Ayodhya KandaPrakarana 321 Verses

Prakarana 3

यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।

अयोध्याकाण्डस्य रसकेन्द्रं करुणाशान्त्योः संयोगः; किन्तु अस्मिन् खण्डे करुणाबीजं ‘भय’ ‘कपट’ इत्याभ्यां सिञ्चितमिव दृश्यते। कैकेय्याः अन्तःकरणं—यत् पूर्वं मातृभावस्य राजधर्मस्य च आश्रयः स्यात्—मन्थरायाः कुटिलवाण्या ‘कोपभवनं’ भवति। तुलसी अत्र नीतिशास्त्रं न, मनोविज्ञानं रचयन्ति—दक्षिणनेत्रस्य स्फुरणम्, कुस्वप्नाः, देहकम्पः—एते सर्वे ‘अधर्मप्रवृत्तेः’ सूक्ष्मसंकेताः। अपरतः दशरथस्य सत्यव्रतं (रघुकुलरीतिः) सगुणलीलायां धर्मस्य अपरिहार्यता—राजा भिद्यते, वचनं न भिद्यते। एषा संरचना मानसस्य निर्गुण-सगुण-संयोजनं गाढीकरोति—ईश्वरः सर्वशक्तिमान् सन् अपि भक्तधर्ममर्यादालीलायां स्वयमेव ‘बन्धनं’ स्वीकुरुते। साधकस्य संदेशः: सत्यस्य मर्यादायाश्च पालनमेव सोपानस्य परा सीढी, यद्यपि हृदये करुणातरङ्गः उदेति।

In this prakarana

People

  • कैकेयी (कैकयसुता)Kaikeyī

    दशरथ की रानी; इस प्रसंग में मनोवैज्ञानिक द्वंद्व का केंद्र, मंथरा की बातों से विचलित होकर ‘कोपभवन’ की ओर झुकती

  • मंथरा (कुबरी)Mantharā

    कैकेयी की दासी/सखी; कुटिल वाणी द्वारा भय, ईर्ष्या और कपट का संचार करने वाली प्रेरक-कारक

  • दशरथDaśaratha

    अयोध्या के राजा; आगे चलकर सत्यव्रत/वचनबद्धता का धुरी-पात्र (इस खंड की पृष्ठभूमि में धर्म-बंधन का संकेत)

  • रामRāma

    मर्यादा-पुरुषोत्तम; ‘रामराज्य-उत्सव’ के प्रतीक, जिनके विरुद्ध षड्यंत्र का बीज यहाँ पड़ता है

  • तुलसीदास (कवि/वक्ता)Tulsīdās

    नीति नहीं, मनोविज्ञान रचने वाले दृष्टा-नरेटर; अपशकुन/देह-लक्षणों से अधर्म-प्रवृत्ति के संकेत दिखाते

  • भरतBharata
  • अयोध्या-नगर (सामूहिक पात्र)Ayodhyā-Nagara
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    मानस-परंपरा में प्रमुख कथावाचक-धारा

  • गरुड़ListensGaruḍa

What happens

  1. How it unfolds

    मंथरा कैकेयी को कुटिल नीति से भड़काती है; कैकेयी कोपभवन जाती है; दशरथ कोपभवन में जाकर कारण पूछते हैं; कैकेयी दो वर मांगती है, भरत का राज्याभिषेक और राम का चौदह वर्ष वनवास; दशरथ सत्यवचन के जाल में शोकाकुल हो जाते हैं।

