Prakarana 3
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ರಸ-ಕೇಂದ್ರವು ಕರುಣ ಮತ್ತು ಶಾಂತದ ಸಂಯೋಗ; ಆದರೆ ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಬೀಜವು ‘ಭಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕಪಟ’ದಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಕರಣ—ಮೊದಲು ಮಾತೃಭಾವ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವಾಗಬಹುದಾದದ್ದು—ಮಂಥರೆಯ ಕುಟಿಲ ವಾಣಿಯಿಂದ ‘ಕೋಪಭವನ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ತುಲಸಿ ಇಲ್ಲಿ ನೀತಿ-ಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲ, ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ: ಬಲಗಣ್ಣಿನ ಫಡಕಾಟ, ಕೆಟ್ಟ ಕನಸುಗಳು, ದೇಹದ ಕಂಪನ—ಇವೆಲ್ಲ ‘ಅಧರ್ಮ-ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆಗಳು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ದಶರಥನ ಸತ್ಯವ್ರತ (ರಘುಕುಲ ರೀತಿ) ಸಗುಣ-ಲೀಲೆಯೊಳಗಿನ ಧರ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ: ರಾಜನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಚನ ಮುರಿಯದು. ಈ ರಚನೆ ಮಾನಸದ ನಿರ್ಗುಣ-ಸಗುಣ-ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ—ಈಶ್ವರನು ಸರ್ವಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ‘ಬಂಧನ’ವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಂದೇಶ: ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಸೋಪಾನದ ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಜ್ವಾರ ಏಳಿದರೂ.
In this prakarana
People
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 20.1-4
कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।
तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।
कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।
फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।
सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।
दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।
काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||
tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||
kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||
phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||
sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||
dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||
kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||
ಕೇಕಯ ರಾಜನ ಮಗಳು ಕೈಕೇಯಿ, ಕಹಿಯಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗದೆ, ಭಯದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ ಒಣಗಿದಳು. ದೇಹವು ಬಾಳೆ ಮರದಂತೆ ನಡುಗಿತು, ಬೆವರು ಸುರಿಯಿತು. ಆಗ ಕೂನು ಹೆಂಗು ತನ್ನ ನಾಲಗೆಯನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಕಿದಳು. ಕಥೆ ಕಥೆಯಾಗಿ, ಕೋಟ್ಯಂತ ಮೋಸದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ರಾಣಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿ, "ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ" ಎಂದಳು. ವಿಧಿ ತಿರುಗಿತು, ದುಷ್ಟ ಸ್ತ್ರೀ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದಳು; ಕೈಕೇಯಿ ಕೊಕ್ಕರನ್ನು ಹಂಸವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೊಗಳಿದಳು. "ಕೇಳು ಮಂಥರಾ, ನಿನ್ನ ಮಾತು ಸತ್ಯ. ನನ್ನ ಬಲಗಣ್ಣು ಪ್ರತಿದಿನ ಅದುರುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ರಾತ್ರಿ ಕೆಟ್ಟ ಕನಸುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಮೋಹದಿಂದ ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಏನು ಮಾಡಲಿ, ಗೆಳತಿ? ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಸರಳ; ಬಲ ಎಡ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾರೆ."
ದೋಹಾ 20
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||20||
ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಯಾರಿಗೂ ಹಾನಿ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಪಾಪಕ್ಕಾಗಿ ವಿಧಿಯು ನನಗೆ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಈ ತಡೆಯಲಾಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು?
ಚೌಪಾಯಿ 21.1-4
नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।
अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।
दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।
अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।
जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।
जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।
पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।
भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||
ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||
dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||
asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||
jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||
jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||
pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||
bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||
ನಾನು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಜೀವಿತವನ್ನು ಕಳೆಯುವೆ; ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ಸವತಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರನ್ನು ವಿಧಿ ಶತ್ರುವಿನ ವಶದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರಿಸುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ಬದುಕಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆಗಿಂತ ಸಾವು ಒಳ್ಳೆಯದು. ರಾಣಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೀನವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದಳು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕುಬ್ಜಿ ಮಂಥರೆ ಸ್ತ್ರೀ ಕಪಟವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಳು. ಏಕೆ ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತೀಯೋ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಣ್ಣದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ? ನಿನ್ನ ಸುಖವೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವೂ ದಿನಕ್ಕೆ ದ್ವಿಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಮಗೆ ಮಹಾ ಹಾನಿ ಮಾಡಲು ಯೋಚಿಸಿದವನೇ ಆ ಹಣ್ಣಾದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೆಟ್ಟ ಸಂಚು ಕೇಳಿದಮೇಲಿಂದ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿನಿ, ಹಗಲು ಹಸಿವಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ. ಗುಣಿಸುವವರನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು, ಅವರು ಗೆರೆ ಎಳೆದು ಹೇಳಿದರು: ಭರತ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸತ್ಯ. ಸ್ವಾಮಿನಿ, ನೀನು ಮಾಡಿದರೆ ಉಪಾಯ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ರಾಜ ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.
ದೋಹಾ 21
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||21||
ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಬಾವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲೂ ಸಾಧ್ಯ. ನನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೀವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೀರಿ; ನನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬಾರದು?
ಚೌಪಾಯಿ 22.1-4
कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।
लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।
सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।
कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।
दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।
सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।
भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।
होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||
lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||
sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||
kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||
dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||
sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||
bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||
hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||
ಕೂನ ಮಂಥರೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಆಕೆಯ ಹೃದಯದ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ವಂಚನೆಯ ಚಾಕುವನ್ನು ಹರಿತಗೊಳಿಸಿದಳು. ರಾಣಿ ತನಗೆ ಎಷ್ಟು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲು ಮೇಯುವ ಬಲಿಪಶುವಿನಂತೆ. ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳು ಕೇಳಲು ಮೃದುವಾಗಿದ್ದವು ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದವು, ಭಯಂಕರ ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಜೇನುತುಪ್ಪ ಕೊಡುವಂತೆ. ದಾಸಿ ಹೇಳಿದಳು: "ನೆನಪಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಸ್ವಾಮಿನೀ? ನೀವು ನನಗೆ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ." "ಎರಡು ವರಗಳು ರಾಜನ ಬಳಿ ಠೇವಣಿಯಾಗಿವೆ. ಇಂದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಿಮ್ಮ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಎದೆಯನ್ನು ತಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ." "ನಿಮ್ಮ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಹಪತ್ನಿಯರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಿ." "ರಾಜ ರಾಮನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿದಾಗ, ಆಗ ಕೇಳಿ, ಅವನ ಮಾತು ಮೀರದಿರಲಿ." "ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದರೆ, ಕೆಲಸ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣದಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ."
ದೋಹಾ 22
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||22||
ಮಹಾ ಕ್ರೂರವಾದ ಸಂಚು ಹೂಡಿ, ಆ ಪಾಪಿನಿಯು, "ಕೋಪದ ಕೋಣೆಗೆ ಹೋಗು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸು, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ನಂಬಬೇಡ" ಎಂದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 23.1-4
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।
तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।
जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।
बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।
बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।
पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।
कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।
राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।
kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||
tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||
jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||
bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||
bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||
pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||
kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||
rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||
ರಾಣಿ ಕುಬರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕೆಯ ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿದಳು. "ನಿನ್ನಂತಹ ಹಿತಚಿಂತಕಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ನನಗೆ ಆಧಾರವಾದಳು." "ದೇವರು ನಾಳೆ ನನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರೆ, ಗೆಳತಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿನ ಮಣಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವೆ." ತನ್ನ ದಾಸಿಗೆ ಹಲವು ವಿಧದಿಂದ ಗೌರವ ತೋರಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿ ಕೋಪದ ಕೋಣೆಗೆ ಹೋದಳು. ವಿಪತ್ತು ಬೀಜ, ದಾಸಿ ಮಳೆಗಾಲ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸು ಭೂಮಿಯಾಯಿತು. ಮೋಸದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆದು ಮೊಳಕೆ ಬಂತು; ಎರಡು ವರಗಳು ಎರಡು ಎಲೆಗಳು, ದುಃಖವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬಂದ ಫಲ. ಕೋಪದ ಎಲ್ಲ ಸಜ್ಜುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ತನ್ನ ರಾಣಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ಕೆಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದಳು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲೂ ನಗರದಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷದ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲವಿತ್ತು, ಈ ಕೆಟ್ಟ ಪಿತೂರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗೂ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 23
प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||23||
ನಗರದ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲರೂ ಆನಂದದಿಂದ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಹೊರಗೆ ಹೋದರು, ರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಜನಸಮೂಹ ತುಂಬಿತ್ತು.
ಚೌಪಾಯಿ 24.1-4
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।
प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।
फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।
को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।
जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।
सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।
अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।
को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।
bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||
prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||
phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||
ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||
jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||
sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||
asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||
ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||
ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯ ಸ್ನೇಹಿತರು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದಪಟ್ಟರು; ಹತ್ತು ಐದು ಜನರಾಗಿ ಸೇರಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಪ್ರಭು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವರ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಭುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬೊಬ್ಬರು ರಾಮನ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು. "ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಘುವೀರನಂತೆ ಯಾರು ಇದ್ದಾರೆ? ಇಂತಹ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರು? ಕರ್ಮದ ಬಲದಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಲೆದರೂ, ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಈಶನು ನಮಗೆ ಇದನ್ನು ಕೊಡಲಿ: ನಾವು ಸೇವಕರಾಗಿ, ಸೀತೆಯ ಸ್ವಾಮಿ ನಮ್ಮ ಒಡೆಯರಾಗಿರಲಿ; ಈ ಸಂಬಂಧ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಇರಲಿ." ನಗರದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಂತಹ ಬಯಕೆ ಇತ್ತು; ಆದರೆ ಕೈಕೇಯ ರಾಜನ ಮಗಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಡುವಿಕೆ ಇತ್ತು. ಕೆಟ್ಟ ಸಂಗಾತ ಪಡೆದು ನಾಶವಾಗದವರು ಯಾರು? ನೀಚರ ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ಚತುರತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 24
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||24||
ಸಂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ, ರಾಜ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋದನು; ಅದು ಪ್ರೀತಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಲು ಹೋದಂತೆ ಇತ್ತು.
ಚೌಪಾಯಿ 25.1-4
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।
सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।
सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।
सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।
सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।
भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।
कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।
जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||
surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||
so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||
sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||
sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||
bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||
kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||
jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||
ಕೋಪದ ಕೋಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ಸುಕ್ಕಿಹೋದನು; ಭಯದಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯ ಅವನ ಬಲಿಷ್ಠ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲ ರಾಜರು ಅವನ ಒಲವಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಂಥವನೇ ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸಿನ ಕೋಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಒಣಗಿಹೋದನು. ಮನ್ಮಥನ ಶಕ್ತಿ ಮಹಿಮೆ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದೆಂದು ನೋಡಿ. ತ್ರಿಶೂಲ, ವಜ್ರ, ಖಡ್ಗ ಧರಿಸಿದವರು ರತಿಯ ಒಡೆಯನ ಹೂವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ರಾಜ ಭಯದಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಬಳಿ ಹೋದನು, ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕಠಿಣ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವಳು ಒರಟಾದ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯೊಂದಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು, ತನ್ನ ದೇಹದ ಅನೇಕ ಆಭರಣಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕಿತ್ತೆಸೆದಿದ್ದಳು. ಆ ದೀನ ವಸ್ತ್ರ ದುಷ್ಟ ಮನಸ್ಕಳಾದ ಆ ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಪ್ಪಿತು, ಅವಳಿಗೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಧವೆತನವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ. ರಾಜ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು, "ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯಳೇ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ?"
ಛಂದ 25
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।
दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||
dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||
"ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಣಿ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯ?" ಎಂದು ಕೇಳಿ, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದನು; ಆದರೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ತಳ್ಳಿದಳು. ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೆಣ್ಣು ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅವಳ ಎರಡು ಬಯಕೆಗಳು ಬಾಯಿಯ ಎರಡು ನಾಲಗೆಗಳಂತೆಯೂ, ಎರಡು ವರಗಳು ಮೆಲ್ಲನೆಯ ಕೋರೆಹಲುಗಳಂತೆಯೂ ಇದ್ದು, ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ವಿಧಿಯ ವಶನಾದ ರಾಜ, ಅದನ್ನು ಕಾಮದ ಆಟವೆಂದು ಲೆಕ್ಕಿಸಿದನು.
ಸೋರಠಾ 25
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||25||
ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು: "ಸುಂದರ ಮುಖವುಳ್ಳವಳೇ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಕೋಗಿಲೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾತುಳ್ಳವಳೇ, ಆನೆಯ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವಳೇ, ನಿನ್ನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು."
ಚೌಪಾಯಿ 26.1-4
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।
कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।
सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।
जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।
प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।
जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।
बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।
घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||
kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||
sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||
jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||
priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||
jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||
bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||
gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||
ಪ್ರಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಯಾರು ಹಾನಿ ಮಾಡಿದರು? ಯಾರಿಗೆ ಎರಡು ತಲೆಗಳು, ಯಮ ಯಾರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ? ಹೇಳು, ಯಾವ ಭಿಕ್ಷುಕನನ್ನು ನಾನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಿ? ಹೇಳು, ಯಾವ ರಾಜನನ್ನು ನಾನು ದೇಶದಿಂದ ಓಡಿಸಲಿ? ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ಅಮರನನ್ನೂ ಸಹ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ; ಬಡ ಕೀಟಗಳಂತಹ ಪುರುಷ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಏನು? ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಸುಂದರಿ: ನನ್ನ ಮನಸು ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿ, ನಿನ್ನ ಮುಖ ಚಂದ್ರ. ಪ್ರಿಯೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ, ನನ್ನ ಮಗ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲವೂ; ಬಂಧುಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಏನಾದರೂ ವಂಚನೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದರೆ, ದೇವಿ, ರಾಮನ ಮೇಲೆ ನೂರು ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನಗು, ನಿನ್ನ ಮನಸು ಬಯಸುವುದನ್ನು ಕೇಳು, ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ದೇಹವನ್ನು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳು. ಇದು ಎಷ್ಟು ಕೆಟ್ಟ ಸಮಯ ಎಂದು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸು, ಪ್ರಿಯೇ, ಈ ಅನುಚಿತ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಹಾಕು.
ದೋಹಾ 26
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||26||
ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಭಾರೀತನವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಳೆದು, ಮತಿಮಂದಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ನಗುತ್ತಾ ಎದ್ದೇಳಿದಳು. ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಲೆ ಹಾಕುವ ಬೇಟೆಗಾರ್ತಿಯಂತೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 27.1-4
पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।
भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।
रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।
दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।
ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।
लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।
जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।
कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||
bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||
rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||
dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||
aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||
lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||
jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||
kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||
ಆಮೇಲೆ ರಾಜ ಅವಳನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಹಿತೈಷಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪುಳಕಗೊಂಡು ಮೃದುವಾದ ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. "ನನ್ನ ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ಮನಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದದ್ದು ನೆರವೇರಿತು; ನಗರದ ಮನೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವೂ ಶುಭಾಶಂಸಗಳೂ ತುಂಬಿವೆ. ನಾಳೆ ರಾಮನಿಗೆ ಯುವರಾಜ ಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಸುಲೋಚನೆ, ಮಂಗಳ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡು." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳ ಕಠಿಣ ಹೃದಯ ಜಿಗಿದು ಒಡೆಯಿತು, ಹಣೆದ ಬೊಬ್ಬೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತೆ. ಅಂಥ ನೋವನ್ನೂ ಅವಳು ನಗುತ್ತ ಮರೆಮಾಡಿದಳು, ಕಳ್ಳನ ಹೆಂಡತಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಅಳಲಾರದಂತೆ. ರಾಜ ಅವಳ ಕಪಟದ ಚಾಣಾಕ್ಷತನವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೋಟಿ ಕುಟಿಲರಲ್ಲಿ ಮಣಿಯಾದ ಗುರುವಿನಿಂದ ಅವಳು ಕಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಳು. ರಾಜ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ ಆಳವಾಗಿ ಆರಗಿಸಲಾಗದ ಸಾಗರ. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಪಟ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ನಗುತ್ತ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು.
ದೋಹಾ 27
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||27||
"ಕೇಳು, ಕೇಳು" ಎಂದು ನೀನು ಮತ್ತ ಮತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ, ಪ್ರಿಯಪಾ, ಆದರೆ ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ, ನಾನೂ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ, ಆದರೆ ಅವು ಕೂಡ ನನಗೆ ಸಿಗುತ್ತವೆಯೇ ಎಂಬ ಸಂಶಯ.
ಚೌಪಾಯಿ 28.1-4
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।
थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।
झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।
रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।
नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।
सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।
तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।
बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||
thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||
jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||
raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||
nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||
satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||
tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||
bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||
ರಾಜನು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು, "ನಿಮ್ಮ ರಹಸ್ಯ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಕೋಪಕ್ಕೆ ನೀವು ಬಹಳ ಇಷ್ಟಪಡುವವರು. ವರವನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿಟ್ಟು ನೀವು ಎಂದಿಗೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಸರಳ, ಮರೆಯುವ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಅದು ನನ್ನ ನೆನಪಿನಿಂದ ಮರೆಯಾಯಿತು. ನನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿ ದೂಷಿಸಬೇಡಿ; ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ ಎರಡರ ಬದಲು ನಾಲ್ಕನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಿ. ರಘು ವಂಶದ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಬಂದಿದೆ: ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಲಿ, ಆದರೆ ಮಾತು ತಪ್ಪಬಾರದು. ಸುಳ್ಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಾಪರಾಶಿ ಇಲ್ಲ; ಕೋಟಿ ಗುಂಜ ಬೀಜಗಳು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತವೆಯೇ? ಸತ್ಯ ಎಲ್ಲಾ ಸುಂದರ ಸುಕೃತಗಳಿಗೆ ಮೂಲ; ವೇದ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿದದ್ದು, ಮನು ಹಾಡಿದ್ದು. ಮೇಲಾಗಿ, ಸುಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಎಲ್ಲೆಯಾದ ರಘುನಾಥ ರಾಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ, ದುಷ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಕೆ ನಗುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದಳು, ದುಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿ ಗರುಡ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಮುಸುಕು ತೆಗೆದಂತೆ.
ದೋಹಾ 28
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||28||
ರಾಜನ ಆಸೆಗಳು ಸುಂದರ ಕಾಡು, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂತೋಷದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಂಡು ಅವನ ಆನಂದಗಳು. ಭಿಲ್ ಮಹಿಳೆಯಂತೆ ಕೈಕೇಯಿ, ತನ್ನ ಭಯಾನಕ ಮಾತುಗಳ ಗಿಡುಗವನ್ನು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಡಲು ಬಯಸಿದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 29.1-5
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।
मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।
तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।
सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।
गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।
बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।
माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।
मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।
अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||
māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||
tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||
suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||
gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||
bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||
māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||
mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||
avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||
ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು: ಕೇಳು, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಇಷ್ಟವಾದವ, ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು: ಒಂದು ವರ ಕೊಡು, ಭರತನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ. ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಎರಡನೇ ವರ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ: ನನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸು, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ರಾಮ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲಿ, ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತನಾದ ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ ವಾಸಮಾಡಲಿ. ಅವಳ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜನ ಹೃದಯ ದುಃಖದಿಂದ ತಾಕಿತಾಯಿತು, ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳು ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುವ ಚಕವಾ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ. ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಏನೂ ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಾರ ಪರುಂದು ಎರಗಿದಾಗ ಬೇಟೆಹಕ್ಕಿಯಂತೆ. ರಾಜ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಿಳುಪಾದನು, ಮಿಂಚು ಬನೆ ಮರವನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ. ಕೈ ಹಣೆಗೆ ಇಟ್ಟು ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದನು, ದುಃಖವೇ ದೇಹ ತಾಳಿ ದುಃಖಪಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಂತೆ. ನನ್ನ ಬಯಕೆ ಅರಳಿದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತಿತ್ತು; ಹಣ್ಣು ಕೊಡಲಿದ್ದಾಗ, ಹೆಣ್ಣು ಆನೆ ಅದನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತೊಗೆದಂತೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಅಯೋಧ್ಯವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದಳು, ಆಪತ್ತಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದಳು.
ದೋಹಾ 29
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||29||
ಎಂತ ಸಮಯ, ಎಂತ ಆಯಿತು! ಹೆಂಗಸರ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟು ನಾನು ನಾಶವಾದೆ, ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯ ಫಲ ಮೂಪ್ತಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ತಪಸ್ವಿ ನಾಶವಾದಂತೆ.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
