Prakarana 2
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ से ‘धर्म-त्याग’ की ओर अंतर्मुख यात्रा है: समाज-उत्सव (राजतिलक) के बीच ईश्वर-लीला का उलटाव (वनगमन) दिखाकर तुलसी ‘अनुकूल-प्रतिकूल’ दोनों में राम-शरणागति का अभ्यास कराते हैं। यहाँ साधक के लिए मुख्य द्वार है—‘इच्छित सिद्धि’ के क्षण में भी वैराग्य, संयम, और भगवत्-प्रसाद-बुद्धि।
รสศูนย์กลางของอโยธยากาณฑะคือกระแสคู่แห่งกรุณา (ความเมตตาเกิดจากการพลัดพราก) และไวราคยะ-ศานตะ (สันติสงบจากการสละอัตตา) ทว่าบทนี้เปิดด้วยกระแสอันทรงพลังแห่งศฤงคาระและอุตสวะ คืองานฉลองบรมราชาภิเษก ดนตรี และความปิติยินดีของนคร เพื่อให้จิตวิทยาแห่งความผูกพันได้ปรากฏขึ้นสู่ผิวเผชิญ ในข้อความนี้ (โทฮา 10-19) ตุลสีทาสทรงเปิดเผยวิกฤตธรรมะภายในของพระราม: การระลึกถึงพระอนุชาทั้งหลายผู้เกิดและเติบโตมากับพระองค์ ความอ่อนโยนแห่งความสัมพันธ์ทางสายเลือด และความรู้สึกว่าการอภิเษกพี่ชายหัวปีจะไม่เหมาะสมในสาระ จากนั้นก็มีการเมืองที่คดโค้งของเทพทั้งหลาย การเนรเทศพระรามสู่ป่านั้นเองเป็นพระราชกิจของเทวดา ทำให้จุดประสงค์อันศักดิ์สิทธิ์แห่งลีลาปรากฏชัด หลังจากนี้ มนถราเข้ามาดั่งยาพิษทางวาจา: นางหันความปิติมงคลของนครให้กลายเป็นความแผดเผาหัวใจ ปลุกอัตตาและความกลัวที่หลับใหลภายในไกเกยี และสาวใยแผนการแห่งความอิจฉาชิงชังระหว่างภรรยาร่วมสามี ความงดงามภายนอกของอาณาจักรธรรมะกลายเป็น สำหรับสาธกะ แลละอันทดสอบ: จิตใจจะจำแนกมายาที่ซ่อนอยู่ในวาจาหวานหูได้หรือไม่? คำสอนในขั้นนี้คือ วิเวกะ (ปัญญาจำแนก) ไวราคยะ (การปล่อยวาง) และความมั่นคงในปรสาทของพระราม (การยอมรับพระประสงค์ของพระองค์ด้วยพระคุณ)
Verses
เจาปาอี 10.1-4
बरनि राम गुन सीलु सुभाऊ।बोले प्रेम पुलकि मुनिराऊ।।
भूप सजेउ अभिषेक समाजू।चाहत देन तुम्हहि जुबराजू।।
राम करहु सब संजम आजू।जौं बिधि कुसल निबाहै काजू।।
गुरु सिख देइ राय पहिं गयउ।राम हृदयँ अस बिसमउ भयऊ।।
जनमे एक संग सब भाई।भोजन सयन केलि लरिकाई।।
करनबेध उपबीत बिआहा।संग संग सब भए उछाहा।।
बिमल बंस यहु अनुचित एकू।बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू।।
प्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई।हरउ भगत मन कै कुटिलाई।।
barani rāma guna sīlu subhāū |bole prema pulaki munirāū ||
bhūpa sajeu abhiṣeka samājū |cāhata dena tumhahi jubarājū ||
rāma karahu saba saṁjama ājū |jauṁ bidhi kusala nibāhai kājū ||