Verses

चौपाई 20.1-4

कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।

तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।

कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।

फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।

सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।

दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।

काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।

kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||

tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||

kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||

phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||

sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||

dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||

kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||

कैकेयी कटुवाक्यानि श्रुत्वा किमपि वक्तुं न शशाक, भयेन संकुचिता शुष्का च अभवत्। तस्याः शरीरे स्वेदः सम्प्राप्तः, सा कदलीवृक्ष इव कम्पिता। तदा कुब्जा दन्ताभ्यां जिह्वां दशति स्म। कोटिशः कपटकथाः कथयन्ती सा राज्ञीं प्रबोधयति, 'धैर्यं धारय' इति। कुचालिनी प्रिया भवति इति कर्म परिवृत्तम्; कैकेयी बकं हंसत्वेन मत्वा तस्याः स्तुतिम् अकरोत्। 'शृणु मन्थरा, तव वचनं सत्यम्। मम दक्षिणं नयनं नित्यं स्फुरति। अहरहः रात्रौ दुष्टस्वप्नान् पश्यामि, किन्तु स्वमोहेन तुभ्यं न वदामि। किं करवाणि सखि? मम स्वभावः सरलः, दक्षिणं वामं च न जानामि।'

दोहा 20

अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।⁠20।।

apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||⁠20||

आज पर्यन्तं स्वकीयशक्त्या कस्यापि अनहितं न कृतवान् अहम्। तर्हि कस्मात् एकस्मात् पापात् मम इदम् असह्यं दुःखं प्रदत्तम्?

चौपाई 21.1-4

नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।

अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।

दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।

अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।

जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।

जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।

पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।

भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।

naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||

ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||

dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||

asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||

jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||

jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||

pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||

bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||

अहं तु गत्वा पितुः गृहे जन्मभरि वर्षाणि व्ययेयम्; जीवन्ती सपत्न्याः सेवां न करिष्यामि। यं दैवं शत्रुवशे जीवन्तं धारयति, तस्य जीवितुमिच्छायाः अपेक्षया मरणं श्रेयः। राज्ञी दीनवचनैः बहुप्रकारेण अवदत्, तां श्रुत्वा कुब्जा मन्थरा स्त्रीमायाम् आरब्धवती। मनसि हीनभावं मत्वा कस्मात् एवं वदसि? तव सुखं सौभाग्यं च दिने दिने द्विगुणं भविष्यति। यः भवत्याः अतिअनहितं कृतवान्, सः एव एतत् परिपक्वं फलं प्राप्स्यति। स्वामिनि, यस्मात् कालात् अहम् इमां कुमतिं श्रुतवती, दिने न क्षुधा, रात्रौ न निद्रा। अहं गुणिनः पृष्टवती, तैः रेखा आकृता, भरतः राजा भविष्यति, इदं सत्यम्। स्वामिनि, यदि त्वं करिष्यसि तर्हि अहम् उपायं कथयिष्यामि; राजा तव सेवायाः वशे अस्ति।

दोहा 21

परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।⁠21।।

paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||⁠21||

तव वचने कूपे पतामि, पुत्रं पतिं च त्यक्तुं शक्नोमि। त्वं मम महद्दुःखं पश्यसीति वदसि, ततः कुतः हिताय न करोमि?

चौपाई 22.1-4

कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।

लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।

सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।

कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।

दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।

सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।

भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।

होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।

kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||

lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||

sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||

kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||

dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||

sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||

bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||

hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||

कुब्जा कैकेयीं वशीकृत्य, तस्याः हृदयपाषाणे धारयित्वा छलशस्त्रं तस्याः उरसि न्यस्तवती। राज्ञी न पश्यति समीपस्थं दुःखं, यथा बलिपशुः हरिततृणेषु चरति। तस्याः वाचः श्रवणे कोमलाः किन्तु अन्ते कठोराः, यथा हि सा मधुनि घोरविषं मिश्रीकृत्य ददाति। दासी अवोचत् - "स्वामिनि, स्मरसि वा न? त्वं मे कथां कथितवती आसीः। दौ वरदौ राज्ञा सह निक्षिप्तौ। अद्यैव तौ याचस्व, हृदयदाहं शमय। पुत्राय राज्यं, रामाय वनवासं याचस्व, सर्वासां सपत्नीनां विजयानन्दं स्वीकुरु। यदा राजा रामेण शपथं करोति, तदा तं वरं याचस्व येन तस्य वचनं न लुप्यते। अद्य रात्रौ अतीतायां कार्यं नष्टं भविष्यति। अतः मम वचनं प्राणवत् प्रियं मन्यस्व।"

