବୁଣିଲେ ଯେପରି ଋତୁରେ ବର୍ଷା; କୈକେୟୀଙ୍କ ମନ କୁମତିର ଉର୍ବର ଭୂମି ହେଲା। ଛଳନାର ଜଳ ପାଇ ବୀଜ ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲା; ଦୁଇ ବର ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଲେ। ସେ କୋପର ସମସ୍ତ ସାଜସଜ୍ଜା କଲେ; ରାଜା ନିଜ କୁମତି ଅନୁସରଣ କରି ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ। ଆପଣଙ୍କ ନଗରରେ ହାହାକାର ହେଲା, କିନ୍ତୁ କେହି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

प्रमुदित पुर नर नारि। सब सजहिं सुमंगलचार। एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।

ନଗରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। କେତେକ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କେତେକ ବାହାରିଗଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରରେ ବିଶାଳ ଭୀଡ଼ ହେଲା।

Verse 49 (चौपाई)

बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं। मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।। प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी। पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।। फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई। करत परसपर राम बड़ाई।। को रघुबीर सरिस संसारा। सीलु सनेह निबाहनिहारा। जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं। तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।। सेवक हम स्वामी सियनाहू। होउ नात यह ओर निबाहू।। अस अभिलाषु नगर सब काहू। कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।। को न कुसंगति पाइ नसाई। रहइ न नीच मतें चतुराई।।

ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବାଲ୍ୟକାଳର ସାଙ୍ଗମାନେ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଦଶ ପନ୍ଦର ଜଣଙ୍କ ଦଳରେ ମିଶି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ନେହ ଚିହ୍ନି କୋମଳ ବଚନରେ ସେମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପଚାରିଲେ। ସେମାନେ କୋମଳ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରୁଥିଲେ। "ସଂସାରରେ କିଏ ରଘୁବୀରଙ୍କ ସମାନ ଶୀଳ, ସ୍ନେହ ଓ ସଦାଚରଣରେ?" "ଆମ୍ଭେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଜନ୍ମରେ କର୍ମବଶତଃ ଭ୍ରମଣ କରୁ, ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱର ଏହି ଦିନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ଆମ୍ଭେ ସେବକ ରୁହୁ ଓ ସେ ଆମ୍ଭର ସ୍ୱାମୀ।" "ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ଆମ୍ଭେ ସର୍ବଦା ବନ୍ଧା ରୁହୁ।" ନଗରର ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏପରି କାମନା ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜଳୁଥିଲା। କିଏ କୁସଙ୍ଗତରେ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ? ନୀଚ ମନରେ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ରୁହେ ନାହିଁ।

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ। गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।

କ୍ଷଣେ ମାତ୍ର ସମୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ଗମନ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଥିଲା ଯେ ପ୍ରେମର ଶରୀର ଧାରଣ କରି ନିକଟତାକୁ ନିଷ୍ଠୁର କରିଦେଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 51 (चौपाई)

कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ। भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।। सुरपति बसइ बाहँबल जाके। नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।। सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई। देखहु काम प्रताप बड़ाई।। सूल कुलिस असि अँगवनिहारे। ते रतिनाथ सुमन सर मारे।। सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ। देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।। भूमि सयन पटु मोट पुराना। दिए डारि तन भूषण नाना।। कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी। अन अहिवातु सूच जनु भाबी।। जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी। प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।

କୋପଭବନ ଶୁଣି ରାଜା ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ; ଭୟରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଆଗକୁ ପାଦ ବଢ଼ାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦେବରାଜ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମରେ ବାସ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରୁହନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ସ୍ତ୍ରୀର କୋପ ଶୁଖିଗଲା; ପ୍ରେମର ମହାନ ଶକ୍ତି ଓ ଗୌରବ ଦେଖନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିଶୂଳ, ବଜ୍ର ଓ ତରବାର ଚଳାନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ୍ମଥଙ୍କ ପୁଷ୍ପବାଣରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାଜା ଭୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟତମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ମାଟିରେ ଏକ ପୁରୁଣା, ମୋଟା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଇଥିଲେ; ନିଜ ଶରୀର ଓ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ। ସେ ନିଜ କୁମତିକୁ ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ, ଯେପରି ସେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ପରି। ରାଜା ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କୋମଳ ବଚନରେ କହିଲେ: "ମୋର ପ୍ରାଣପ୍ରିୟା, କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ ଅଛ?"