guru sikha dei rāya pahiṁ gayau |rāma hṛdayã asa bisamau bhayaū ||
janame eka saṁga saba bhāī |bhojana sayana keli larikāī ||
karanabedha upabīta biāhā |saṁga saṁga saba bhae uchāhā ||
bimala baṁsa yahu anucita ekū |baṁdhu bihāi baṛehi abhiṣekū ||
prabhu saprema pachitāni suhāī |harau bhagata mana kai kuṭilāī ||
หลังจากได้กล่าวถึงคุณธรรม นิสัยอันอ่อนโยน และอุปนิสัยของพระรามแล้ว พระมุนีผู้เป็นประมุขได้ตรัสด้วยความปีติยินดีเปี่ยมด้วยความรัก พระราชาทรงจัดเตรียมงานพิธีอภิเษกและทรงประสงค์จะมอบตำแหน่งยุวราชให้แก่ท่าน พระรามเอ๋ย จงถือรักษาวิธีทุกประการแห่งการสำรวมตนในวันนี้ เพื่อพระพรหมจะทรงทำให้กิจนั้นสำเร็จอย่างราบรื่น หลังจากให้คำสั่งสอนนี้แล้ว พระครูก็เสด็จกลับไปยังพระราชา ในพระทัยของพระรามเกิดความฉงนเช่นนี้ พวกเราพี่น้องทั้งหมดเกิดพร้อมกัน การกิน การนอน และการเล่นในวัยเด็กก็อยู่ด้วยกัน การเจาะหู การสวมด้ายสองศักดิ์ และการอภิเษกสมรส ทุกงานรื่นเริงเกิดขึ้นพร้อมกัน ในวงศ์อันบริสุทธิ์นี้มีสิ่งที่ไม่สมควรเพียงประการเดียว คือการอภิเษกผู้เป็นพี่ชาย โดยทิ้งพี่น้องไว้ข้างหลัง ความเสียใจอันเปี่ยมด้วยความรักของพระเจ้านั้นงดงามยิ่ง ขอให้มันขจัดความคดโค้งในจิตใจของภักดีทั้งหลาย
โทหา 10
तेहि अवसर आए लखन मगन प्रेम आनंद।सनमाने प्रिय बचन कहि रघुकुल कैरव चंद।।10।।
tehi avasara āe lakhana magana prema ānaṁda |sanamāne priya bacana kahi raghukula kairava caṁda ||10||
ในขณะนั้น ลักษมณะได้มาถึง จมดื่มอยู่ในความรักและความปีติยินดี และพระราม ผู้เป็นดวงจันทร์แห่งดอกบัวตระกูลรฆุ ได้ทรงเคารพเขาด้วยพระดำรัสอันเปี่ยมความรัก
เจาปาอี 11.1-4
बाजहिं बाजने बिबिध बिधाना।पुर प्रमोदु नहिं जाइ बखाना।।
भरत आगमनु सकल मनावहिं।आवहुँ बेगि नयन फलु पावहिं।।
हाट बाट घर गलीं अथाई।कहहिं परसपर लोग लोगाई।।
कालि लगन भलि केतिक बारा।पूजिहि बिधि अभिलाषु हमारा।।
कनक सिंघासन सीय समेता।बैठहिं रामु होइ चित चेता।।
सकल कहहिं कब होइहि काली।बिघन मनावहिं देव कुचाली।।
तिन्हहि सोहाइ न अवध बधावा।चोरहि चंदिनि राति न भावा।।
सारद बोलि बिनय सुर करहीं।बारहिं बार पाय लै परहीं।।
bājahiṁ bājane bibidha bidhānā |pura pramodu nahiṁ jāi bakhānā ||
bharata āgamanu sakala manāvahiṁ |āvahũ begi nayana phalu pāvahiṁ ||
hāṭa bāṭa ghara galīṁ athāī |kahahiṁ parasapara loga logāī ||
kāli lagana bhali ketika bārā |pūjihi bidhi abhilāṣu hamārā ||