दोहा 22

बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।⁠22।।

baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||⁠22||

महत् क्रूरं च उपायं कृत्वा सा पापिनी अवोचत् - कोपगृहं गच्छ। सर्वं कार्यं सावधानतया सम्पादय, राजानं च सहसा न विश्वस।

चौपाई 23.1-4

कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।

तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।

जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।

बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।

बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।

पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।

कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।

राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।

kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||

tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||

jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||

bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||

bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||

pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||

kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||

rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||

राज्ञी कुबरीं प्राणप्रियां मत्वा पुनः पुनः तस्याः महतीं बुद्धिं प्रशशंस। "हे सखि, लोके तव समानः हितैषी न अस्ति। प्लवमानां मां प्राप्य त्वं मम आधारः अभवः।" "यदि श्वः विधाता मम मनोरथं पूरयेत्, हे सखि, त्वां मम नयनतारां करोमि।" दासीं बहुप्रकारेण आदरेण सम्मान्य कैकेयी कोपभवनम् अगच्छत्। विपत्तिः बीजम् आसीत्, दासी वर्षाकालः, कैकेय्याः कुबुद्धिः भूमिः अभवत्। कपटजलम् प्राप्य अङ्कुरः अजायत, दौ वरौ द्वे पत्ते, दुःखम् फलम् परिणामः अभवत्। क्रोधस्य सर्वम् साजम् सज्जीकृत्य, स्वकुबुद्ध्या राज्यम् कुर्वती तत् विनष्टवती। भवतः नगरे कोलाहलः अभवत्, इदम् कुचालम् कश्चित् न जानाति स्म।

दोहा 23

प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।⁠23।।

pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||⁠23||

नगरस्य सर्वे नरनार्यः प्रमुदिताः सुमंगलचारान् व्यवस्थापयन्ति स्म। केचन प्रविशन्ति, केचन निर्गच्छन्ति, राज्ञः सभायां जनसमूहः परिपूर्णः आसीत्।

चौपाई 24.1-4

बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।

प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।

फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।

को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।

जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।

सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।

अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।

को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।

bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||

prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||

phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||

ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||

jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||

sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||

asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||

ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||

बाल्यसखाः समाचारं श्रुत्वा हृदये हर्षम् अलभन्त, दशपञ्चसमूहैः मिलित्वा रामस्य समीपम् अगच्छन्। प्रभुः तेषां प्रेम प्रत्यभिज्ञाय आदरेण तान् अभिनय्य कोमलया वाचा कुशलक्षेमम् अपृच्छत्। प्रियस्य प्रभोः आज्ञां प्राप्य ते स्वगृहान् प्रत्यावृत्ताः, परस्परं रामस्य महिमानम् उक्त्वा गतवन्तः। "कः वा रघुवीरस्य तुल्यः संसारे अस्ति, यः एवम् शीलप्रेमणि निबर्तयितुं शक्नोति?" "यस्मात् यस्मात् योनौ कर्मबलेन भ्रमामः, तत्र तत्र ईश्वरः अस्मभ्यम् इदम् ददातु। वयं सेवकाः स्याम, सीतापतिः च स्वामी स्यात्; एषः सम्बन्धः अन्तं यावत् निबर्तेत। इयम् अभिलाषा नगरस्य सर्वेषाम् आसीत्; कैकेयी-हृदये तु अतिदाहः आसीत्। कः दुर्सङ्गतिं प्राप्य न नश्यति? नीचमतौ अनुसरति चेत् चतुरता न तिष्ठति।

दोहा 24

साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।⁠24।।

sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||⁠24||

सायंकाले आनन्देन युक्तः राजा कैकेय्याः गृहम् अगच्छत्। यथा स्नेहः शरीरम् आधृत्य निर्दयतायाः समीपम् अगच्छत् इव।

