Opening the text
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
अयोध्याकाण्डस्य रसकेन्द्रं करुणाशान्त्योः संयोगः; किन्तु अस्मिन् खण्डे करुणाबीजं ‘भय’ ‘कपट’ इत्याभ्यां सिञ्चितमिव दृश्यते। कैकेय्याः अन्तःकरणं—यत् पूर्वं मातृभावस्य राजधर्मस्य च आश्रयः स्यात्—मन्थरायाः कुटिलवाण्या ‘कोपभवनं’ भवति। तुलसी अत्र नीतिशास्त्रं न, मनोविज्ञानं रचयन्ति—दक्षिणनेत्रस्य स्फुरणम्, कुस्वप्नाः, देहकम्पः—एते सर्वे ‘अधर्मप्रवृत्तेः’ सूक्ष्मसंकेताः। अपरतः दशरथस्य सत्यव्रतं (रघुकुलरीतिः) सगुणलीलायां धर्मस्य अपरिहार्यता—राजा भिद्यते, वचनं न भिद्यते। एषा संरचना मानसस्य निर्गुण-सगुण-संयोजनं गाढीकरोति—ईश्वरः सर्वशक्तिमान् सन् अपि भक्तधर्ममर्यादालीलायां स्वयमेव ‘बन्धनं’ स्वीकुरुते। साधकस्य संदेशः: सत्यस्य मर्यादायाश्च पालनमेव सोपानस्य परा सीढी, यद्यपि हृदये करुणातरङ्गः उदेति।
Verse 41 (चौपाई)
कैकयसुता सुनत कटु बानी। कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।। तन पसेउ कदली जिमि काँपी। कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।। कहि कहि कोटिक कपट कहानी। धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।। फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली। बकिहि सराहइ मानि मराली।। सुनु मंथरा बात फुरि तोरी। दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।। दिन प्रति देखउँ राति कुसपने। कहउँ न तोहि मोह बस अपने।। काह करौ सखि सूध सुभाऊ। दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
कैकेयिपुत्र्याः कठिनवचनानि श्रुत्वा, सा किमपि वक्तुं न शशाक, भीता शुष्का च अतिष्ठत्। तस्याः शरीरं कदलीवृक्षम् इव कम्पितम्; ओष्ठौ दन्ताः जिह्वा च शुष्काः अभवन्। पुनः पुनः कोटिशः कपटकथाः अवदत् - राज्ञि, धैर्यं धारय; त्वां बोधयामि। मम कर्माणि विपरीतानि अभवन्, प्रिये सखि, अशुभानि इव प्रतीयन्ते; तथापि त्वं मां हंसम् इव मत्वा स्तौषि। शृणु मन्थरा, तव इयं मतिः त्यज; मम दक्षिणं नेत्रं निरन्तरं स्फुरति। दिने दिने रात्रौ दुर्स्वप्नानि पश्यामि; परन्तु मम मोहवशात् तुभ्यं न कथितवती। किं करवाणि सखि? मम स्वभावः निष्कपटः; अस्मिन् विषये दक्षिणं वामं च न जानामि।
Verse 42 (दोहा/सोरठा)
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह। केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
अद्यपर्यन्तं स्वकृत्या कस्यापि हानिः न कृता। परन्तु एकस्मिन् अपराधे कश्चित् महती दुःखं दत्तवान्।
Verse 43 (चौपाई)
नैहर जनमु भरब बरु जाइ। जिअत न करबि सवति सेवकाई।। अरि बस दैउ जिआवत जाही। मरनु नीक तेहि जीवन चाही।। दीन बचन कह बहुबिधि रानी। सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।। अस कस कहहु मानि मन ऊना। सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।। जेहिं राउर अति अनभल ताका। सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।। जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि। भूख न बासर नींद न जामिनि।। पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची। भरत भुआल होहिं यह साँची।। भामिनि करहु त कहौं उपाऊ। है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
पितृगृहं गत्वा जीवनं समापयामि; न जीवन्मि सपत्न्याः सेविका भवितुम्। शत्रुहस्ते पतित्वा म्रिये; मरणं तादृशजीवनात् श्रेष्ठम्। राज्ञी बहूनि विनीतवचांसि अवदत्, किन्तु कैकेयी तस्याः वचांसि कपटमात्रम् इति अमन्यत। 'एवं किमर्थं वदसि यदा तव मनः नास्ति? तव सुखं च सौभाग्यं च दिने दिने द्विगुणं वर्धते। यः तव पत्युः अत्यन्तप्रियः सः एव फलपरिपाके इदं फलं प्राप्नोति।' हे स्वामिनि! इमां दुर्मतिं श्रुत्वा न मे क्षुधा, न निद्रा, न विश्रामः। ज्योतिष्कान् पृष्ट्वा रेखाः परीक्ष्य ते वदन्ति भरतः राजा भविष्यति, इदं सत्यम्। हे भामिनि! यदि एवं करिष्यसि तर्हि उपायं वदामि; तव पतिः तव सेवायाः वशे अस्ति।
Verse 44 (दोहा/सोरठा)
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि। कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
तव वचने कूपे पतामि, पुत्रं पतिं च त्यक्त्वा अपि कर्तुं समर्था अस्मि। महतीं मे वेदनां दृष्ट्वा कुतः मम हिताय न करोषि?
Verse 45 (चौपाई)
कुबरीं करि कबुली कैकेई। कपट छुरी उर पाहन टेई।। लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे। चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।। सुनत बात मृदु अंत कठोरी। देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।। कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही। स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।। दुइ बरदान भूप सन थाती। मागहु आजु जुड़ावहु छाती।। सुतहि राजु रामहि बनवासू। देहु लेहु सब सवति हुलासु।। भूपति राम सपथ जब करई। तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।। होइ अकाजु आजु निसि बीतें। बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
कैकेयीं नम्रां कृत्वा कपटशस्त्रेण हृदयपाषाणं भेदितवती। राज्ञी समीपस्थं दुःखं न पश्यति; सा यथा बलिपशुः चरति। आदौ मृदुवचनं अन्ते कठोरं श्रुत्वा तस्याः मनः मधुना इव दत्तं यत् विषमासीत्। दासी पृच्छति स्वामिनि किं तव स्मृतिः आगता? मम कथां वद। 'अद्य राज्ञः दौवारिकौ वरौ याचस्व, तेन सह बद्धा भव। भरताय राज्यं रामाय वनवासं देहि; सर्वाः सपत्न्यः हर्षम् अनुभवन्तु। यदा राजा रामं प्रतिज्ञां करिष्यति तदा यत् न निवारयितुं शक्यं तत् याचस्व। अद्य रात्रौ एव कार्यं सिद्धं भवतु। मम वचांसि प्रियाणि मन्यस्व।'
Verse 46 (दोहा/सोरठा)
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु। काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
महतीं नाशं कृत्वा हे पापिनि! कोपगृहं गच्छ इति वदसि। सर्वं शीघ्रं समाधत्स्व; सहसा अपकीर्तौ न पत।
Verse 47 (चौपाई)
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी। बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।। तोहि सम हित न मोर संसारा। बहे जात कइ भइसि अधारा।। जौं बिधि पुरब मनोरथु काली। करौं तोहि चख पूतरि आली।। बहुबिधि चेरिहि आदरु देई। कोपभवन गवनि कैकेई।। बिपति बीजु बरषा रितु चेरी। भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।। पाइ कपट जलु अंकुर जामा। बर दोउ दल दुख फल परिनामा।। कोप समाजु साजि सबु सोई। राजु करत निज कुमति बिगोई।। राउर नगर कोलाहलु होई। यह कुचालि कछु जान न कोई।।
राज्ञीं प्राणप्रियां ज्ञात्वा कैकेयी बारम्बारं स्वकपटबुद्धिं व्याख्यातवती। 'समग्रे जगति त्वत्समः मम हितैषी नास्ति। त्वं गता मां निराश्रयां कृतवती। यदि विधिः मम मनोरथं पूरयिष्यति तर्हि त्वां पुत्रस्य मातरं करिष्यामि।' दासी बहुधा कैकेयीं पूजयित्वा कोपभवनं प्रैषयत्। दासी विपत्तिबीजं ऋतुषु वृष्टिवत् अवपत्; कैकेय्याः मनः दुर्मत्याः भूमिः अभवत्। कपटजलं प्राप्य अङ्कुरः उद्भूत; दौवारिकौ दुःखफलं अजनयताम्। सा सर्वाणि कोपसाजसाधनानि व्यवस्थापितवती; राजा स्वदुर्मत्या नाशं प्राप्तवान्। तव नगरे कोलाहलः आसीत्, किन्तु कोऽपि एतत् दुष्टचातुर्यं न जानाति स्म।
Verse 48 (दोहा/सोरठा)
प्रमुदित पुर नर नारि। सब सजहिं सुमंगलचार। एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
नगरस्य नरनार्यः प्रमुदिताः; सर्वे मङ्गलकार्याणि सज्जीकुर्वन्ति। केचन प्रविशन्ति, केचन निर्गच्छन्ति; राजदरबारे महान् भीरुः आसीत्।
Verse 49 (चौपाई)
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं। मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।। प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी। पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।। फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई। करत परसपर राम बड़ाई।। को रघुबीर सरिस संसारा। सीलु सनेह निबाहनिहारा। जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं। तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।। सेवक हम स्वामी सियनाहू। होउ नात यह ओर निबाहू।। अस अभिलाषु नगर सब काहू। कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।। को न कुसंगति पाइ नसाई। रहइ न नीच मतें चतुराई।।
बाल्यसखाः समाचारं श्रुत्वा हृदये हर्षम् अनुभवन्; दशपञ्चभिः मिलित्वा रामं प्रति अगच्छन्। प्रभुः तान् प्रेम्णा स्वीकृत्वा मृदुवचनैः कुशलं पृष्टवान्। ते प्रियाज्ञां प्राप्य स्वगृहाणि प्रत्यागच्छन्, परस्परं रामस्य स्तुतिं कुर्वन्तः। 'जगति कः रघुवीरस्य समानः शीले, स्नेहे, न्याये च?' 'यस्मिन् यस्मिन् जन्मनि कर्मणा भ्रमामः, तत्र तत्र ईश्वरः इदं ददातु - तस्य सेवकाः स्मः, सः अस्माकं स्वामी।' 'अस्मिन् सम्बन्धे सदा बद्धाः स्याम।' इति नगरस्य सर्वेषां मनसि अभिलाषः आसीत्, किन्तु कैकेय्याः हृदये दाहः अग्निवत् ज्वलति स्म। कः दुर्सङ्गतौ न नश्यति? नीचमतिषु चतुरता न तिष्ठति।
Verse 50 (दोहा/सोरठा)
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ। गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
क्षणमात्रे नृपः आनन्देन कैकेय्याः गृहं अगच्छत्। तस्य गमनं इतोऽपि शीघ्रम् आसीत्, यथा सः स्नेहशरीरं धृत्वा निकटतां कठिनां कृतवान्।
Verse 51 (चौपाई)
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ। भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।। सुरपति बसइ बाहँबल जाके। नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।। सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई। देखहु काम प्रताप बड़ाई।। सूल कुलिस असि अँगवनिहारे। ते रतिनाथ सुमन सर मारे।। सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ। देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।। भूमि सयन पटु मोट पुराना। दिए डारि तन भूषण नाना।। कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी। अन अहिवातु सूच जनु भाबी।। जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी। प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
कोपभवनं श्रुत्वा राजा लज्जाम् अनुभवत्; भयेन पीडितः सः पादं अग्रे न स्थापयितुं शक्नोति स्म। देवराजः तस्य बाहुबले वसति; सर्वे नृपाः तस्य आज्ञां पालयन्ति। एतत् श्रुत्वा स्त्र्याः कोपः शुष्कः अभवत्; प्रेम्णः महतीं शक्तिं पश्य। त्रिशूलं, वज्रं, खड्गं धारयन्तः कामदेवेन बाणैः पतिताः। नृपः भयेन प्रियां प्रति अगच्छत्; तस्याः दशां दृष्ट्वा भयङ्करं दुःखम् अनुभवत्। सा भूमौ पुरातने स्थूले वस्त्रे शयाना आसीत्; शरीरं भूषणानि च त्यक्तवती। दुर्मतिं क्रूरव्रतेन बद्धवती, अग्नितपस्सु इव। नृपः समीपं गत्वा मृदुवचनैः अवदत्: 'प्राणप्रिये, किमर्थं कुपिता असि?'
Verse 52 (छंद)
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई। मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।। दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई। तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
हे राज्ञि! किमर्थं कुपिता असि? या पत्युः हृदये हस्तं स्थापयित्वा नमस्कुर्वति, सा इव क्रोधेन तं भयङ्करं नयनेन पश्यसि। तव नेत्रे, ओष्ठः, दन्ताः च मनसः गूढं स्थितिं प्रकटयन्ति। तुलसीदासः पश्यति नृपः कामलीलायां वशीभूतः, प्रियायाः भावस्य चिह्नानि पठितुम्।
Verse 53 (दोहा/सोरठा)
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि। कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
पुनः पुनः राजा वदति सुमुखीं सुलोचनीं पिकवचनीम्। कारणं मे निवेदय गजगामिनि स्वकोपं कुरु चेति।
Verse 54 (चौपाई)
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा। केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।। कहु केहि रंकहि करौ नरेसू। कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।। सकउँ तोर अरि अमरउ मारी। काह कीट बपुरे नर नारी।। जानसि मोर सुभाउ बरोरू। मनु तव आनन चंद चकोरू।। प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें। परिजन प्रजा सकल बस तोरें।। जौं कछु कहौ कपटु करि तोही। भामिनि राम सपथ सत मोही।। बिहसि मागु मनभावति बाता। भूषन सजहि मनोहर गाता।। घरी कुघरी समुझि जियँ देखू। बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
केन ते प्रिये अनृतं कृतम्। कस्य द्वे शिरसी कस्य च प्राणाः हर्तव्याः। ब्रूहि कं रङ्कं करवाणि। ब्रूहि कं नृपं देशात् निष्कासयामि। तव अरीन् अमरानपि हन्तुं शक्नोमि। किं तु एते क्षुद्राः पुरुषाः स्त्रियः कीटवत्। मम स्वभावं जानासि वररोहिणि। मम मनः तव आननचन्द्रे चकोरवत्। प्रिये प्राणाः पुत्रः सर्वस्वं मम तव। तव परिजनाः प्रजाः सर्वाः तव वशे। यदि किञ्चित् मिथ्या वदामि भामिनि रामः साक्षी सत्यं च मम प्रतिज्ञा। हसन्ती यच्छ मनोहरदानं। भूषणैः शोभय मनोहरं गात्रम्। गृहं दुर्गृहं मत्वा हृदये पश्य। शीघ्रं प्रिये त्यज एतत् कठोरं व्रतम्।
Verse 55 (दोहा/सोरठा)
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद। भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
इदं श्रुत्वा मन्थरा मतिमन्दा कपटपूर्णा महतीं प्रतिज्ञां कृत्वा हसितुम् आरब्धवती। मृगं भूषणैः शोभमानं दृष्ट्वा इव व्याधिनी पाशं स्थापयन्ती।
Verse 56 (चौपाई)
पुनि कह राउ सुह्रद जियँ जानी। प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।। भामिनि भयउ तोर मनभावा। घर घर नगर अनंद बधावा।। रामहि देउँ कालि जुबराजू। सजहि सुलोचनि मंगल साजू।। दलकि उठेउ सुनि ह्रदउ कठोरू। जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।। ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई। चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।। लखहिं न भूप कपट चतुराई। कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।। जद्यपि नीति निपुन नरनाहू। नारिचरित जलनिधि अवगाहू।। कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी। बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
ततः राजा तां सुहृदं हृदये ज्ञात्वा प्रेमपुलकितः मृदुमञ्जुलया वाचा अवदत्। भामिनि त्वं मे मनोभाविनी अभवः। नगरे गृहे गृहे आनन्दः वर्धते। रामाय श्वः युवराज्यं दास्यामि। सुलोचनि मङ्गलभूषणैः शोभस्व। इदं श्रुत्वा मन्थरा उत्थाय हृदयं कठिनं कृतवती। इव पक्वं व्रतं स्पृष्टवती। एवं पीडिता सा तस्याः गोः समक्षं हसितुम् आरब्धवती। इव चौरनारी प्रकटं रोदितुं न शक्नोति। राजा तस्याः कपटचतुरतां न अवबोधयत्। कोटिभिः कुटिलैः गुरुभिः अधीतोऽपि स्त्रीचरिते अज्ञः आसीत्। यद्यपि नीतिनिपुणः नरेन्द्रः आसीत् तथापि स्त्रीचरितरूपिणि जलनिधौ मग्नः अभवत्। पुनः कपटस्नेहं वर्धयन्ती हसन्ती नयनानि अधोमुखानि कृत्वा अवदत्।
Verse 57 (दोहा/सोरठा)
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु। देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
याचस्व याचस्व प्रिय वद। कदापि मा देहि मा गृहाण। द्वौ वरदानौ दातुं वदसि चेत् सन्देहः उत्पद्यते।
Verse 58 (चौपाई)
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई। तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।। थाति राखि न मागिहु काऊ। बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।। झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू। दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।। रघुकुल रीति सदा चलि आई। प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।। नहिं असत्य सम पातक पुंजा। गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।। सत्यमूल सब सुकृत सुहाए। बेद पुरान बिदित मनु गाए।। तेहि पर राम सपथ करि आई। सुकृत सनेह अवधि रघुराई।। बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली। कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
राजा हसन् अवदत् तव रहस्यं जानामि। त्वं मे परमप्रिया कोहाब। कं अपि स्थाने स्थापयितुं न याचे। मम सहजं स्वभावं विस्मृतवती अस्मि। मिथ्यापि मे दोषं मा देहि। द्वौ चतुरो वा वरान् याचस्व गृहाण च। रघुकुलस्य रीतिः सदा एषा आसीत्। प्राणाः यान्तु परन्तु वचनं न भजेत्। असत्यसमं पातकपुञ्जं नास्ति। कोटिगुञ्जाः गिरिं समाः भवितुं न शक्नुवन्ति। सर्वाणि सुकृतानि सत्यमूलानि। वेदाः पुराणाः प्रसिद्धाः मनसा गायन्ति। तस्मात् रामः सत्यप्रतिज्ञः आगतवान्। रघुनाथस्य सुकृतस्नेहः अवधिरासीत्। विषयं दृढीकृत्वा कुमतिः हसन्ती अवदत्। कुमतिकुबिहङ्गस्य कुलं इव उद्घाटितवती।
Verse 59 (दोहा/सोरठा)
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु। भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
राज्ञः मनोरथः सुभगो वनम् आसीत् सुखितविहङ्गसमाजयुक्तम्। किन्तु कैकेयी व्याधिनी इव तस्य वचनं भयङ्करं शब्दं त्यक्तुम् इच्छति स्म।
Verse 60 (चौपाई)
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का। देहु एक बर भरतहि टीका।। मागउँ दूसर बर कर जोरी। पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।। तापस बेष बिसेषि उदासी। चौदह बरिस रामु बनबासी।। सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू। ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।। गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा। जनु सचान बन झपटेउ लावा।। बिबरन भयउ निपट नरपालू। दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।। माथे हाथ मूदि दोउ लोचन। तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।। मोर मनोरथु सुरतरु फूला। फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।। अवध उजारि कीन्हि कैकेईं। दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
शृणु प्राणप्रिय मम हृदयस्थं वद। एकं वरं भरताय टीकां देहि। द्वितीयं वरं करौ संयम्य याचे। नाथ मम मनोरथं पूरय। तापसवेषं धृत्वा विशेषेण उदासीनः सन् रामः चतुर्दश वर्षाणि वनवासी भवतु। एतानि मृदुवचनानि श्रुत्वा राज्ञः हृदये शोकः आसीत्। इव कोकिला चन्द्रस्पर्शेण व्याकुला भवति। सः सहमन् किमपि वक्तुं न शशाक। इव वने सालवृक्षेषु लावा अकस्मात् पतितवती। राजा नितान्तं विवर्णः अभवत्। इव तालुवृक्षे वज्रपातः अभवत्। हस्तं ललाटे स्थापयित्वा नेत्रे उभे पिधाय शोकेन आक्रान्तः शरीरं चित्रमिव अभवत्। मम मनोरथः सुरतरुरिव पुष्पितः आसीत्। अधुना उन्मूलितः इव हतगजः भ्रमति। कैकेयि त्वया अयोध्या उज्जृम्भिता। अचलायाः विपत्तेः गर्ते मां प्रक्षिप्तवती।
Verse 61 (दोहा/सोरठा)
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास। जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
कस्मिन् अकाले इदं भवितुम् आरब्धम्। अहं नार्यां विश्वासं स्थापितवान्। इव योगसिद्धिफलानां नाशसमये अविद्यया यतिनाशः भवति।
भक्ति-शिक्षा यह है कि साधना का निर्णायक युद्ध बाह्य घटनाओं में नहीं, मन के कोपभवन में होता है। अपशकुन/देह-लक्षण यहाँ ‘ईश-संकेत’ कम, ‘अंतःकरण की विकृति’ के दर्पण अधिक हैं—साधक को चाहिए कि भय, ईर्ष्या और अधिकार-लालसा के उठते ही विवेक-जागरण करे। साथ ही, रघुकुल-रीति का सत्यव्रत स्मरण कराता है कि धर्म का पालन भावनात्मक तूफान में भी नहीं टूटता; करुणा उठे तो भी मर्यादा न छूटे—यही भक्ति की परिपक्वता है। प्रभु की सगुण-लीला का रहस्य भी यहीं चमकता है: ईश्वर ‘बंधन’ स्वीकारकर दिखाते हैं कि भक्त-धर्म और वचन-पालन ही लोक-कल्याण का आधार है।
अयोध्या काण्ड का रस-केन्द्र करुण और शान्त का संयोग है; पर इस खंड में करुण का बीज ‘भय’ और ‘कपट’ से सिंचित होता दिखता है। कैकेयी का अंतःकरण—जो पहले मातृभाव और राजधर्म का आश्रय हो सकता था—मंथरा की कुटिल वाणी से ‘कोपभवन’ बन जाता है। तुलसी यहाँ नीति-शास्त्र नहीं, मनोविज्ञान रचते हैं: दाहिने नेत्र का फड़कना, कुसपने, देह का काँपना—ये सब ‘अधर्म-प्रवृत्ति’ के सूक्ष्म संकेत हैं। दूसरी ओर दशरथ का सत्यव्रत (रघुकुल रीति) सगुण-लीला में धर्म की अपरिहार्यता है: राजा टूटता है पर वचन नहीं टूटता। यही संरचना मानस के निरगुण-सगुण-संयोजन को गाढ़ा करती है—ईश्वर सर्वशक्तिमान होकर भी भक्त-धर्म और मर्यादा की लीला में स्वयं ‘बंधन’ स्वीकारते हैं। साधक के लिए संदेश: सत्य और मर्यादा का पालन ही सोपान की अगली सीढ़ी है, चाहे हृदय में करुणा का ज्वार उठे।
आरम्भ में ‘उत्सव-छाया’ के भीतर एकाएक ‘विषाद-आघात’ उतरता है: मंथरा की कटु वाणी सुनते ही कैकेयी का मातृ-भाव और राजधर्म-समर्थ मन ‘स्तम्भित’ हो जाता है। फिर भय-जन्य अस्थिरता (सहमना, देह का काँपना, अपशकुन-बोध) करुण-रस का बीज बनती है—क्योंकि पतन अभी घटा नहीं, पर घटने की छाया मन पर छा जाती है। इसके बाद रजोगुण-तमोगुण का उभार ‘क्रोध/अहं’ की ओर मोड़ता है: कोपभवन का मानस-निर्माण, जहाँ विवेक पीछे हटता और वासना/कपट आगे आते हैं। अंततः इस खंड का रस-स्वर शान्ति नहीं, ‘करुण-पूर्वपीठिका’ है—एक ऐसी करुणा जो अभी फूटती नहीं, भीतर-भीतर जमती है; और उसी के समानान्तर धर्म की कठोर रेखा उभरती है: रघुकुल-रीति का सत्यव्रत आगे चलकर राजा को तोड़ देगा, पर वचन को नहीं।
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.