Ayodhya KandaPrakarana 321 Verses

Prakarana 3

यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।

Ayodhya Kand ka main bhav daya aur shanti ka milan hai. Lekin is bhag mein daya ke beej par darr aur dhokhe ka paani padta hai. Kaikeyi ka mann pehle maa jaisa pyaar aur raj dharma sambhal sakta tha. Par Manthara ki tedhi baaton se uska mann gusse ka ghar ban gaya. Tulsidas yahan rajniti nahi, insaan ke mann ki baat batate hain. Dahine aankh ka phadakna, bure sapne, sharir ka kapna - ye sab adharma ki taraf jane ke sanket hain. Dusare taraf Dasharatha ka satya vachan hai - Ragukul ki parampara ke hisaab se raja toot sakta hai, par uska vachan nahi. Bhagwan sab-shaktiman hone ke bawajood apni marzi se bandhan sweekar karte hain. Seekh ke liye baat saaf hai - dil mein daya ki laharein hon, phir bhi satya aur maryada nibhana chahiye.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 3

In this prakarana

People

  • KaikeyiKaikeyī
  • MantharaMantharā
  • DasharathaDaśaratha
  • RamaRāma
  • TulsidasTulsīdās
  • Bharata
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 20.1-4

कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।

तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।

कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।

फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।

सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।

दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।

काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।

kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||

tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||

kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||

phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||

sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||

dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||

kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||

Ye kadwi baatein sunkar Kaikeyi kuchh bol nahi saki. Wo darr ke maare peeche khinch gayi aur sookh gayi. Uske badan par paseena aa gaya aur wo kele ke ped ki tarah kaanpne lagi. Tab us kubdi ne apni jeebh daanto ke beech daba li. Ek ke baad ek kahani sunaati hui, lakhon dhongi baatein karke usne rani ko samjhaya, himmat rakho. Naseeb palat gaya tha, aur wo kharab aurat usay pyaari lagne lagi. Kaikeyi ne baans ko swan samajh kar uski tareef ki. Manthara, suno, jo tum keh rahi ho wo sahi hai. Meri daayi aankh roz phadakti hai. Raat ko roz bure sapne dekhti hoon, par apni hi bewakoofi mein tumhein nahi bataaya. Kya karoon sakhi? Mera swabhav seedha aur bhola hai. Mujhe daayin aur baayin mein farq nahi pata.

Doha 20

अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।⁠20।।

apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||⁠20||

Jitna mere bas mein tha, aaj tak maine kisi ka bura nahi kiya. To phir kaunsa paap hai jisne mujhe achanak itna bura dukh de diya?

Chaupai 21.1-4

नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।

अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।

दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।

अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।

जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।

जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।

पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।

भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।

naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||

ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||

dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||

asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||

jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||

jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||

pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||

bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||

Main apne pita ke ghar jaakar saari zindagi bita doon, lekin zinda rah kar kabhi apni rivalko se sewa nahi karungi. Jise kismat dushman ke bas mein zinda rakhti hai, uske liye jeene ki khwahish se marna behtar hai. Rani ne bahut tarah se dukhi baatein kahin, ye sunkar kubdi Manthara ne aurat ki chaal chalni shuru ki. Aise kyun keh rahi ho, apne ko chota samajh kar? Tumhara sukh aur tumhara suhag har din dugna hoga. Jisne aapke khilaf bahut bada nuksan socha hai, wahi iska poora phal paayega. Jab se main ne ye bura plan suna hai, swamini, mujhe din mein bhookh nahi lagti aur raat mein neend nahi aati. Main ne guni logon se poocha, unhone rekha banakar bataya: Bharat raja honge, ye sach hai. Swamini, agar tum karna chaho to main ek upay batati hoon, raja tumhari sewa ke bas mein hai.

Doha 21

परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।⁠21।।

paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||⁠21||

Tumhare bol par main kuan mein gir sakti hoon. Apne beta aur pati ko bhi chhod sakti hoon. Tum kehte ho ki mera bahut bada dukh dekh rahe ho. To phir apna bhala karne ke liye jo tum kah rahe ho, wo main kyon na karu?

Chaupai 22.1-4

कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।

लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।

सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।

कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।

दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।

सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।

भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।

होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।

kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||

lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||

sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||

kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||

dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||

sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||

bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||

hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||

Manthara ne Kaikeyi ko manwa liya. Dhokhe ka chaku uske dil par rakh diya, aur uski sakhti par tez karke. Rani ko dikha nahi ke uska dukh kitna paas hai. Jaise bali ka janwar hari ghaas charhta hai. Uski baatein sunne me naram thi par end me khatarnak thi. Jaise meetha shahad me zehr mila ho. Daasi ne kaha, swamini, yaad hai ya nahi? Ek waqt aapne mujhe ek baat batayi thi. Raja ke paas do vardaan pending hain. Aaj maang lo, aur apna jalta hua dil thanda kar lo. Apne bete ke liye raj maango, aur Ram ke liye jungle bhej do. Aur sautano par jeet ki saari khushi le lo. Jab raja Ram ki kasam kha le, tab apni baat rakh do, taki uska vachan na toote. Agar aaj ki raat nikal gayi, toh kaam bigad jayega. Mera vachan apni jaan jitna pyara maan lo.

Doha 22

बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।⁠22।।

baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||⁠22||

Us paapini ne bahut bada aur bure kaam ka plan banaya. Phir usne kaha, gusse wale kamre me jao. Apna kaam poora dhyan se karo. Aur raja par achanak bharosa mat karna.

Chaupai 23.1-4

कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।

तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।

जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।

बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।

बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।

पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।

कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।

राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।

kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||

tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||

jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||

bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||

bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||

pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||

kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||

rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||

Rani ne Kubari ko apni jaan ki tarah pyari maana, aur baar baar uski samajhdari ki tareef ki. Is duniya mein mera koi aisa apna nahi jitna tu. Jab main bah rahi thi, tab tu mera sahaara bani. Agar kal bhagwan mera manorath poori kar dein, toh saathi, main tujhe apni aankh ka taara banaungi. Kaikeyi apni daasi ko kai tarah se izzat dete hue, gusse ke kamre mein chali gayi. Musibat beej thi, daasi barsaat thi, aur Kaikeyi ka bura dimaag zameen ban gaya. Dhokhe ka paani milte hi paudha nikal aaya. Dono vardan uske do patt the, aur aakhir mein dukh uska phal tha. Usne gusse ki saari taiyaari ki, aur rani ki tarah raaj karte hue apni hi buri samajh se sab barbaad kar liya. Mahal aur sheher mein khushi ka bahut shor tha, aur kisi ko is bure plan ka pata nahi tha.

Doha 23

प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।⁠23।।

pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||⁠23||

Shehar ke saare aadmi aur aurat bahut khush the, sab apne ghar mein mangal ke taiyari kar rahe the. Kuch log andar ja rahe the aur kuch bahar aa rahe the, aur bahut bhiir thi raja ke darbar mein.

Chaupai 24.1-4

बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।

प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।

फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।

को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।

जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।

सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।

अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।

को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।

bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||

prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||

phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||

ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||

jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||

sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||

asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||

ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||

Ram ke bachpan ke doston ne khabar suni to dil khush hua. Das paanch ki toli banakar sab Ram ke paas gaye. Prabhu ne unka pyar pehchana, izzat se bithaya, aur naram bhasha mein poocha ki sab kaisa hai. Apne pyare Prabhu ka aadesh lekar sab ghar wapas gaye, aur jaate waqt ek doosre se Ram ki tareef karte rahe. "Duniya mein aisa kaun hai jo Raghu kul ke veer ke jaisa ho, jo itni narmi aur pyar se nibhata ho? Hum apne karam ki wajah se janam janam bhatak rahe hain, har janam mein Ishwar hamein ye de: ki hum sevak rahein, aur Sita ke Swami hamare malik rahein. Ye rishta aakhir tak rahe." Shehar ke har insaan ke dil mein ye chahat thi. Par Kaikeyi, Kekay raja ki beti, ke dil mein bahut tez jalan thi. Buri sangat mein padkar kaun nahi bigadta? Neech logon ki salah sunne se chalaki nahi rehti.

Doha 24

साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।⁠24।।

sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||⁠24||

Shaam ka waqt tha aur raja bahut khush tha. Woh Kaikeyi ke ghar gaya. Aisa laga jaise pyaar ne aakar roop dhaan liya ho aur jaake kathorta se milne ko khada ho gaya ho.