चौपाई 25.1-4

कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।

सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।

सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।

सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।

सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।

भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।

कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।

जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।

kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||

surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||

so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||

sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||

sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||

bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||

kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||

jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||

क्रोधभवनं श्रुत्वा राजा सकुचत्, भयवशात् च तस्य पादौ अग्रे न पततः स्म। यस्य बाहुबले सुरपतिः निवसति, सर्वे च नरपतयः तस्यानुकूले स्थिताः सन्ति, सः अपि स्त्री क्रोधं श्रुत्वा शुष्कः अभवत्। पश्य कामस्य प्रतापं महत्त्वं च। येषां शरीरे शूलः वज्रः खड्गः च धृताः आसन्, ते रतिनाथस्य पुष्पबाणैः हताः अभवन्। भीतः नरेशः प्रियायाः समीपम् अगच्छत्, तस्याः दशां दृष्ट्वा च तस्य दारुणं दुःखम् अभवत्। सा भूमौ कष्टपुराणवस्त्रैः शयाना आसीत्, शरीरात् च अनेकानि भूषणानि उत्सृष्टवती आसीत्। तस्याः कुमतेः तत् कुवेषम् अनुरूपम् आसीत्, यथा तद् अनागतं वैधव्यं सूचयेत्। नृपः समीपम् गत्वा मृदुवाण्या अवदत्, प्राणप्रिये, कस्मिन् हेतौ क्रुद्धा असि?

छन्दः 25

केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।

दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।

kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||

dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||

राजा पृष्टवान् - हे राणि, किं कारणेन कुप्यसि इति, तदा स्वहस्तं तस्याः स्पर्शने न्ययुङ्क्त, परं सा स्वपतिं प्रत्याख्यातवती। सा क्रुद्धसर्पिणीव भयावहरीत्या तमेव प्रेक्षते स्म। तस्याः द्वे इच्छे मुखस्य द्विजिह्वे सदृशे स्तः, द्वे वरौ च उत्तमदष्टसदृशौ, सा च प्रहाराय मर्मस्थानम् अन्विच्छति। तुलसीदासः कथयति - राजा दैववशेन इदं सर्वं प्रेमक्रीडारूपेण अमन्यत।

सोरठा 25

बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।⁠25।।

bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||⁠25||

राजा बारंबारम् अवदत्: हे सुमुखि, हे सुलोचनि, हे पिकवचनि, हे गजगामिनि, मह्यं स्वकोपस्य कारणं कथय।

चौपाई 26.1-4

अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।

कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।

सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।

जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।

प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।

जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।

बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।

घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।

anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||

kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||

sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||

jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||

priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||

jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||

bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||

gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||

प्रिये, तव अहितं केन कृतम्? कस्य द्वे शिरसी स्तः, यमः कं ग्रहीतुम् इच्छति? ब्रूहि, कं दरिद्रं नृपं करोमि? ब्रूहि, कं नृपं देशात् निष्कासयामि? तव शत्रुम् अमरम् अपि मारयितुम् शक्नोमि; एते दीनाः पुरुष-स्त्रियः तु कीट-समाः। वरवदे, मम स्वभावं जानासि: मम मनः चकोरः, तव वदनं चन्द्रः। प्रिये, मम प्राणाः, पुत्रः, सर्वस्वं, बान्धवाः, प्रजा च सर्वे तव वशे सन्ति। यदि त्वयि किञ्चित् कपटेन वदामि, भामिनि, रामेण शतं शपथान् गृह्णामि। हस, मनसः इष्टं वस्तु याच, स्व-मनोहर-शरीरं आभरणैः भूषय। हे प्रिये, हृदये विचारय एषः कः दुर्मुहूर्तः, शीघ्रम् एतत् दुर्वेषं त्यज।