Verse 52 (छंद)

केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई। मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।। दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई। तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।

କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ ହେଉଛ, ହେ ରାଣୀ? ତୁମ୍ଭେ ନିଜ ହସ୍ତକୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ରଖି ପ୍ରଣାମ କରୁଛ, ଯେପରି କ୍ରୋଧରେ ତୁମ୍ଭେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଦେଖୁଛ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ତୁମ୍ଭର ଉଭୟ ନୟନ, ଓଷ୍ଠ ଓ ଦନ୍ତ ତୁମ୍ଭର ମନର ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି। ତୁଳସୀଦାସ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ରାଜା ପ୍ରେମର ଖେଳର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ପ୍ରିୟତମାଙ୍କ ମନୋଭାବର ଚିହ୍ନ ପଢୁଛନ୍ତି।

Verse 53 (दोहा/सोरठा)

बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि। कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।

ବାରମ୍ବାର ରାଜା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ସୁନ୍ଦର ଓ ନୟନ କୋଇଲିର କଣ୍ଠ ପରି ସୁନ୍ଦର: "ମୋତେ ତୁମ୍ଭର କ୍ରୋଧର କାରଣ କୁହ, ହେ ହସ୍ତିଗାମିନୀ, ଏବଂ ନିଜ କ୍ରୋଧ ମୋତେ ପ୍ରକାଶ କର।"

Verse 54 (चौपाई)

अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा। केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।। कहु केहि रंकहि करौ नरेसू। कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।। सकउँ तोर अरि अमरउ मारी। काह कीट बपुरे नर नारी।। जानसि मोर सुभाउ बरोरू। मनु तव आनन चंद चकोरू।। प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें। परिजन प्रजा सकल बस तोरें।। जौं कछु कहौ कपटु करि तोही। भामिनि राम सपथ सत मोही।। बिहसि मागु मनभावति बाता। भूषन सजहि मनोहर गाता।। घरी कुघरी समुझि जियँ देखू। बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।

କିଏ ତୁମ୍ଭର ଅନିଷ୍ଟ କଲା, ମୋର ପ୍ରିୟତମା? କାହାର ଦୁଇ ମସ୍ତକ ନେବି, କିମ୍ବା କାହାର ପ୍ରାଣ ହରଣ କରିବି? କହ, କାହାକୁ ଭିକ୍ଷୁକ କରିବି? କହ, କାହାକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବିତାଡ଼ିତ କରିବି? ମୁଁ ତୁମ୍ଭର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ କଣ, କୀଟ ପରି? ତୁମ୍ଭେ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ; ମୋର ମନ ତୁମ୍ଭର ଚନ୍ଦ୍ରମୟ ମୁଖମଣ୍ଡଳର ଚକୋର ପକ୍ଷୀ। ମୋର ପ୍ରିୟତମା, ମୋର ପ୍ରାଣ, ମୋର ପୁତ୍ର, ମୋର ସର୍ବସ୍ୱ ତୁମ୍ଭର; ତୁମ୍ଭର ପରିବାର ଓ ପ୍ରଜା ସମସ୍ତେ ତୁମ୍ଭର ବଶରେ। ଯଦି ମୁଁ ତୁମ୍ଭକୁ କିଛି ମିଥ୍ୟା କହେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ରାମ ମୋର ସାକ୍ଷୀ ହୁଅନ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ ମୋର ଶପଥ ହେଉ। ହସି ଯାହା ତୁମ୍ଭର ମନକୁ ପସନ୍ଦ ହୁଏ ମାଗ; ନିଜ ସୁନ୍ଦର ଶରୀରକୁ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜାଅ। ଏହି ଗୃହକୁ ତୁମ୍ଭର ହୃଦୟରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ବିଚାର; ଶୀଘ୍ର, ହେ ପ୍ରିୟତମା, ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 55 (दोहा/सोरठा)

यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद। भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।

ଏହା ଶୁଣି ମନ୍ଥରା, କୁଚେଷ୍ଟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ଏକ ମହାନ ଶପଥ କରି ହସି ଉଠିଲା। ହରିଣୀକୁ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜାଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଏକ ଶିକାରୀ ନିଜ ଫାନ୍ଦ ପକାଉଛି।

Verse 56 (चौपाई)

पुनि कह राउ सुह्रद जियँ जानी। प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।। भामिनि भयउ तोर मनभावा। घर घर नगर अनंद बधावा।। रामहि देउँ कालि जुबराजू। सजहि सुलोचनि मंगल साजू।। दलकि उठेउ सुनि ह्रदउ कठोरू। जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।। ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई। चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।। लखहिं न भूप कपट चतुराई। कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।। जद्यपि नीति निपुन नरनाहू। नारिचरित जलनिधि अवगाहू।। कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी। बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।

ତାହା ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ହିତୈଷୀ ଜାଣି ପ୍ରେମରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କୋମଳ ଓ ମଧୁର ବଚନରେ କହିଲେ। "ହେ ରାଣୀ, ତୁମ୍ଭେ ମୋର ହୃଦୟରେ ପ୍ରିୟ ହୋଇଛ; ନଗରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।" "ମୁଁ ଆସନ୍ତାକାଲି ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ପଦ ଦେବି; ନିଜକୁ ଶୁଭ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜାଅ, ହେ ସୁଲୋଚନା।" ଏହା ଶୁଣି ମନ୍ଥରା ଉଠିପଡ଼ିଲା, ତାର ହୃଦୟ କଠୋର ହୋଇଗଲା, ଯେପରି କାଚା ଘାଉରେ ଛୁଇଁଗଲା। ସେହି ପୀଡ଼ାରେ ସେ ସେହି ଗାଈ ସାମ୍ନାରେ ହସିଲା; ଯେପରି ଚୋର ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ କାନ୍ଦେ ନାହିଁ। ରାଜା ତାର ଛଳନା ଓ ଚତୁରତା ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯଦିଓ ସେ କୋଟି କୁଟିଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ଅଦକ୍ଷ ରହିଲେ। ଯଦିଓ ରାଜା ରାଜନୀତିରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଆଚରଣର ସାଗରରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇଗଲେ। ନିଜ କୃତ୍ରିମ ସ୍ନେହ ଆଉ ବଢ଼ାଇ ସେ ହସି କହିଲା, ନୟନ ତଳକୁ କରି।

Verse 57 (दोहा/सोरठा)

मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु। देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।

ମାଗ, ମାଗ ପ୍ରିୟତମ କହନ୍ତୁ; କେବେ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, କେବେ ନିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ଦୁଇଟି ବରଦାନ ଦେବେ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ତେବେ ସନ୍ଦେହ ଉଠେ।

Verse 58 (चौपाई)

जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई। तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।। थाति राखि न मागिहु काऊ। बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।। झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू। दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।। रघुकुल रीति सदा चलि आई। प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।। नहिं असत्य सम पातक पुंजा। गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।। सत्यमूल सब सुकृत सुहाए। बेद पुरान बिदित मनु गाए।। तेहि पर राम सपथ करि आई। सुकृत सनेह अवधि रघुराई।। बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली। कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।