kanaka siṁghāsana sīya sametā |baiṭhahiṁ rāmu hoi cita cetā ||
sakala kahahiṁ kaba hoihi kālī |bighana manāvahiṁ deva kucālī ||
tinhahi sohāi na avadha badhāvā |corahi caṁdini rāti na bhāvā ||
sārada boli binaya sura karahīṁ |bārahiṁ bāra pāya lai parahīṁ ||
เครื่องดนตรีทุกชนิดบรรเลงขึ้นด้วยท่วงทำนองต่างๆ ความปิติยินดีของพระนครนั้นไม่อาจพรรณนาได้ ทั้งหมดต่างอธิษฐานเพื่อการเสด็จกลับมาของภรต ว่า ขอเสด็จกลับมาโดยเร็ว เพื่อดวงตาของพระองค์จะได้รับผลตอบแทน ในตลาด บนถนน ในบ้าน ในตรอกซอย และในที่ชุมนุม ผู้คนทั้งชายหญิงต่างกล่าวแก่กันและกันว่า พรุ่งนี้เป็นฤกษ์งามยามดี จะต้องรอนานเท่าใดก่อนที่พระพรหมจะทรงทำให้ความปรารถนาของเราสำเร็จ พระรามจะทรงประทับบนพระราชบัลลังก์ทองคำพร้อมด้วยนางสีดา และดวงใจของเราจะสงบสุข ทั้งหมดต่างกล่าวว่า พรุ่งนี้จะมาถึงเมื่อใด แต่ทวยเทพผู้มุ่งร้ายต่างอธิษฐานให้เกิดอุปสรรค ความปีติยินดีของอโยธยานั้นไม่เป็นที่พอใจของพวกเขา เหมือนดังที่ราตรีแสงจันทร์ไม่เป็นที่พอใจของโจร ทวยเทพทรงเรียกนางสรัสวดีมาและทรงทำการอ้อนวอนด้วยความน้อมถ่อม แล้วทรงกราบแทบพระบาทของนางซ้ำแล้วซ้ำเล่า
โทหา 11
बिपति हमारि बिलोकि बड़ि मातु करिअ सोइ आजु।रामु जाहिं बन राजु तजि होइ सकल सुरकाजु।।11।।
bipati hamāri biloki baṛi mātu karia soi āju |rāmu jāhiṁ bana rāju taji hoi sakala surakāju ||11||
มารดาเอ๋ย เมื่อทอดพระเนตรเห็นภัยอันใหญ่หลวงของข้าพระองค์ ขอจงทรงกระทำในวันนี้ซึ่งสิ่งที่จำเป็น คือให้พระรามเสด็จไปยังป่า สละราชสมบัติ และบรรลุกิจการทั้งปวงของเทวดา
เจาปาอี 12.1-4
सुनि सुर बिनय ठाढ़ि पछिताती।भइउँ सरोज बिपिन हिमराती।।
देखि देव पुनि कहहिं निहोरी।मातु तोहि नहिं थोरिउ खोरी।।
बिसमय हरष रहित रघुराऊ।तुम्ह जानहु सब राम प्रभाऊ।।
जीव करम बस सुख दुख भागी।जाइअ अवध देव हित लागी।।
बार बार गहि चरन सँकोचौ।चली बिचारि बिबुध मति पोची।।
ऊँच निवासु नीचि करतूती।देखि न सकहिं पराइ बिभूती।।
आगिल काजु बिचारि बहोरी।करहहिं चाह कुसल कबि मोरी।।
हरषि हृदयँ दसरथ पुर आई।जनु ग्रह दसा दुसह दुखदाई।।
suni sura binaya ṭhāṛhi pachitātī |bhaiũ saroja bipina himarātī ||
dekhi deva puni kahahiṁ nihorī |mātu tohi nahiṁ thoriu khorī ||
bisamaya haraṣa rahita raghurāū |tumha jānahu saba rāma prabhāū ||
jīva karama basa sukha dukha bhāgī |jāia avadha deva hita lāgī ||
bāra bāra gahi carana sãkocau |calī bicāri bibudha mati pocī ||
ū̃ca nivāsu nīci karatūtī |dekhi na sakahiṁ parāi bibhūtī ||
āgila kāju bicāri bahorī |karahahiṁ cāha kusala kabi morī ||
haraṣi hṛdayã dasaratha pura āī |janu graha dasā dusaha dukhadāī ||
ทรงฟังคำอ้อนวอนของทวยเทพ พระสรัสวดีทรงยืนด้วยความเสียใจ ทรงดำริว่า ข้าได้กลายเป็นดั่งราตรีฤดูหนาวต่อแปดบัวแล้ว ทวยเทพเห็นความลังเลของพระนางจึงทูลอ้อนวอนอีกว่า มารดา พระองค์จะไม่ต้องรับผิดชอบแม้แต่น้อย พระราชาแห่งราคุวงศ์ทรงปราศจากความโศกและความยินดี และพระองค์ทรงทราบซึ่งฤทธิ์เดชทั้งปวงของพระราม สรรพสัตว์ล้วนผูกพันด้วยกรรมของตนและมีส่วนในสุขทุกข์ จงเสด็จไปยังอโยธยาเพื่อประโยชน์แก่ทวยเทพเถิด ทวยเทพทรงจับพระบาทอีกแล้วอีกเล่าและทรงกดด้วยคำทูลอ้อนวอน พระนางเสด็จไปโดยทรงตรึกว่าทวยเทพมีจิตใจต่ำทราม ที่อยู่ของพวกเขาสูงส่ง แต่กิริยาของพวกเขาต่ำช้า พวกเขาไม่อาจทนเห็นความเจริญรุ่งเรืองของผู้อื่นได้ แล้วโดยทรงตรึกถึงกิจที่จะต้องทำต่อไป พระนางทรงดำริว่ากวีผู้ฉลาดจักประสงค์จะทำตามคำสั่งของข้า ด้วยพระหฤทัยปีติยินดี พระนางเสด็จมาถึงพระนครของทศรถ ดั่งดวงคติแห่งคราวเคราะห์ ทนทุกข์ไม่ได้และนำความทุกข์มาให้
โทหา 12
नामु मंथरा मंदमति चेरी कैकेइ केरि।अजस पेटारी ताहि करि गई गिरा मति फेरि।।12।।
nāmu maṁtharā maṁdamati cerī kaikei keri |ajasa peṭārī tāhi kari gaī girā mati pheri ||12||
นางมัณฐราเป็นนางกำนัลผู้มีปัญญาทึบของนางไกเกยี พระสรัสวดีเทวีผู้เป็นเจ้าแห่งวาจาได้บิดเปลี่ยนจิตใจของนางและทำให้นางเป็นภาชนะบรรจุความอัปยศแล้วจากไป
เจาปาอี 13.1-4
दीख मंथरा नगरु बनावा।मंजुल मंगल बाज बधावा।।
पूछेसि लोगन्ह काह उछाहू।राम तिलकु सुनि भा उर दाहू।।
करइ बिचारु कुबुद्धि कुजाती।होइ अकाजु कवनि बिधि राती।।
देखि लागि मधु कुटिल किराती।जिमि गवँ तकइ लेउँ केहि भाँती।।
भरत मातु पहिं गइ बिलखानी।का अनमनि हसि कह हँसि रानी।।
ऊतरु देइ न लेइ उसासू।नारि चरित करि ढारइ आँसू।।
हँसि कह रानि गालु बड़ तोरें।दीन्ह लखन सिख अस मन मोरें।।
तबहुँ न बोल चेरि बड़ि पापिनि।छाड़इ स्वास कारि जनु साँपिनि।।
dīkha maṁtharā nagaru banāvā |maṁjula maṁgala bāja badhāvā ||
pūchesi loganha kāha uchāhū |rāma tilaku suni bhā ura dāhū ||
karai bicāru kubuddhi kujātī |hoi akāju kavani bidhi rātī ||
dekhi lāgi madhu kuṭila kirātī |jimi gavã takai leũ kehi bhā̃tī ||
bharata mātu pahiṁ gai bilakhānī |kā anamani hasi kaha hãsi rānī ||
ūtaru dei na lei usāsū |nāri carita kari ḍhārai ā̃sū ||
hãsi kaha rāni gālu baṛa toreṁ |dīnha lakhana sikha asa mana moreṁ ||
tabahũ na bola ceri baṛi pāpini |chāṛai svāsa kāri janu sā̃pini ||
มัณฐราเห็นเมืองที่ถูกประดับประดา มีดนตรีอันไพเราะและบทเพลงมงคลดังก้องอยู่โดยรอบ นางถามผู้คนว่าเพราะเหตุใดจึงมีการรื่นเริง เมื่อได้ยินว่าพระรามจะได้รับการอภิเษก หัวใจของนางก็ลุกเป็นไฟ หญิงผู้มีจิตชั่วและต่ำชั้นนั้นเริ่มคิดอุบายว่าจะทำอย่างไรให้ทั้งหมดพังทลายลงก่อนราตรีผ่านไป นางเหมือนหญิงกิราตผู้แสนเจ้าเล่ห์ที่เห็นรังผึ้งแขวนอยู่บนต้นไม้ แล้วมองหาโอกาสคิดว่าจะเอามันมาได้อย่างไร นางไปหาพระมารดาของภรตะด้วยความร่ำไห้ พระราชินีทรงยิ้มแล้วตรัสว่า เจ้าเป็นอะไรถึงได้เศร้าโศกเช่นนี้ มัณฐราไม่ตอบ ทำแต่ถอนหายใจยาว และด้วยเล่ห์กลของหญิงก็ปล่อยให้น้ำตาไหล พระราชินีตรัสด้วยรอยยิ้มว่า ลิ้นของเจ้านั้นคมกริบนัก เราคิดว่าลักษมณ์คงสอนบทเรียนให้แก่เจ้าแล้ว ถึงกระนั้นนางข้าทาสบาปร้ายก็ยังไม่พูดอะไร ทำแต่ถอนหายใจราวกับงูเมียสีดำ
โทหา 13
सभय रानि कह कहसि किन कुसल रामु महिपालु।लखनु भरतु रिपुदमनु सुनि भा कुबरी उर सालु।।13।।
sabhaya rāni kaha kahasi kina kusala rāmu mahipālu |lakhanu bharatu ripudamanu suni bhā kubarī ura sālu ||13||
พระราชินีผู้หวาดกลัวตรัสว่า เจ้าจึงไม่บอกอ้าว่าพระรามาและพระเจ้าแผ่นดินสบายดีหรือไม่ และลักษมณะ ภรตะ ศตรุฆนะเป็นอย่างไร ได้ยินดังนั้น ความเจ็บปวดก็แทงทะลุเข้าสู่หัวใจของหญิงหลังค่อม
เจาปาอี 14.1-4
कत सिख देइ हमहि कोउ माई।गालु करब केहि कर बलु पाई।।
रामहि छाड़ि कुसल केहि आजू।जेहि जनेसु देइ जुबराजू।।
भयउ कौसिलहि बिधि अति दाहिन।देखत गरब रहत उर नाहिन।।
देखेहु कस न जाइ सब सोभा।जो अवलोकि मोर मनु छोभा।।
पूतु बिदेस न सोचु तुम्हारें।जानति हहु बस नाहु हमारें।।
नीद बहुत प्रिय सेज तुराई।लखहु न भूप कपट चतुराई।।
सुनि प्रिय बचन मलिन मनु जानी।झुकी रानि अब रहु अरगानी।।
पुनि अस कबहुँ कहसि घरफोरी।तब धरि जीभ कढ़ावउँ तोरी।।
kata sikha dei hamahi kou māī |gālu karaba kehi kara balu pāī ||
rāmahi chāṛi kusala kehi ājū |jehi janesu dei jubarājū ||
bhayau kausilahi bidhi ati dāhina |dekhata garaba rahata ura nāhina ||
dekhehu kasa na jāi saba sobhā |jo avaloki mora manu chobhā ||
pūtu bidesa na socu tumhāreṁ |jānati hahu basa nāhu hamāreṁ ||
nīda bahuta priya seja turāī |lakhahu na bhūpa kapaṭa caturāī ||
suni priya bacana malina manu jānī |jhukī rāni aba rahu aragānī ||
puni asa kabahũ kahasi gharaphorī |taba dhari jībha kaṛhāvaũ torī ||
ใครจะให้คำแนะนำฉันทำไมเล่า มารดา ฉันจะพึ่งกำลังของใครเพื่อไปทะเลาะวิวาท ใครจะสบายใจวันนี้ นอกจากพระราม ผู้ที่พระราชากำลังตั้งให้เป็นยุวราช โชคชะตาได้เป็นพระคุณอย่างยิ่งแก่เกาสัลยา พอเห็นนางแล้ว ความหยิ่งผยองใดๆ ไม่เหลือในใจผู้ใด ทำไมท่านไม่ไปดูความรุ่งโรจน์ทั้งหมด ซึ่งเมื่อเห็นแล้วใจของฉันก็กังวล บุตรของท่านอยู่ในแดนไกลแต่ท่านไม่กังวล ท่านคิดว่าสามีของท่านอยู่ใต้บังคับของท่าน ท่านรักการหลับใหลเป็นอย่างยิ่ง ทั้งที่นอนและผ้าห่ม ท่านไม่เห็นความตีบตัดและเล่ห์กลของพระราชา ได้ยินถ้อยคำเหล่านี้ซึ่งดูเหมือนเป็นคำดี แต่รู้ว่าใจของนางชั่วร้าย พระราชินีจึงตำหนินางว่า "เงียบเสียที ผู้พูดมาก" "หากเจ้าพูดเช่นนี้อีก ผู้ทำลายบ้าน เราจะให้จับลิ้นของเจ้าและดึงออก"
โทหา 14
काने खोरे कूबरे कुटिल कुचाली जानि।तिय बिसेषि पुनि चेरि कहि भरतमातु मुसुकानि।।14।।
kāne khore kūbare kuṭila kucālī jāni |tiya biseṣi puni ceri kahi bharatamātu musukāni ||14||
ทราบว่าคนตาเหล คนขาเป๋ คนหลังค่อม ย่อมคดเคืองและประพฤติชั่ว และยิ่งกว่านั้นคือสตรี และยิ่งกว่านั้นคือสาวใช้ พระมารดาแห่งภรตะจึงทรงยิ้มแล้วตรัส
เจาปาอี 15.1-4
प्रियबादिनि सिख दीन्हिउँ तोही।सपनेहुँ तो पर कोपु न मोही।।
सुदिनु सुमंगल दायकु सोई।तोर कहा फुर जेहि दिन होई।।
जेठ स्वामि सेवक लघु भाई।यह दिनकर कुल रीति सुहाई।।
राम तिलकु जौं साँचेहुँ काली।देउँ मागु मन भावत आली।।
कौसल्या सम सब महतारी।रामहि सहज सुभायँ पिआरी।।
मो पर करहिं सनेहु बिसेषी।मैं करि प्रीति परीछा देखी।।
जौं बिधि जनमु देइ करि छोहू।होहुँ राम सिय पूत पुतोहू।।
प्रान तें अधिक रामु प्रिय मोरें।तिन्ह कें तिलक छोभु कस तोरें।।
priyabādini sikha dīnhiũ tohī |sapanehũ to para kopu na mohī ||
sudinu sumaṁgala dāyaku soī |tora kahā phura jehi dina hoī ||
jeṭha svāmi sevaka laghu bhāī |yaha dinakara kula rīti suhāī ||
rāma tilaku jauṁ sā̃cehũ kālī |deũ māgu mana bhāvata ālī ||
kausalyā sama saba mahatārī |rāmahi sahaja subhāyã piārī ||
mo para karahiṁ sanehu biseṣī |maiṁ kari prīti parīchā dekhī ||
jauṁ bidhi janamu dei kari chohū |hohũ rāma siya pūta putohū ||
prāna teṁ adhika rāmu priya moreṁ |tinha keṁ tilaka chobhu kasa toreṁ ||