दोहा 26

यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।⁠26।।

yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||⁠26||

इदं श्रुत्वा मनसि शपथस्य गरिमाणं चिन्तयित्वा मतिमती कैकेयी हसन्ती उत्थिता। सा आभरणानि अलङ्करोति स्म, यथा कश्चित् मृगं दृष्ट्वा किरातिनी पाशं विदधाति।

चौपाई 27.1-4

पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।

भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।

रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।

दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।

ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।

लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।

जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।

कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।

puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||

bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||

rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||

dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||

aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||

lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||

jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||

kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||

पश्चात् राजा तां हृदयेन सुहृदं मत्वा प्रेमपुलकितः कोमलमनोज्ञया वाचा पुनरवोचत्। हे भामिनि, तव मनोरथः सिद्धः, नगरस्य प्रतिगृहे प्रीतिः सम्भाषणं च भवति। श्वः अहं रामाय युवराजपदं ददामि, हे सुलोचने, मङ्गलसामग्रीं सज्जीकुरु। इदं श्रुत्वा तस्याः कठोरं हृदयं उत्पाटितम्, यथा पक्वः विद्रधिः स्पृष्टः। एवं वेदनां सा हासेन गोपयामास, यथा चौरस्य भार्या प्रकटे न रोदिति। राजा तस्याः कपटचतुरतां न अजानात्, कोटिकुटिलेषु रत्नगुरुणा सा अधीता आसीत्। यद्यपि राजा नीतौ निपुणः, तथापि नारीणां चरित्रं जलनिधिरिव अगम्यम्। पश्चात् कपटस्नेहं वर्धयित्वा सा हासेन अवोचत्, नयनमुखं परिवृत्य।

दोहा 27

मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।⁠27।।

māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||⁠27||

याचस्व याचस्वेति ब्रवीषि प्रिय, किंतु कदापि न ददासि न च अहं लभामि। दातुं द्वौ वरौ कथितवानसि, तथापि तौ लब्धुं संदेहः अस्ति।

चौपाई 28.1-4

जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।

थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।

झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।

रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।

नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।

सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।

तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।

बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।

jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||

thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||

jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||

raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||

nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||

satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||

tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||

bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||

राजा हसित्वा अवदत्, अहं तव रहस्यं जानामि, तव क्रोधः अत्यन्तं प्रियः। त्वया वरः न्यस्तभावेन धृतः, कदापि न याचितः, मया च सरलस्वभावेन विस्मृतः। मां मिथ्या न दूषय; इच्छसि चेत् द्वयोः स्थाने चत्वारि याचस्व। रघुकुलस्य रीतिः सदैव आगता, प्राणाः गच्छन्तु परन्तु वचनं न भञ्जेत्। असत्यसमानं पापपुञ्जं नास्ति; कोटिगुञ्जाः पर्वतसमाः भवेयुः वा? सत्यं सर्वसुकृतानां मूलम्, वेदपुराणमनुभिः गीतम्। अत्र च रामस्य रघुपतेः, यः सुकृतस्नेहयोः अवधिः, शपथं कृतवान् अहम्। वचनं दृढीकृत्य दुर्मतिः स्त्री हसित्वा अवदत्, यथा कुबुद्धिश्येनस्य कुलावः उन्मुक्तः स्यात्।

दोहा 28

भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।⁠28।।

bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||⁠28||

राज्ञः मनोरथाः सुन्दरं वनमासन्, तत्र च निवसतां सुखिनां पक्षिणां समूहः तस्य आनन्दा आसन्। कैकेयी तु भिल्लनीव तेषु भयङ्करं शब्दबाजं मुक्तुं प्रवृत्तासीत्।

चौपाई 29.1-5

सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।

मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।

तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।

सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।

गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।

बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।

माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।

मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।

अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।

sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||

māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||

tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||

suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||

gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||

bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||

māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||

mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||

avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||

शृणु प्राणप्रिय, मम हृदयाभिरूचम्: एकं वरं देहि, भरतस्य राज्याभिषेकम्। हस्तौ संयम्य द्वितीयं वरं याचे: मम मनोरथं पूरय, नाथ। रामः चतुर्दश वर्षाणि वनवासी भवतु, विशेषतः उदासीनतापसवेषेण। मृदूनि वचनानि श्रुत्वा राज्ञः हृदये शोकः समुत्पन्नः, यथा चक्रवाकः चन्द्रकिरणस्पर्शेन व्याकुलः भवति। सः भयात् संकुचितः किमपि वक्तुं न शशाक, यथा वने श्येनः लावाम् आक्रमति। राजा सम्पूर्णतया निर्वर्णः अभवत्, यथा तालवृक्षे विद्युत् अपतत्। द्वौ नयनौ पिधाय हस्तौ ललाटे न्यस्तवान्, यथा शोकः शरीरं धृत्वा शोकयितुं प्रारभत। मम मनोरथः कल्पवृक्षस्य पुष्पितस्य इव आसीत्; फलं दातुं प्रवृत्ते सति हस्तिनी इव मूलसह उत्पाटितः। कैकेयी अयोध्याम् उन्मूलितवती, विपत्तेः अचलं मूलं संस्थापितवती च।

दोहा 29

कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।⁠29।।

kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||⁠29||

कः कालः, किं च भूतम्! नार्याः विश्वासेन विनष्टोऽहम्, यथा योगसिद्धिफलस्य समये जतिनः अविद्यया नाशः भवति।

Inside Prakarana 3

Bhakti highlights

भक्ति-शिक्षा यह है कि साधना का निर्णायक युद्ध बाह्य घटनाओं में नहीं, मन के कोपभवन में होता है। अपशकुन/देह-लक्षण यहाँ ‘ईश-संकेत’ कम, ‘अंतःकरण की विकृति’ के दर्पण अधिक हैं—साधक को चाहिए कि भय, ईर्ष्या और अधिकार-लालसा के उठते ही विवेक-जागरण करे। साथ ही, रघुकुल-रीति का सत्यव्रत स्मरण कराता है कि धर्म का पालन भावनात्मक तूफान में भी नहीं टूटता; करुणा उठे तो भी मर्यादा न छूटे—यही भक्ति की परिपक्वता है। प्रभु की सगुण-लीला का रहस्य भी यहीं चमकता है: ईश्वर ‘बंधन’ स्वीकारकर दिखाते हैं कि भक्त-धर्म और वचन-पालन ही लोक-कल्याण का आधार है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का रस-केन्द्र करुण और शान्त का संयोग है; पर इस खंड में करुण का बीज ‘भय’ और ‘कपट’ से सिंचित होता दिखता है। कैकेयी का अंतःकरण—जो पहले मातृभाव और राजधर्म का आश्रय हो सकता था—मंथरा की कुटिल वाणी से ‘कोपभवन’ बन जाता है। तुलसी यहाँ नीति-शास्त्र नहीं, मनोविज्ञान रचते हैं: दाहिने नेत्र का फड़कना, कुसपने, देह का काँपना—ये सब ‘अधर्म-प्रवृत्ति’ के सूक्ष्म संकेत हैं। दूसरी ओर दशरथ का सत्यव्रत (रघुकुल रीति) सगुण-लीला में धर्म की अपरिहार्यता है: राजा टूटता है पर वचन नहीं टूटता। यही संरचना मानस के निरगुण-सगुण-संयोजन को गाढ़ा करती है—ईश्वर सर्वशक्तिमान होकर भी भक्त-धर्म और मर्यादा की लीला में स्वयं ‘बंधन’ स्वीकारते हैं। साधक के लिए संदेश: सत्य और मर्यादा का पालन ही सोपान की अगली सीढ़ी है, चाहे हृदय में करुणा का ज्वार उठे।

The emotional arc

आरम्भ में ‘उत्सव-छाया’ के भीतर एकाएक ‘विषाद-आघात’ उतरता है: मंथरा की कटु वाणी सुनते ही कैकेयी का मातृ-भाव और राजधर्म-समर्थ मन ‘स्तम्भित’ हो जाता है। फिर भय-जन्य अस्थिरता (सहमना, देह का काँपना, अपशकुन-बोध) करुण-रस का बीज बनती है—क्योंकि पतन अभी घटा नहीं, पर घटने की छाया मन पर छा जाती है। इसके बाद रजोगुण-तमोगुण का उभार ‘क्रोध/अहं’ की ओर मोड़ता है: कोपभवन का मानस-निर्माण, जहाँ विवेक पीछे हटता और वासना/कपट आगे आते हैं। अंततः इस खंड का रस-स्वर शान्ति नहीं, ‘करुण-पूर्वपीठिका’ है—एक ऐसी करुणा जो अभी फूटती नहीं, भीतर-भीतर जमती है; और उसी के समानान्तर धर्म की कठोर रेखा उभरती है: रघुकुल-रीति का सत्यव्रत आगे चलकर राजा को तोड़ देगा, पर वचन को नहीं।

The dialogue

  • Ghatगरुड़-घाट: जहाँ संशय-ग्रस्त बुद्धि को ‘चरित’ के माध्यम से धर्म-नीति, माया-लीला और भक्ति-तत्त्व का बोध कराया जाता है। (यह अंश उसी व्यापक गरुड़-संवाद-फ्रेम के भीतर ‘अयोध्या काण्ड’ की कथा-धारा का खंड है।)

Bhakti in this prakarana

मुख्यतः दास्य-भक्ति का नैतिक आदर्श (राम के प्रति नगर-जन की सेवाभावना) और शान्त-भक्ति का बीज (वैराग्य/विवेक) — साथ में विपरीत-रस के रूप में ‘कुसंग-जन्य’ रजोगुणी प्रवृत्ति का चित्रण, जिससे भक्ति का प्रतिलोम स्पष्ट हो।

Nirguna and saguna

तुलसी के यहाँ ‘निरगुण’ सत्य (ईश्वर की अचल सत्ता) और ‘सगुण’ मर्यादा (राम का धर्मपालन) एक ही धुरी के दो छोर हैं। इस खंड में ईश्वरत्व चमत्कार से नहीं, ‘वचन-पालन’ की स्वेच्छा-स्वीकृत सीमा से प्रकट होता है: राजा-धर्म, कुल-रीति, सत्य—ये सब सगुण-लीला में निरगुण सत्य की विश्वसनीयता बनते हैं। माया (कपट, काम, कुसंग) जीव को बाँधती है; पर वही घटनाक्रम ईश्वर की लीला बनकर भक्त के लिए वैराग्य और शरणागति का कारण भी बनता है।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: ‘मंथरा का कैकेयी को उकसाना’, ‘कोपभवन’, ‘दो वरदान और राम का वनवास’; अध्यात्मरामायण में भी यही प्रसंग ‘दैवी लीला’ के रूप में।

Awadhi idioms

दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी, दिन प्रति देखउँ राति कुसपने, काह करौ सखि सूध सुभाऊ, रघुकुल रीति सदा चलि आई, प्रानप्रिय, कोपभवन

Metaphors

  • कदली जिमि काँपी (अस्थिर मन/देह का संकेत)
  • मधु माहुर घोरी (मृदु वाणी में विष)
  • बलिपसु चरइ हरित तिन (अज्ञान में सुख का भ्रम)
  • दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू (आघात से जड़ता)
  • ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू (शीतल वचन से भी विकलता)
  • बिपति बीजु बरषा रितु (कुमति का अंकुरण-रूपक)

Meter

20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत), छंद (दोहा 25 से पहले)

Verses in this prakarana

दोहा/सोरठा 20 से दोहा/सोरठा 29 (मध्य में चौपाइयाँ; एक छंद सहित)

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।

सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)

Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play