Chaupai 25.1-4

कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।

सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।

सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।

सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।

सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।

भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।

कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।

जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।

kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||

surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||

so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||

sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||

sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||

bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||

kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||

jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||

Raja ne gusse ka kamra sun kar piche hat gaya. Dar ke maare uske pair aage nahi badhe. Jiske strong haath me devtaon ka raja surakshit rehta hai, aur jiske favor me saare raja rehne ki koshish karte hain. Wahi raja ek aurat ke gusse sun kar sookh gaya. Dekho kaam devta ki power aur badaai kitni hai. Jinhone apne shareer pe trishul, vajra aur talwar sahni thi, unko bhi Rati ke swami ke phool ke teeron ne maar giraya. Raja darte hue apni pyari ke paas gaya. Uski halat dekh kar usko bahut takleef hui. Wo zameen pe purane khaak kapdo me leti thi. Apne badan se saare zewar utaar diye the. Wo bura kapda us bure dimag wali aurat pe theek lag raha tha. Jaise uske aage wale vidhwa hone ka ishara ho. Raja paas gaya aur narm awaaz me bola. Meri jaan, tum kyun gussa ho?

Chhand 25

केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।

दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।

kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||

dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||

Unhone rani se poocha, rani, aap kisi baat se gusse mein kyun hain, aur haath se usko chhua. Lekin usne apne pati ko dhakka de diya. Phir usne bahut darawni nazar se dekha, jaise gusse wali naagin ho. Uske do iraade the, jaise mooh mein do jeeb. Aur jo do vardaan usne maange the, woh jaise tez daant. Woh dhoondh rahi thi ki kahan chot maare. Tulsidas kehte hain ki raja bhagya ke vash mein tha, isliye sab kuch ek khel samajh raha tha, jaise pyar wale khel mein hota hai.

Soratha 25

बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।⁠25।।

bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||⁠25||

raja baar baar bole, are sundar chehra wali, pyari aankhon wali jiski awaaz koel jaisi hai, are haathi ki tarah chalne wali, batao mujhe tum gusse mein kyon ho.

Chaupai 26.1-4

अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।

कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।

सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।

जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।

प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।

जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।

बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।

घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।

anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||

kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||

sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||

jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||

priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||

jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||

bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||

gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||

Pyari, kisi ne tumhara kya bura kiya hai? Aisa kaun hai jiske do sir hain, aur Yam ji kise le jaana chahte hain? Bolo, kise rishi ko main raja bana du? Bolo, kise raja ko main uske desh se nikal du? Main tumhare dushman ko ma sakta hoon, chahe woh amar bhi ho. Yeh chhote se keede jaise aurat aur mard kya cheez hain? Tum jaanti ho mera swabhav, sundari. Mera man us chakor pakshi jaisa hai aur tumhara chehra chaand jaisa. Pyari, meri jaan, mera beta, mera sab kuch, mere ghar wale aur praja, sab tumhare haath mein hain. Agar main tumse kuch dhokhe se kehta hoon, toh Ram ki kasam, main sau kasam khaata hoon. Muskura ke maang lo jo tumhara dil chahta hai, aur apne sundar badan ko gehne pehen ke sajao. Dil mein samajh ke dekho ki yeh kaisa bure waqt ka kapda hai, aur jaldi se, pyari, yeh bura kapda utaar do.

Doha 26

यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।⁠26।।

yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||⁠26||

Ye sab sun ke, aur apne mann mein soch ke ki us qasam ka kitna bada wazan hai, samajhdar nahi thi Kaikeyi, muskura ke uthi. Apne zevar pehen liye, jaise koi shikari hiran dekh liya ho aur phanda lagaye.

Chaupai 27.1-4

पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।

भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।

रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।

दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।

ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।

लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।

जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।

कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।

puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||

bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||

rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||

dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||

aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||

lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||

jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||

kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||

Phir raja ne use dil mein sacha well-wisher maana, aur pyar se aawaz kaanp-te hue dheere aur pyaare bol mein baat ki. Boli, jo tumhare mann ko bhaa gaya wahi ho gaya. Shehar ke har ghar mein khushi aur badhaai hai. Kal main Ram ko yuvraaj banaata hoon. Sunder aankhon waali, mangal ke saamaan taiyaar karo. Yeh sunte hi uska patthar jaisa dil uchhal gaya, jaise koi paka hua phoda chhoo gaya ho. Itni takleef ko usne muskuraa kar chhupa liya, jaise chor ki patni khulkar ro nahi sakti. Raja ne uske dhokhe ki chaturai nahi dekhi, kyunki usne karodon baar kutailon ke beech sardar guru se seekha tha. Raja rajniti mein bada nippun tha, par naari ka charitra woh samandar hai jisme doob kar nahi napaa jaa sakta. Phir usne apna jhootha pyaar aur badhaa kar, muskuraate hue aankhein aur chehra side karke baat ki.

Doha 27

मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।⁠27।।

māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||⁠27||

Tum bar bar kehte ho maango maango, piya. Par tum dete nahi aur main paata nahi. Tumne do vardan dene ki baat kahi thi. Par mujhe lagta hai wo bhi nahi milenge.

Chaupai 28.1-4

जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।

थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।

झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।

रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।

नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।

सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।

तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।

बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।

jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||

thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||

jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||

raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||

nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||

satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||

tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||

bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||

Raja ne muskura ke kaha, mujhe tera raaz samajh aa gaya. Tu bahut gusse wali hai. Tu woh vardaan amanat rakh ke kabhi maanga hi nahi, aur main apne bhole swabhav se bhool gaya. Mujhe jhootha dosh mat de. Chahe to do ki jagah char maang le. Raghukul ki riwaz aese hi hamesha chali aayi hai. Jaan nikal jaye par baat na jaye. Jhooth ke barabar paap ka koi bojh nahi. Kya karodon gunje ke beej bhi pahaad jitne ho sakte hain? Sacchai hi saare achhe karamon ki jar hai. Yeh Ved aur Puranon se aur Manu ji ke gaane se pata chalta hai. Iske alawa main Ram ji ki kasam kha chuka hoon, jo Raghukul ke swami hain aur punya aur pyar ke aakhri seema hain. Us bure dimag wali aurat ne usko apni baat pe pakka karwa ke muskura ke baat ki, jaise kisi bure iraade ka baaz ka patti khol diya ho.

Doha 28

भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।⁠28।।

bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||⁠28||

Raja ke man ki ichchhe ek khoobsurat jungle ki tarah thi. Us jungle mein khush rehne wale pakshiyo ki tarah unke khushiyan thi. Kaikeyi ek aadivasi shikaari aurat ki tarah thi, jo un khushiyon par apne daraaune bolon ka shikra udaane wali thi.

Chaupai 29.1-5

सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।

मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।

तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।

सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।

गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।

बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।

माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।

मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।

अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।

sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||

māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||

tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||

suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||

gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||

bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||

māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||

mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||

avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||

Kaikeyi boli, suno mere jaan se pyare, jo mera dil chahta hai wo baat bata rahi hoon. Mujhe ek vardan do, Bharat ko raj gaddi par bithao. Haath jod kar doosra vardan maangti hoon. Mera swami, meri ye ichcha poori karo. Ram chaudah saal tak ban mein rahein. Sanyasi ke kapde pehan kar, bilkul jag se alag reh kar. Ye naram baatein sun kar raja ke dil ko bahut dukh lag gaya. Jaise chaand ki roshni chhu kar chakwa pakshi pareshan ho jata hai. Raja ghabra gaya aur kuch bol nahi paaya. Jaise ban ka bater tab ghabrata hai jab koi baaz us par jhapatta maar le. Raja bilkul peela padh gaya. Jaise bijli taal ke ped par gir jaye. Usne haath maathe par rakh kar dono aankhen band kar li. Jaise dukh ne shareer dhaaran karke khud dukh mana laga ho. Raja boli, meri ichcha kalp vriksh ki tarah phool rahi thi. Jaise hi fal dene wali thi, ek haathi ne jad se ukhaad diya. Kaikeyi ne Ayodhya ko ujaad diya hai. Aur usne musibat ka pakka neev rakh diya hai.

Doha 29

कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।⁠29।।

kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||⁠29||

Kya waqt aaya aur kya ho gaya. Ek aurat par bharosa karke main barbad ho gaya. Jaise koi sadhu saalon se tapasya karta hai, aur jab uski yog ki siddhi ka fal lene wala hota hai, tabhi uska agyaan sab kuch barbad kar deta hai.

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।

सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)

Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play