ରାଜା ହସି କହିଲେ, ମୁଁ ତୁମର ମନୋରଥ ଜାଣେ; ତୁମେ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ହେ ପ୍ରିୟତମ। ମୁଁ କାହାକୁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଠିଆ ହେବାକୁ କହିବି ନାହିଁ; ମୋର ସ୍ୱାଭାବିକ ଲଜ୍ଜା ମୁଁ ଭୁଲିଗଲି। ମିଥ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଦୁଇ କି ଚାରିଟି ବର ମାଗନ୍ତୁ ଓ ନିଅନ୍ତୁ। ରଘୁବଂଶର ପରମ୍ପରା ସର୍ବଦା ଏହି ରହିଛି: ପ୍ରାଣ ଯାଉ, କିନ୍ତୁ ବଚନ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ। ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପର ପାହାଡ଼ ନାହିଁ; କୋଟି ତିଳ କି ପର୍ବତ ସହ ସମାନ ହୋଇପାରେ? ସମସ୍ତ ସତ୍କର୍ମ୍ମ ସତ୍ୟରେ ମୂଳିତ; ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ଏହା ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି, ହୃଦୟ ଏହା ଗାନ କରେ। ତେଣୁ ରାମ ଶପଥ କରି ଆସିଲେ; ରଘୁନାଥଙ୍କର ସତ୍କର୍ମ୍ମ ପ୍ରତି ଏପରି ଅସୀମ ପ୍ରେମ ଥିଲା। ବିଷୟ ନିଶ୍ଚିତ କରି କୈକେୟୀ ହସି କହିଲେ; ସେ ନିଜର ଦୁଷ୍ଟ ମନର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକଟ କଲେ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀର ବସା ଖୋଲିଯାଏ।

Verse 59 (दोहा/सोरठा)

भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु। भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।

ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଏକ ସୁନ୍ଦର ବନ ଥିଲା, ଖୁସି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ସମାବେଶ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଶିକାରୀ ନାରୀ ପରି, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବଚନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ଯାହା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଥିଲା।

Verse 60 (चौपाई)

सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का। देहु एक बर भरतहि टीका।। मागउँ दूसर बर कर जोरी। पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।। तापस बेष बिसेषि उदासी। चौदह बरिस रामु बनबासी।। सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू। ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।। गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा। जनु सचान बन झपटेउ लावा।। बिबरन भयउ निपट नरपालू। दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।। माथे हाथ मूदि दोउ लोचन। तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।। मोर मनोरथु सुरतरु फूला। फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।। अवध उजारि कीन्हि कैकेईं। दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।

ଶୁଣନ୍ତୁ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ, ମୋର ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅଛି; ଭରତଙ୍କୁ ଏକ ବରଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ କୃପାର ଚିହ୍ନ ରୂପେ। ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦ୍ୱିତୀୟ ବର ମାଗୁଛି; ହେ ନାଥ, ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ରାମ ଚଉଦ ବର୍ଷ ବନରେ ବାସ କରନ୍ତୁ, ତପସ୍ୱୀ ବେଶରେ, ବିଶେଷ ଉଦାସୀନ ହୋଇ। ଏହି ମୃଦୁ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶୋକ ହେଲା, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ପର୍ଶ କଲେ କୋକିଲ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ। ସେ ଭୟାର୍ତ ହୋଇ ଗଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଜ୍ର ହଠାତ୍ ସାଲ ବନକୁ ପ୍ରହାର କଲା। ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫିକା ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ବଜ୍ର ଏକ ଉଚ୍ଚ ତାଳଗଛକୁ ପ୍ରହାର କଲା। ସେ ହାତ କପାଳରେ ରଖିଲେ, ଉଭୟ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଶୋକରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଏକ ଚିତ୍ର ପରି ଦେଖାଗଲା। ମୋର ଇଚ୍ଛା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବୃକ୍ଷ ପରି ଫୁଲିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ଉପରୁଖ ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ଯେପରି ହାତୀ ପ୍ରହାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଉଜାଡ଼ କରିଦେଇଛ, ହେ କୈକେୟୀ, ଏବଂ ମୋତେ ବିପତ୍ତିର ଗର୍ତ୍ତରେ ଫେରାଇଦେଇଛ।

Verse 61 (दोहा/सोरठा)

कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास। जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।

କେଉଁ ଅକାଳ ସମୟରେ ଏହା ଘଟିଲା? ମୁଁ ଏକ ନାରୀରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଥିଲି। ଏହା ସେହି ସମୟ ପରି ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ, ସିଦ୍ଧି ଓ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟା ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ।