Prakarana 4
त्याग-दीक्षा का सोपान: जहाँ ‘राज्य’ (भोग-धर्म) का मोह टूटकर ‘वन’ (वैराग्य-धर्म) का द्वार खुलता है। अयोध्या काण्ड साधक को यह सिखाता है कि धर्म केवल शुभ-घटना नहीं, बल्कि पीड़ा में सत्य-पालन, वचन-रक्षा, और ईश्वर-आज्ञा-स्वीकार की तपस्या है—यही मुक्ति-सीढ़ी का निर्णायक मोड़ है।
รสหลักของอโยธยากาณฑ์คือกรุณา แต่ความกรุณานี้มิใช่ความโศกเศร้าเท่านั้น หากแต่เป็นความกรุณาแห่งการตัดสินใจตามธรรม ในภาคนี้ ตรงข้ามกับความขมขื่นของไกยเกยี (เมล็ดพันธุ์แห่งรสโทรธ) ย่อมมีคำมั่นสัจจะของทศรถ (ความกล้าหาญในธรรม) จึงเกิดการบรรจบกันอย่างรุนแรงระหว่างกรุณาและโทรธ ทศรถในฐานะผู้มั่นคงในสัจจะ การสถาปนาราชธรรม และในเวลาเดียวกันความผูกพันอันลึกซึ้งต่อพระราม ใบหน้ามนุษย์แห่งภักติ ทั้งสองประการนี้สะท้อนพร้อมกัน สถาปัตยกรรมธรรมศาสตร์ของตุลสีชัดเจน: คำมั่นสัจจะเปรียบดั่งยัญญะ และการรักษามันคือตปะ แม้ต้องสละชีวิตก็ตาม ด้วยเหตุนี้ขั้นตอนของเรื่องเล่าจึงยกระดับ: การฉลองอันเป็นมงคลของอโยธยากลายเป็นการเดินทางภายในสู่ไวราคยะ ภาคนี้สอนสาธกะว่าขั้นที่ยากที่สุดบนบันไดสู่การหลุดพ้นมิใช่ "การพลัดพรากจากผู้เป็นที่รัก" หากแต่เป็นการละทิ้งความหลงในอหังการ (อหังโมหะ) และการถวายตนโดยสมัครใจเพื่อสัจจะ
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 30.1-4
एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा।देखि कुभाँति कुमति मन माखा।।
भरतु कि राउर पूत न होहीं।आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।।
जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें।काहे न बोलहु बचनु सँभारे।।
देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं।सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।।
देन कहेहु अब जनि बरु देहू।तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।।
सत्य सराहि कहेहु बरु देना।जानेहु लेइहि मागि चबेना।।
सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा।तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।।
अति कटु बचन कहति कैकेई।मानहुँ लोन जरे पर देई।।
ehi bidhi rāu manahiṁ mana jhā̃khā |dekhi kubhā̃ti kumati mana mākhā ||
bharatu ki rāura pūta na hohīṁ |ānehu mola besāhi ki mohī ||
jo suni saru asa lāga tumhāreṁ |kāhe na bolahu bacanu sãbhāre ||
dehu utaru anu karahu ki nāhīṁ |satyasaṁdha tumha raghukula māhīṁ ||
dena kahehu aba jani baru dehū |tajahũ satya jaga apajasu lehū ||
satya sarāhi kahehu baru denā |jānehu leihi māgi cabenā ||
sibi dadhīci bali jo kachu bhāṣā |tanu dhanu tajeu bacana panu rākhā ||
ati kaṭu bacana kahati kaikeī |mānahũ lona jare para deī ||
ด้วยประการฉะนี้ พระราชาทรงเร่าร้อนอยู่ภายในพระหฤทัย และนางไกยเกยีผู้มีจิตชั่วร้าย เห็นสภาพอนาถของพระองค์แล้ว ก็เต็มไปด้วยความพยาบาท ภรตะมิใช่โอรสของพระองค์ดอกหรือ หรือพระองค์ทรงนำข้าพเจ้ามายังที่นี่ซื้อมาด้วยราคาดุจทาสี ถ้าคำของข้าพเจ้าทิ่มแทงพระองค์ดุจลูกศรเมื่อได้ยินแล้ว เหตุใดจึงไม่ตรัสด้วยความระมัดระวัง ขอให้ตอบว่า พระองค์จะทรงกระทำหรือไม่ พระองค์ทรงเป็นผู้รักษาสัจจะในวงศ์ราฆูเป็นที่รู้กัน พระองค์ทรงสัญญาว่าจะประทานพร บัดนี้จงอย่าประทานเลย จงละทิ้งสัจจะและรับเอาความอัปยศในโลก พระองค์ทรงสรรเสริญสัจจะและตรัสว่าจะประทานพร โดยทรงคิดว่าข้าพเจ้าจะขอเพียงข้าวคั่วหยิบมือเดียว สิวิ ทธีจิ และพลี สิ่งใดที่ทรงสัญญาไว้ ทั้งหลายนั้นยอมสละกายและทรัพย์เพื่อรักษาพระวาจาและสัตย์ นางไกยเกยีตรัสคำอันขมขื่นยิ่งนัก ดุจดังโรยเกลือลงบนแผลไฟไหม้
โทหา 30
धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ।सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।
dharama dhuraṁdhara dhīra dhari nayana ughāre rāyã |siru dhuni līnhi usāsa asi māresi mohi kuṭhāyã ||30||
พระราชาผู้ทรงแบกรับภาระแห่งธรรมะ ทรงตั้งมั่นใจแล้วเบิกพระเนตร ทรงส่ายพระเศียร ทรงถอนพระทัยยาว แล้วตรัสว่า นางได้ฟันข้าพระองค์เข้าที่จุดสำคัญแล้ว
เจาปาอี 31.1-4
आगें दीखि जरत रिस भारी।मनहुँ रोष तरवारि उघारी।।
मूठि कुबुद्धि धार निठुराई।धरी कूबरीं सान बनाई।।
लखी महीप कराल कठोरा।सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।।
बोले राउ कठिन करि छाती।बानी सबिनय तासु सोहाती।।
प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती।भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।।
मोरें भरतु रामु दुइ आँखी।सत्य कहउँ करि संकरू साखी।।
अवसि दूतु मैं पठइब प्राता।ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।।
सुदिन सोधि सबु साजु सजाई।देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।
āgeṁ dīkhi jarata risa bhārī |manahũ roṣa taravāri ughārī ||
mūṭhi kubuddhi dhāra niṭhurāī |dharī kūbarīṁ sāna banāī ||
lakhī mahīpa karāla kaṭhorā |satya ki jīvanu leihi morā ||
bole rāu kaṭhina kari chātī |bānī sabinaya tāsu sohātī ||
priyā bacana kasa kahasi kubhā̃tī |bhīra pratīti prīti kari hā̃tī ||
moreṁ bharatu rāmu dui ā̃khī |satya kahaũ kari saṁkarū sākhī ||
avasi dūtu maiṁ paṭhaiba prātā |aihahiṁ begi sunata dou bhrātā ||
sudina sodhi sabu sāju sajāī |deũ bharata kahũ rāju bajāī ||
ทรงเห็นนางเบื้องหน้า พลุ่งพล่านด้วยความโกรธอันยิ่งใหญ่ ดังว่าความโกรธเองได้เป็นดาบเปลือย ด้ามของดาบคือคำแนะนำชั่วร้ายของนาง และคมของดาบคือความโหดร้าย นางหนูก้มได้ลับมันไว้บนหินลับคมของนาง กษัตริย์ทอดพระเนตรนางผู้ดุดันและเด็ดเดี่ยว แล้วทรงคิดว่า นางจะทำลายชีวิตของเราจริงหรือหนอ กษัตริย์ทรงเด็ดเดี่ยวด้วยพระหฤทัย ตรัสด้วยถ้อยคำอ่อนน้อมซึ่งเป็นที่พอพระทัยนาง ที่รัก เจ้าพูดถ้อยคำเช่นนี้ทำไม และในทางชั่วร้ายเช่นนี้ มันทำลายความไว้วางใจของผู้คนและความรักระหว่างเรา แก่เรา ภรตะและรามเปรียบดังตาทั้งสองของเรา เรากล่าวความจริง โดยถือศังกระเป็นพยาน รุ่งเช้าเราจะส่งทูตไปแน่นอน และพี่น้องทั้งสองจะเสด็จมาโดยเร็วเมื่อได้ฟัง เมื่อเลือกวันมงคลและจัดเตรียมการทั้งปวงแล้ว เราจะประกาศด้วยดนตรีอันรื่นเริงและมอบราชสมบัติแด่ภรตะ
โทหา 31
लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति।मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।
lobhu na rāmahi rāju kara bahuta bharata para prīti |maiṁ baṛa choṭa bicāri jiyã karata raheũ nṛpanīti ||31||
พระรามไม่มีความโลภในราชสมบัติ และทรงมีความรักอย่างยิ่งต่อภารตะ ข้าพเจ้าได้ปฏิบัติตามจารีตราชประเพณี โดยพิจารณาในใจว่าผู้ใดเป็นผู้พี่ผู้ใดเป็นผู้น้อง
เจาปาอี 32.1-4
राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ।राममातु कछु कहेउ न काऊ।।
मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें।तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।।
रिस परिहरू अब मंगल साजू।कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।।
एकहि बात मोहि दुखु लागा।बर दूसर असमंजस मागा।।
अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा।रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।।
कहु तजि रोषु राम अपराधू।सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।।
तुहूँ सराहसि करसि सनेहू।अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।।
जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला।सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।
rāma sapatha sata kahuũ subhāū |rāmamātu kachu kaheu na kāū ||
maiṁ sabu kīnha tohi binu pū̃cheṁ |tehi teṁ pareu manorathu chūcheṁ ||
risa pariharū aba maṁgala sājū |kachu dina gaẽ bharata jubarājū ||
ekahi bāta mohi dukhu lāgā |bara dūsara asamaṁjasa māgā ||
ajahũ hṛdaya jarata tehi ā̃cā |risa parihāsa ki sā̃cehũ sā̃cā ||
kahu taji roṣu rāma aparādhū |sabu kou kahai rāmu suṭhi sādhū ||
tuhū̃ sarāhasi karasi sanehū |aba suni mohi bhayau saṁdehū ||
jāsu subhāu arihi anukūlā |so kimi karihi mātu pratikūlā ||
ข้าพเจ้าสาบานด้วยพระนามรามาและกล่าวความจริงแก่ท่านว่า พระมารดาของรามาไม่เคยตรัสสิ่งใดแก่ข้าพเจ้าเลย ข้าพเจ้ากระทำสิ่งนี้ทั้งหมดโดยมิได้สอบถามท่าน เพราะเหตุนั้นแผนการของข้าพเจ้าจึงสูญสิ้นไป บัดนี้จงละความโกรธและจัดเตรียมงานมงคล เมื่อล่วงผ่านไปไม่กี่วัน ภรตะจักเป็นราชกุมาร สิ่งเดียวที่ทำให้ข้าพเจ้าเจ็บปวดคือ พรที่สองที่ท่านขอนั้นไม่สมเหตุผลและไม่สมควร แม้บัดนี้หัวใจของท่านยังลุกไหม้ด้วยความร้อนแรงแห่งไฟนั้น ที่เป็นความโกรธ หรือคำล้อเล่น หรือเป็นความจริงแท้จริง จงละความโกรธและบอกความผิดของรามาแก่ข้าพเจ้า ทุกคนกล่าวว่ารามาทรงเป็นผู้ที่สุภาพและดีงามยิ่ง ท่านเองก็เคยสรรเสริญและแสดงความรักต่อพระองค์ บัดนี้เมื่อได้ยินจากท่านแล้ว ข้าพเจ้าจึงเต็มไปด้วยความสงสัย ผู้ที่มีนิสัยเมตตากระทั่งต่อศัตรู จักกระทำต่อพระมารดาอย่างไม่เมตตาได้อย่างไร
โทหา 32
प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु।जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।
priyā hāsa risa pariharahi māgu bicāri bibeku |jehiṁ dekhā̃ aba nayana bhari bharata rāja abhiṣeku ||32||
ที่รักของข้า จงวางเสียงหัวเราะและความโกรธเสีย จงขอสิ่งที่ท่านประสงค์ หลังจากไตร่ตรองด้วยปัญญา เพราะด้วยนัยน์ตาคู่นี้ข้าเห็นการสวมมงกุฎของภรตะเป็นกษัตริย์บัดนี้
เจาปาอี 33.1-4
जिऐ मीन बरू बारि बिहीना।मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।।
कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं।जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।।
समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना।जीवनु राम दरस आधीना।।
सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई।मनहुँ अनल आहुति घृत परई।।
कहइ करहु किन कोटि उपाया।इहाँ न लागिहि राउरि माया।।
देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं।मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं।।
रामु साधु तुम्ह साधु सयाने।राममातु भलि सब पहिचाने।।
जस कौसिलाँ मोर भल ताका।तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।
jiai mīna barū bāri bihīnā |mani binu phaniku jiai dukha dīnā ||
kahaũ subhāu na chalu mana māhīṁ |jīvanu mora rāma binu nāhīṁ ||
samujhi dekhu jiyã priyā prabīnā |jīvanu rāma darasa ādhīnā ||
suni mradu bacana kumati ati jaraī |manahũ anala āhuti ghṛta paraī ||
kahai karahu kina koṭi upāyā |ihā̃ na lāgihi rāuri māyā ||
dehu ki lehu ajasu kari nāhīṁ |mohi na bahuta prapaṁca sohāhīṁ ||
rāmu sādhu tumha sādhu sayāne |rāmamātu bhali saba pahicāne ||
jasa kausilā̃ mora bhala tākā |tasa phalu unhahi deũ kari sākā ||
ปลาอาจดำรงชีวิตอยู่ได้โดยปราศจากน้ำ และงูอาจมีชีวิตอยู่ได้โดยไม่มีแก้วมณี ต้องทนทุกข์ทรมาน ข้าพเจ้ากล่าวด้วยใจจริงมิมีการหลอกลวงในใจ ชีวิตของข้าพเจ้าไม่มีความหมายหากปราศจากพระราม โปรดพินิจพิจารณาในใจ ที่รักผู้เฉลียวฉลาดของข้าพเจ้า ชีวิตของข้าพเจ้าขึ้นอยู่กับการได้เห็นพระราม ไกรเกยีผู้มีจิตชั่วได้ยินถ้อยคำอ่อนโยนเหล่านั้นก็ลุกเป็นไฟ ดังเช่นเนยใสลงในกองไฟ นางกล่าวว่า จงหาอุบายสักล้านประการมาทำเถิด เล่ห์เหลี่ยมของท่านจะไม่สามารถมีผลกับข้าพเจ้าในที่นี้ จงให้หรือไม่ให้ อย่าทำเป็นไม่รู้ไม่ชีพ ข้าพเจ้าไม่ชอบการเล่นกลที่ยืดเยื้อ พระรามทรงดีงาม ท่านก็ดีงามและเฉลียวฉลาด และพระมารดาของพระรามก็ทรงดีงาม ดังที่ทุกคนย่อมรู้จัก ดังที่เกาสุริยาปองร้ายต่อข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะตอบแทนนางให้ได้รับผลกรรมนั้นสาหัส
โทหา 33
होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं।मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।
hota prāta munibeṣa dhari jauṁ na rāmu bana jāhiṁ |mora maranu rāura ajasa nṛpa samujhia mana māhiṁ ||33||
หากพระรามมิได้เสด็จไปยังป่าในคราบของนักพรตเมื่อรุ่งอรุณ จงเข้าใจในหัวใจของท่านว่าความตายของข้าและความอัปยศของท่าน โอ้กษัตริย์ จะบังเกิดขึ้นอย่างแน่นอน
เจาปาอี 34.1-4
अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी।मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।।
पाप पहार प्रगट भइ सोई।भरी क्रोध जल जाइ न जोई।।
दोउ बर कूल कठिन हठ धारा।भवँर कूबरी बचन प्रचारा।।
ढाहत भूपरूप तरु मूला।चली बिपति बारिधि अनुकूला।।
लखी नरेस बात फुरि साँची।तिय मिस मीचु सीस पर नाची।।
गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी।जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।।
मागु माथ अबहीं देउँ तोही।राम बिरहँ जनि मारसि मोही।।
राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती।नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।
asa kahi kuṭila bhaī uṭhi ṭhāṛhī |mānahũ roṣa taraṁgini bāṛhī ||
pāpa pahāra pragaṭa bhai soī |bharī krodha jala jāi na joī ||
dou bara kūla kaṭhina haṭha dhārā |bhavãra kūbarī bacana pracārā ||
ḍhāhata bhūparūpa taru mūlā |calī bipati bāridhi anukūlā ||
lakhī naresa bāta phuri sā̃cī |tiya misa mīcu sīsa para nācī ||
gahi pada binaya kīnha baiṭhārī |jani dinakara kula hosi kuṭhārī ||
māgu mātha abahīṁ deũ tohī |rāma birahã jani mārasi mohī ||
rākhu rāma kahũ jehi tehi bhā̃tī |nāhiṁ ta jarihi janama bhari chātī ||
กล่าวดังนั้นแล้ว ไกยเกยีผู้คดเคลื่อนก็ลุกขึ้นยืน ราวกับแม่น้ำแห่งความโกรธที่เชี่ยวกราก แม่น้ำนั้นเกิดจากภูเขาแห่งบาป เต็มเปี่ยมไปด้วยน้ำแห่งความโกรธ จนไม่มีใครสามารถมองได้ พรสองประการเป็นฝั่งทั้งสอง ความดื้อดึงที่รุนแรงเป็นกระแสน้ำ และคำของมันธราหลังค่อมที่แผ่คำแนะนำเป็นวงน้ำวน ถอนรากถอนโคนพระราชาผู้เปรียบดั่งต้นไม้ มันไหลไปสู่มหาสมุทรแห่งหายนะ พระราชาทรงเห็นว่าคำของนางเป็นจริงและจริงจัง และความตายในรูปของสตรีกำลังเต้นระบำอยู่เหนือพระเศียร ทรงจับพระบาททั้งสองของนาง ทรงอ้อนวอนและโปรดให้นางนั่งลง: อย่าได้เป็นขวานที่ตัดวงศ์แห่งพระอาทิตย์เลย จงขอเอาพระเศียรของเราเถิด เราจะให้ท่านในบัดนี้ แต่อย่าได้ปลิดชีพเราด้วยการพลัดพรากจากพระรามเลย จงรักษาพระรามไว้ ณ ที่นี้ด้วยวิธีใดก็ตาม มิฉะนั้นหัวใจของท่านจะลุกเป็นไฟตลอดชีวิต
โทหา 34
देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ।कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।
dekhī byādhi asādha nṛpu pareu dharani dhuni mātha |kahata parama ārata bacana rāma rāma raghunātha ||34||
เมื่อทอดพระเนตรโรคาพยาธิที่รักษาไม่ได้นี้ กษัตริย์ทรงล้มลงสู่พื้นดิน ทรงกระแทกพระเศียรกับพื้นพสุธา และในความทุกข์ทรมานอย่างยิ่ง พระองค์ตรัสถ้อยคำว่า พระราม พระราม องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคุวงศ์
เจาปาอี 35.1-4
ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता।करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।।
कंठु सूख मुख आव न बानी।जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।।
पुनि कह कटु कठोर कैकेई।मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।।
जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ।मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।।
दुइ कि होइ एक समय भुआला।हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।।
दानि कहाउब अरु कृपनाई।होइ कि खेम कुसल रौताई।।
छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू।जनि अबला जिमि करुना करहू।।
तनु तिय तनय धामु धनु धरनी।सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।
byākula rāu sithila saba gātā |karini kalapataru manahũ nipātā ||
kaṁṭhu sūkha mukha āva na bānī |janu pāṭhīnu dīna binu pānī ||
puni kaha kaṭu kaṭhora kaikeī |manahũ ghāya mahũ māhura deī ||
jauṁ aṁtahũ asa karatabu raheū |māgu māgu tumha kehiṁ bala kaheū ||
dui ki hoi eka samaya bhuālā |hãsaba ṭhaṭhāi phulāuba gālā ||
dāni kahāuba aru kṛpanāī |hoi ki khema kusala rautāī ||
chāṛahu bacanu ki dhīraju dharahū |jani abalā jimi karunā karahū ||
tanu tiya tanaya dhāmu dhanu dharanī |satyasaṁdha kahũ tṛna sama baranī ||
พระราชาหวั่นวิตก อวัยวะทั้งปวงอ่อนกำลัง ดังช้างถอนต้นกัลปพฤกษ์ พระคอแห้งผาก พระโอษฐ์ไม่ตรัสวาจาใด ดังปลายาจนไร้น้ำ แล้วไกยเกยีร์ตรัสอีกครั้ง ด้วยวาจาขมขื่นกระด้าง ดังหลั่งยาพิษลงในบาดแผล หากท้ายที่สุดท่านจักทรงกระทำเช่นนี้ ท่านอ้างกำลังอันใดจึงตรัสว่า "จงขอ จงขอ" สองสิ่งจักบังเกิดพร้อมกันในเวลาเดียวหรือ มหาราชา ท่านจะหัวเราะอย่างสาแก่ใจและพองแก้มโกรธพร้อมกันมิได้ ท่านจักได้รับการสรรเสริญว่าเป็นผู้ให้ผู้อุดมศรีทั้งเป็นคนตระหนี่ด้วยหรือ บุรุษจักเป็นกษัตริย์และอยู่เป็นสุขปลอดภัยพร้อมกันได้หรือ ท่านจงทอดทิ้งพระวาจา หรือจงตั้งมั่นใจ อย่าได้แสดงความเมตตาดังหญิงอ่อนแอ กาย ภรรยา บุตร ที่อยู่ ทรัพย์ และแผ่นดิน สำหรับผู้ซื่อสัตย์ต่อวาจาของตน ทั้งหมดนี้มีค่าเท่าเศษต้นหญ้า
โทหา 35
मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर।लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।
marama bacana suni rāu kaha kahu kachu doṣu na tora |lāgeu tohi pisāca jimi kālu kahāvata mora ||35||
ทรงได้ยินถ้อยคำที่ทะลุถึงหัวใจแล้ว พระราชาตรัสว่า "จงกล่าวเถิด ท่านไม่มีความผิดประการใด ดั่งปีศาจเข้าสิงท่าน และมัจจุราชของเราก็กล่าวผ่านปากของท่าน"
เจาปาอี 36.1-4
चहत न भरत भूपतहि भोरें।बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।।
सो सबु मोर पाप परिनामू।भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।।
सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई।सब गुन धाम राम प्रभुताई।।
करिहहिं भाइ सकल सेवकाई।होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।।
तोर कलंकु मोर पछिताऊ।मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।।
अब तोहि नीक लाग करु सोई।लोचन ओट बैठु मुहु गोई।।
जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी।तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।।
फिरि पछितैहसि अंत अभागी।मारसि गाइ नहारु लागी।।
cahata na bharata bhūpatahi bhoreṁ |bidhi basa kumati basī jiya toreṁ ||
so sabu mora pāpa parināmū |bhayau kuṭhāhara jehiṁ bidhi bāmū ||
subasa basihi phiri avadha suhāī |saba guna dhāma rāma prabhutāī ||
karihahiṁ bhāi sakala sevakāī |hoihi tihũ pura rāma baṛāī ||
tora kalaṁku mora pachitāū |muehũ na miṭahi na jāihi kāū ||
aba tohi nīka lāga karu soī |locana oṭa baiṭhu muhu goī ||
jaba lagi jiauṁ kahaũ kara jorī |taba lagi jani kachu kahasi bahorī ||
phiri pachitaihasi aṁta abhāgī |mārasi gāi nahāru lāgī ||
ภรตะไม่เคยปรารถนาราชสมบัติแม้แต่ในความฝัน เป็นเพราะอำนาจแห่งพระพรหมเท่านั้นที่ความคิดชั่วร้ายได้เข้าสถิตในหัวใจของเจ้า ทั้งหมดนี้เป็นผลแห่งบาปของข้าเอง เพราะเหตุนั้นพระพรหมจึงหันหลังให้ข้าในเวลาและสถานที่ที่ไม่เหมาะสมเช่นนี้ นครอโยธยาอันงดงามจะกลับมาอยู่อย่างร่มเย็นเป็นสุขอีกครั้ง ภายใต้การปกครองของพระรามผู้เป็นที่สถิตแห่งคุณธรรมทั้งปวง พี่น้องทั้งหมดจะรับใช้พระองค์ และพระเกียรติของพระรามจะถูกสรรเสริญไปทั่วโลกทั้งสาม แต่ความอัปยศของเจ้าและความเสียใจของข้าจะไม่ถูกลบล้างแม้หลังจากตายไปแล้ว จะไม่มีวันจางหายไป บัดนี้จงทำสิ่งใดก็ตามที่เจ้าเห็นว่าดี จงนั่งอยู่ในที่ที่ข้ามองไม่เห็น โดยหันหน้าซ่อนไว้ ข้าพูดด้วยการประนมมือ ตราบใดที่ข้ายังมีชีวิตอยู่ อย่าได้พูดสักคำกับข้าอีกเลย หญิงผู้โชคร้าย เจ้าจะรู้สำนึกในบั้นปลาย เพราะเจ้ากำลังฆ่าโคเพื่อเอาเอ็น
โทหา 36
परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु।कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।
pareu rāu kahi koṭi bidhi kāhe karasi nidānu |kapaṭa sayāni na kahati kachu jāgati manahũ masānu ||36||
พระราชาทรงล้มลงยังพื้นดิน ทรงวิงวอนนางด้วยวิธีนับล้านว่า "เหตุใดท่านจึงนำความวิบัติมาสู่ข้าพเจ้า" แต่นางผู้เต็มไปด้วยเล่ห์เพทุบายมิได้กล่าวสิ่งใดเลย ดุจสถานฌาปนกิจที่ตื่นอยู่เพราะกองฟืนที่ลุกไหม้
เจาปาอี 37.1-4
राम राम रट बिकल भुआलू।जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।।
हृदयँ मनाव भोरु जनि होई।रामहि जाइ कहै जनि कोई।।
उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर।अवध बिलोकि सूल होइहि उर।।
भूप प्रीति कैकइ कठिनाई।उभय अवधि बिधि रची बनाई।।
बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा।बीना बेनु संख धुनि द्वारा।।
पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक।सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।।
मंगल सकल सोहाहिं न कैसें।सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।।
तेहिं निसि नीद परी नहि काहू।राम दरस लालसा उछाहू।।
rāma rāma raṭa bikala bhuālū |janu binu paṁkha bihaṁga behālū ||
hṛdayã manāva bhoru jani hoī |rāmahi jāi kahai jani koī ||
udau karahu jani rabi raghukula gura |avadha biloki sūla hoihi ura ||
bhūpa prīti kaikai kaṭhināī |ubhaya avadhi bidhi racī banāī ||
bilapata nṛpahi bhayau bhinusārā |bīnā benu saṁkha dhuni dvārā ||
paṛhahiṁ bhāṭa guna gāvahiṁ gāyaka |sunata nṛpahi janu lāgahiṁ sāyaka ||
maṁgala sakala sohāhiṁ na kaiseṁ |sahagāminihi bibhūṣana jaiseṁ ||
tehiṁ nisi nīda parī nahi kāhū |rāma darasa lālasā uchāhū ||
พระราชาหม่นหมองร้องขานว่า "ราม ราม" ดุจนกไร้ปีกอับจนเศร้าโศก ในพระหฤทัยทรงอธิษฐานมิให้รุ่งสาง และมิให้ผู้ใดไปกราบทูลราม โอ พระอาทิตย์ ผู้เป็นครูแห่งราชวงศ์รฆุ จงอย่าทรงขึ้น เมื่อทอดพระเนตรอโยธยา จักมีความเจ็บแปลบในพระหฤทัย ความรักของพระราชาและความเดียดเดียวของไกเกยี พระพรหมาได้สร้างขึ้นให้ถึงขีดสุดทั้งสองประการ ขณะที่พระราชาทรงคร่ำครวญอยู่นั้น รุ่งอรุณก็บังเกิด เสียงพิณ ปี่ และสังข์ดังกึกก้อง ณ ประตูพระราชวัง ผู้ขับขานท่องและนักร้องร้องสรรเสริญพระเกียรติ แต่แด่พระราชาเมื่อทรงสดับ ดุจศรแทงเข้า ขบวนมงคลทั้งปวงมิได้ทรงเพลิดเพลินเลย ดุจดังเครื่องประดับมิได้ชื่นบานแก่หญิงผู้จะตายตามสามีบนเชมาง ในราตรีนั้นไม่มีผู้ใดหลับใหล เพราะความปรารถนาและความปิติยินดีที่จะได้เห็นราม
โทหา 37
द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि।जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।
dvāra bhīra sevaka saciva kahahiṁ udita rabi dekhi |jāgeu ajahũ na avadhapati kāranu kavanu biseṣi ||37||
ณ ประตู บรรดาข้าราชบริพารและเสนาบดีห้อมล้อมกล่าวว่า 'ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว จงทอดพระเนตร' แต่องค์ประมุขแห่งอโยธยายังมิได้ตื่น จะมีสาเหตุพิเศษใดกัน?
เจาปาอี 38.1-4
पछिले पहर भूपु नित जागा।आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।।
जाहु सुमंत्र जगावहु जाई।कीजिअ काजु रजायसु पाई।।
गए सुमंत्रु तब राउर माही।देखि भयावन जात डेराहीं।।
धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा।मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।।
पूछें कोउ न ऊतरु देई।गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।।
कहि जयजीव बैठ सिरु नाई।दैखि भूप गति गयउ सुखाई।।
सोच बिकल बिबरन महि परेऊ।मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।।
सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी।बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।
pachile pahara bhūpu nita jāgā |āju hamahi baṛa acaraju lāgā ||
jāhu sumaṁtra jagāvahu jāī |kījia kāju rajāyasu pāī ||
gae sumaṁtru taba rāura māhī |dekhi bhayāvana jāta ḍerāhīṁ ||
dhāi khāi janu jāi na herā |mānahũ bipati biṣāda baserā ||
pūcheṁ kou na ūtaru deī |gae jeṁhiṁ bhavana bhūpa kaikaiī ||
kahi jayajīva baiṭha siru nāī |daikhi bhūpa gati gayau sukhāī ||
soca bikala bibarana mahi pareū |mānahũ kamala mūlu parihareū ||
saciu sabhīta sakai nahiṁ pū̃chī |bolī asubha bharī subha chūchī ||
พระราชาตื่นในยามสุดท้ายของราตรีเป็นนิจสิริ วันนี้เรารู้สึกประหลาดใจเป็นอย่างยิ่ง ไปเถอะ สุมันตระ จงปลุกพระองค์เถิด เพื่อเราจะได้ทำกิจธุระเมื่อได้รับพระบัญชาจากพระราชา ครั้นแล้วสุมันตระเดินเข้าไปในวัง แต่สภาพอันน่าเกรงขามนั้นทำให้ท่านหวาดกลัวขณะเดินไป ราวกับจะพุ่งเข้ากลืนกินท่านและท่านมิอาจมองดูได้ ดูราวกับเป็นที่อยู่แห่งความวิบัติและความเศร้าโศก ท่านถามแต่ไม่มีผู้ใดตอบ และท่านเดินไปยังห้องบรรทมที่พระราชาและไกเกยีอยู่ ท่านกล่าวว่า ชัยชนะและพระชนม์ยืนยาว แล้วค้อมศีรษะนั่งลง แต่เมื่อเห็นสภาพของพระราชา ท่านก็เหี่ยวเฉาด้วยความตกตะลึง วิตกกังวลจนหมดสติและสีพระพักตร์ซีดเซียว พระราชาทรงล้มอยู่บนพื้นดิน ราวกับดอกบัวที่ถูกถอนจากราก ราชมนตรีผู้หวาดกลัวมิอาจถามได้ นางจึงตรัส เต็มไปด้วยมิ่งขวัญร้ายและมิ่งขวัญดีว่างเปล่า
โทหา 38
परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु।रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।
parī na rājahi nīda nisi hetu jāna jagadīsu |rāmu rāmu raṭi bhoru kiya kahai na maramu mahīsu ||38||
พระราชาไม่ได้บรรทมตลอดทั้งคืน พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกเท่านั้นทรงทราบเหตุผล ทรงสวดซ้ำ "ราม ราม" จนรุ่งสาง และพระราชาไม่ทรงเปิดเผยความลับของพระองค์
เจาปาอี 39.1-4
आनहु रामहि बेगि बोलाई।समाचार तब पूँछेहु आई।।
चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी।लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।।
सोच बिकल मग परइ न पाऊ।रामहि बोलि कहिहि का राऊ।।
उर धरि धीरजु गयउ दुआरें।पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।।
समाधानु करि सो सबही का।गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।।
रामु सुमंत्रहि आवत देखा।आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।।
निरखि बदनु कहि भूप रजाई।रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।।
रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं।देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।
ānahu rāmahi begi bolāī |samācāra taba pū̃chehu āī ||
caleu sumaṁtra rāya rūkha jānī |lakhī kucāli kīnhi kachu rānī ||
soca bikala maga parai na pāū |rāmahi boli kahihi kā rāū ||
ura dhari dhīraju gayau duāreṁ |pūchãhiṁ sakala dekhi manu māreṁ ||
samādhānu kari so sabahī kā |gayau jahā̃ dinakara kula ṭīkā ||
rāmu sumaṁtrahi āvata dekhā |ādaru kīnha pitā sama lekhā ||
nirakhi badanu kahi bhūpa rajāī |raghukuladīpahi caleu levāī ||
rāmu kubhā̃ti saciva sãga jāhīṁ |dekhi loga jahã tahã bilakhāhīṁ ||
"จงเรียกรามมาให้รวดเร็ว แล้วท่านจงมาถามพระราชาว่าเกิดอะไรขึ้น" สุมันตระออกเดินทางเมื่อเข้าใจพระทัยของพระราชา เห็นว่าพระราชินีได้กระทำการคดทรยศบางอย่าง หวั่นวิตกจนสับสน เท้าแทบไม่ถึงเส้นทาง พระราชาเรียกรามมาแล้วจะตรัสอะไรกับพระองค์ สะกดกลั้นความกล้าไว้ในใจ เขาเดินถึงประตู ทุกคนที่เห็นเขาผิดสังเกตต่างถามว่าเรื่องอะไรกัน ตอบปัดไปให้ทุกคนพอใจ แล้วเดินไปยังที่ที่รัตนะแห่งวงศ์สุริยะคือพระรามประทับอยู่ พระรามเห็นสุมันตระมาถึง ทรงต้อนรับด้วยความเคารพ ทรงถือว่าท่านเทียบเท่าบิดา สุมันตระทอดพระเนตรพระพักตร์ราม กราบทูลราชโองการของพระราชา แล้วออกเดินนำดวงประทีปแห่งวงศ์รฆุไปด้วย เห็นพระรามเสด็จไปกับเสนาบดีในสภาพเช่นนั้น ประชาชนทั่วทุกแห่งต่างร่ำไห้คร่ำครวญ
โทหา 39
जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।
jāi dīkha raghubaṁsamani narapati nipaṭa kusāju |sahami pareu lakhi siṁghinihi manahũ bṛddha gajarāju ||39||
รัตนาแห่งราชวงศ์ราฆุเสด็จไปทอดพระเนตรพระราชาผู้อยู่ในสภาพอัปลักษณ์สุดขีด เมื่อทรงเห็นสิงหินีไกรเกยี พระราชาทรงสั่นเทาและเสด็จล้มลง ดังพระยาช้างผู้เฒ่า
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘सत्य-पालन’ और ‘राम-नाम-स्मरण’ की सिद्धि देता है: वचन-बंधन, गृहस्थ-धर्म, और विषाद में भी राम-आश्रय की शिक्षा से श्रोता/पाठक के भीतर धैर्य, वैराग्य और शरणागति बढ़ती है—विशेषतः संकट-काल में ‘राम राम’ का जप स्वाभाविक बनता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-संपुट (विशेषकर दोहा-स्थलों पर) जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ को भाव-संपुट की तरह लिया जाता है—पर यह स्थान-विशेष/आचार्य-परंपरा पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
