Prakarana 3

Verse 41 (चौपाई)

कैकयसुता सुनत कटु बानी। कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।। तन पसेउ कदली जिमि काँपी। कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।। कहि कहि कोटिक कपट कहानी। धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।। फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली। बकिहि सराहइ मानि मराली।। सुनु मंथरा बात फुरि तोरी। दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।। दिन प्रति देखउँ राति कुसपने। कहउँ न तोहि मोह बस अपने।। काह करौ सखि सूध सुभाऊ। दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।

Kaikeyi ki baat sun ke Manthara ka dil phat gaya. Woh kuch bol nahi paayi, bas khadi reh gayi jaise sukh gayi ho. Uska poora badan kaampne laga, jaise ped hawa mein hilta hai. Uske honth, daant aur jeebh sukh gayi theen. Baar-baar usne hazaar jhoothi baatein boli. Boli, Rani, himmat rakhho, main tumhe samjhaati hoon. Meri karam aaj ulat gayi hai, bura lag raha hai. Phir bhi tum meri taareef kar rahi ho, mujhe achha maan rahi ho. Manthara, meri baat sun, yeh soch chhod de. Meri daayi aankh din-bhar phadak rahi hai. Main roz bura sapne dekhti hoon raat ko. Par apne pyaar mein main tumhe kabhi nahi boli. Kya karun, meri dost, main seedhi hoon. Mujhe nahi patta yahan daayen hai ya baayen.

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह। केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।

Aaj tak maine kisi ka bura nahi kiya apni taraf se. Phir bhi ek choti galti ke liye kisi ne mujhe itna bada dukh diya hai.

Verse 43 (चौपाई)

नैहर जनमु भरब बरु जाइ। जिअत न करबि सवति सेवकाई।। अरि बस दैउ जिआवत जाही। मरनु नीक तेहि जीवन चाही।। दीन बचन कह बहुबिधि रानी। सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।। अस कस कहहु मानि मन ऊना। सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।। जेहिं राउर अति अनभल ताका। सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।। जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि। भूख न बासर नींद न जामिनि।। पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची। भरत भुआल होहिं यह साँची।। भामिनि करहु त कहौं उपाऊ। है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।

Main apne mayke jaungi aur wahan mar jaungi. Main zinda nahi rahungi kisi aur ki naukrani ban ke. Mujhe dushman ke haath mein gir ke mar jaana achha hai. Aisa jeene se marna behtar hai. Rani ne bahut naram-naram baatein kahi, par Kaikeyi ne woh sab jhoothi samjhi. Aise kyun bol rahi ho, tumhara dil nahi hai isme. Tumhara khush aur kismat din-duhni ho rahi hai. Jisne tumhara pati ka sabse zyada bura kiya, wohi iska phal paayega. Jis din se maine yeh buri baat suni hai, Swamini, mujhe bhook nahi lagti, neend nahi aati, chain nahi milta. Maine jyotishiyon se poocha aur rekha dekhi, unhone kaha Bharat raja banega, yeh sach hai. Rani, agar tum karna chahti ho to main ek tarika bataata hoon. Tumhara pati tumhari seva mein bandha hai.

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि। कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।

Main tumhari ek baat pe kuen mein gir jaungi, main beta aur pati ko bhi chhod dungi. Mera itna bada dukh dekh ke, tum mera bhala kyun nahi karogi?

Verse 45 (चौपाई)

कुबरीं करि कबुली कैकेई। कपट छुरी उर पाहन टेई।। लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे। चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।। सुनत बात मृदु अंत कठोरी। देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।। कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही। स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।। दुइ बरदान भूप सन थाती। मागहु आजु जुड़ावहु छाती।। सुतहि राजु रामहि बनवासू। देहु लेहु सब सवति हुलासु।। भूपति राम सपथ जब करई। तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।। होइ अकाजु आजु निसि बीतें। बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।

Kaikeyi jhuk gayi Manthara ki baat sun ke. Dhokhe ki chhuri ne uske patthar jaise dil ko ghaayal kar diya. Rani ko patta bhi nahi ke paas hi kya bada dukh aa raha hai. Woh wahan khadi hai jaise koi jaanwar jise maarna hai. Pehle naram baatein suni, baad mein patta chala kitni kathin thi. Mann mein laga jaise shahad mila, par woh zehar tha. Daasi ne poocha ki hosh hai ya nahi. Boli, Swamini, batao kya chahiye. Aaj raja se woh do vardaan maang lo jo usne diye the. Usey kasam de do. Bharat ko rajya do aur Ram ko vanvas bhejo. Sab apne dushman khush ho jaayenge. Jab raja Ram ki kasam khayega, tab woh baat maangna jise na koi inkaar kar sake. Aaj raat kaam nipat le. Mere baaton ko apna jaan ke maan lo.

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु। काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।

Tumne bada bada kaam kharab kar diya hai, paapi. Ab keh rahe ho ki gusse ka kamre mein jao. Jaldi se kaam theek karo, sab tayyar raho. Achanak se badnaam mat ho jao.

Verse 47 (चौपाई)

कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी। बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।। तोहि सम हित न मोर संसारा। बहे जात कइ भइसि अधारा।। जौं बिधि पुरब मनोरथु काली। करौं तोहि चख पूतरि आली।। बहुबिधि चेरिहि आदरु देई। कोपभवन गवनि कैकेई।। बिपति बीजु बरषा रितु चेरी। भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।। पाइ कपट जलु अंकुर जामा। बर दोउ दल दुख फल परिनामा।। कोप समाजु साजि सबु सोई। राजु करत निज कुमति बिगोई।। राउर नगर कोलाहलु होई। यह कुचालि कछु जान न कोई।।

Kaikeyi rani ko apni jaan se bhi zyada pyaari jaanti thi. Baar baar apni chaalaki ka plan bataya. Usne kaha, duniya mein mere jaisa koi tumhara well-wisher nahi hai. Tum chale gaye, mujhe akela chhod diya. Agar kismat saath deti hai, main tumhe raj karega beta bana dungi. Uski naukrani ne Kaikeyi ki bahut izzat ki jaise woh gusse ke kamre mein gayi. Naukrani ne musibat ka beej boya, Kaikeyi ke mann mein buri baat aane laga. Dhokhe ke paani se woh beej ug gaya. Do tohfe ne dukh ka phal diya. Kaikeyi ne gusse ka poora natak kiya. Raja uski buri baat mein aa gaya aur apna nuksan kar liya. Shahar mein hungama ho gaya, lekin kisi ko is chaal ka pata nahi chala.

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

प्रमुदित पुर नर नारि। सब सजहिं सुमंगलचार। एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।

Shehar ke log bahut khush the. Aurte aur mard sab shadi ki tayyari mein lage the. Kuch log andar ja rahe the, kuch bahar. Raja ke darbar mein bada bheed tha.

Verse 49 (चौपाई)

बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं। मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।। प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी। पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।। फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई। करत परसपर राम बड़ाई।। को रघुबीर सरिस संसारा। सीलु सनेह निबाहनिहारा। जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं। तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।। सेवक हम स्वामी सियनाहू। होउ नात यह ओर निबाहू।। अस अभिलाषु नगर सब काहू। कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।। को न कुसंगति पाइ नसाई। रहइ न नीच मतें चतुराई।।

Bachpan ke dost sun ke bahut khush hue. Das-paanch ke group mein mil ke Ram ke paas gaye. Ram ne unko pyaar se receive kiya. Unki aankhon mein pyaar dekh kar, dheere se unki khabar li. Woh apne ghar wapas gaye, Ram ki tarif karte hue. Log bol rahe the, duniya mein Raghu kul ke Raja jaisa koi nahi. Itna pyaar, itna achha character. Jahan hum janam lete hain karm ke hisaab se, wahan Bhagwan humein yeh de ki hum uske naukar rahein aur woh humara malik. Yeh rishta hamesha rahe. Shehar mein sabke dil mein yhi baat thi. Par Kaikeyi ke dil mein aag lag rahi thi. Buri sangat mein kahan nahi phas jaata? Gira hua insaan mein akal nahi rehti.

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ। गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।

Ek dam saans mein, khushi se raja Kaikeyi ke ghar gaya. Itna jaldi gaya jaise pyaar ki body le ke chala gaya ho, aur paas aana bhi karab kar diya.

Verse 51 (चौपाई)

कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ। भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।। सुरपति बसइ बाहँबल जाके। नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।। सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई। देखहु काम प्रताप बड़ाई।। सूल कुलिस असि अँगवनिहारे। ते रतिनाथ सुमन सर मारे।। सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ। देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।। भूमि सयन पटु मोट पुराना। दिए डारि तन भूषण नाना।। कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी। अन अहिवातु सूच जनु भाबी।। जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी। प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।

Jab raja ne suna ki gusse ka ghar ban raha hai, usne sharam mehsoos ki. Darr ke maare uske paon nahi chal rahe the. Devtaon ka raja apni taakat mein rehta hai. Saari duniya ke raja uske aage jhuke rehte hain. Yeh sun ke us aurat ka gussa sukh gaya. Dekho pyaar ki taakat kitni badi hai. Jo log trishul, vajra aur talwar chalate hain, unko bhi Kamdev ke phool ke teer maar dete hain. Raja darr ke maare apni priya ke paas gaya. Uski haalat dekh ke usko bahut dukh hua. Woh zameen par ek purana mota kapda bichha ke leti thi. Usne apna badan aur saara gehna utaar diya tha. Usne apna bura mann ek kathin vrat mein baandh liya tha, jaise koi kathin tapasya kar rahi ho. Raja uske paas gaya aur naram awaaz mein bola, jaan se bhi pyaari, kyun gussa ho?

Verse 52 (छंद)

केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई। मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।। दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई। तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।

Rani, kyun gussa ho? Tum apne pati ke seena pe haath rakh ke jhukti ho, lekin gusse mein usko aise dekh rahi ho jaise bura maan gayi ho. Tumhari aankhein, tumhare honth aur tumhare daant sab tumhare mann ki baat bata rahe hain. Tulsidas kehte hain ki raja pyaar ke khel mein phans gaya hai. Woh apni priya ke mann ki baat padh raha hai.

Verse 53 (दोहा/सोरठा)

बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि। कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।

Raja baar-baar usse bolta raha. Uska chehra sundar tha aur aankhein khoobsurat. Raja ne kaha, mujhe batao tumhara gussa kyun hai. Apna gussa mujpe dikhao.

Verse 54 (चौपाई)

अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा। केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।। कहु केहि रंकहि करौ नरेसू। कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।। सकउँ तोर अरि अमरउ मारी। काह कीट बपुरे नर नारी।। जानसि मोर सुभाउ बरोरू। मनु तव आनन चंद चकोरू।। प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें। परिजन प्रजा सकल बस तोरें।। जौं कछु कहौ कपटु करि तोही। भामिनि राम सपथ सत मोही।। बिहसि मागु मनभावति बाता। भूषन सजहि मनोहर गाता।। घरी कुघरी समुझि जियँ देखू। बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।

Priya, tumhara koi bura kiya? Main kis ke do sar le loon, ya kis ki jaan le loon? Batao, kis ko bhikari bana doon? Batao, kis ko desh se nikaal doon? Main tumhare dushmanon ko maar sakta hoon, chaahe woh kabhi na maren. Yeh chote log kya hain, jaise keede. Tum meri fitrat jaanti ho. Mera mann tumhare chaand jaise chehre pe laga hai. Meri priya, meri jaan, mera beta, mera sab kuch tumhara hai. Tumhara parivar aur tumhari praja sab tumhare haath mein hai. Agar main tumse jhooth bolta hoon, toh Ram gawah hai aur sach meri kasam hai. Has ke mujhse woh maango jo tumhara mann chahta hai. Apne sundar badan ko gehne pehno. Is ghar ko bura samjho aur jaldi apna yeh kathin vrat chodo.

Verse 55 (दोहा/सोरठा)

यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद। भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।

Yeh sun ke Manthara ne badi kasam khayi aur zor se hasne lagi. Uska mann seedha nahi tha. Jaise koi shikari hiran ko phande mein phansata hai, waise hi usne apna kaam shuru kiya.

Verse 56 (चौपाई)

पुनि कह राउ सुह्रद जियँ जानी। प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।। भामिनि भयउ तोर मनभावा। घर घर नगर अनंद बधावा।। रामहि देउँ कालि जुबराजू। सजहि सुलोचनि मंगल साजू।। दलकि उठेउ सुनि ह्रदउ कठोरू। जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।। ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई। चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।। लखहिं न भूप कपट चतुराई। कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।। जद्यपि नीति निपुन नरनाहू। नारिचरित जलनिधि अवगाहू।। कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी। बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।

Raja ne jaana ki Manthara dil se uski well-wisher hai. To usne pyaar se bola, aankhon mein khushi thi. Rani, tum mere dil mein bas gayi ho. Aaj shehar ke har ghar mein khushi hai. Main kal Rama ko rajkumar bana dunga. Tum shubh gehne pehen lo. Yeh sun ke Manthara ka dil patthar ho gaya. Jaise kisi ko chot lagi ho. Dard ke bawajood woh hasne lagi. Jaise koi chor aurat roti nahi. Raja uski chaal nahi samajh paya. Usne itne logon se seekha, par auraton ke kaam nahi jaanta. Woh rajneeti mein to expert tha, par auraton ke jaal mein phans gaya. Manthara ne phir se nakli pyaar dikhaya. Muskura ke, aankhen neechi kar ke boli.

Verse 57 (दोहा/सोरठा)

मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु। देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।

Maango, maango, raja ne kaha. Bolo jo chahte ho. Kabhi mat dena, mat lena. Agar tum do boondein dene ka vaada karo, to shak paida hota hai.

Verse 58 (चौपाई)

जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई। तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।। थाति राखि न मागिहु काऊ। बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।। झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू। दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।। रघुकुल रीति सदा चलि आई। प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।। नहिं असत्य सम पातक पुंजा। गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।। सत्यमूल सब सुकृत सुहाए। बेद पुरान बिदित मनु गाए।। तेहि पर राम सपथ करि आई। सुकृत सनेह अवधि रघुराई।। बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली। कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।

Raja has ke bola, main tumhara raaz jaanta hoon. Tum mere liye sabse special ho. Main kisi ko side mein nahi karunga. Apni sharam bhool gaya hoon. Mujh par koi ilzaam mat lagao, chahe jhootha hi sahi. Do ya chaar boondein maango aur le lo. Raghu kul ki yeh reeti hai ki pran jaaye par vaada na toote. Jhooth bologe to paap hoga. Achche kaam sachche se hi bante hain. Ved aur Puran mein likha hai. Isliye Rama ne sacchai ki kasam khai. Raghukul ke raja ko neki se bahut pyaar tha. Baat pakki ho gayi to Kaikeyi has ke boli. Usne apna asli chehra dikh diya, jaise koi buri cheez nikal aaye.

Verse 59 (दोहा/सोरठा)

भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु। भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।

Raja ki ichcha ek sundar jungle jaisi thi, jahan khush pakshi ga rahe hon. Par Kaikeyi ne uski baat tod di, jaise koi shikari achanak se haath maar de.

Verse 60 (चौपाई)

सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का। देहु एक बर भरतहि टीका।। मागउँ दूसर बर कर जोरी। पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।। तापस बेष बिसेषि उदासी। चौदह बरिस रामु बनबासी।। सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू। ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।। गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा। जनु सचान बन झपटेउ लावा।। बिबरन भयउ निपट नरपालू। दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।। माथे हाथ मूदि दोउ लोचन। तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।। मोर मनोरथु सुरतरु फूला। फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।। अवध उजारि कीन्हि कैकेईं। दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।

Sunno, mera dil jo chahta hai woh suno. Ek boond Bharat ke liye do. Dusra boond haath jod ke maangti hoon. Raja, meri ichcha poori karo. Rama jungle mein sadhu ban ke chale jaaye. Chaudah saal wahan rahe. Yeh sun ke raja ka dil toot gaya. Jaise kisi ko chot lagi ho. Woh kuch bol nahi paaya. Jaise bijli ped par gir gayi ho. Raja ka chehra saaf pad gaya. Jaise kisi ne taal par waar kar diya ho. Usne haath maathe par rakha, aankhen band kar li. Soch mein doob gaya, jaise koi painting ho. Meri khushi jaise ped phool raha tha, woh ab jadd se ukhad gaya. Kaikeyi, tune Ayodhya ko barbaad kar diya. Mujhe bade sankat mein daal diya.

Verse 61 (दोहा/सोरठा)

कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास। जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।

Yeh kaunsa waqt hai jo aisa ho gaya? Maine aurat par bharosa kar diya. Jaise jog aur siddhi ka phal kharab ho jaye, waise hi abhigyan nash kar deta hai.