ผู้ที่กล่าววาจาอันหวานชื่น เราได้ให้คำแนะนำแก่เจ้าแล้ว แม้ในความฝันเราก็ไม่โกรธเจ้าเลย วันนั้นเป็นวันงดงามและเป็นมงคลยิ่ง วันที่คำของเจ้าเป็นจริง พี่คนโตเป็นนาย น้องๆ เป็นบริวาร เป็นจารีตอันงดงามแห่งวงศ์สุริยะ หากพระรามจะได้รับการเจิมเป็นรัชทายาทจริงๆ ในวันพรุ่งนี้ ก็จงขอสิ่งใดที่ใจเจ้าปรารถนา เพื่อนรัก เราจะให้ พระรามทรงเสมอภาคต่อพระมารดาทุกพระองค์ดังเช่นพระนางเกาสัลยา และทรงรักทุกพระองค์ด้วยความผูกพันโดยธรรมชาติ ที่พระองค์ทรงแสดงความอ่อนโยนต่อเราเป็นพิเศษ เราได้เห็นและทดสอบความรักของพระองค์แล้ว หากพระผู้สร้างทรงประทานชาติเกิดอีกด้วยพระกรุณา ขอพระรามและพระนางสีดาเป็นบุตรและสะใภ้ของเรา พระรามทรงเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของเรา แล้วการเจิมพระองค์จะทำให้เจ้าเศร้าโศกเช่นนี้ได้อย่างไร
โทหา 15
भरत सपथ तोहि सत्य कहु परिहरि कपट दुराउ।हरष समय बिसमउ करसि कारन मोहि सुनाउ।।15।।
bharata sapatha tohi satya kahu parihari kapaṭa durāu |haraṣa samaya bisamau karasi kārana mohi sunāu ||15||
ภารตะขอสาบานว่า จงบอกความจริงแก่ข้า โดยละทิ้งการหลอกลวงและการปิดบังทั้งปวง ในยามแห่งความยินดี ท่านกลับเศร้าโศก จงบอกเหตุผลแก่ข้าเถิด
เจาปาอี 16.1-4
एकहिं बार आस सब पूजी।अब कछु कहब जीभ करि दूजी।।
फोरै जोगु कपारु अभागा।भलेउ कहत दुख रउरेहि लागा।।
कहहिं झूठि फुरि बात बनाई।ते प्रिय तुम्हहि करुइ मैं माई।।
हमहुँ कहबि अब ठकुरसोहाती।नाहिं त मौन रहब दिनु राती।।
करि कुरूप बिधि परबस कीन्हा।बवा सो लुनिअ लहिअ जो दीन्हा।।
कोउ नृप होउ हमहि का हानी।चेरि छाड़ि अब होब कि रानी।।
जारै जोगु सुभाउ हमारा।अनभल देखि न जाइ तुम्हारा।।
तातें कछुक बात अनुसारी।छमिअ देबि बड़ि चूक हमारी।।
ekahiṁ bāra āsa saba pūjī |aba kachu kahaba jībha kari dūjī ||
phorai jogu kapāru abhāgā |bhaleu kahata dukha raurehi lāgā ||
kahahiṁ jhūṭhi phuri bāta banāī |te priya tumhahi karui maiṁ māī ||
hamahũ kahabi aba ṭhakurasohātī |nāhiṁ ta mauna rahaba dinu rātī ||
kari kurūpa bidhi parabasa kīnhā |bavā so lunia lahia jo dīnhā ||
kou nṛpa hou hamahi kā hānī |ceri chāṛi aba hoba ki rānī ||
jārai jogu subhāu hamārā |anabhala dekhi na jāi tumhārā ||
tāteṁ kachuka bāta anusārī |chamia debi baṛi cūka hamārī ||
ความหวังทั้งปวงของข้าพเจ้าสำเร็จลงในคราวเดียว บัดนี้หากข้าพเจ้ากล่าวอีก ก็เป็นดังมีลิ้นเป็นที่สอง ศีรษะผู้โชคร้ายของข้าพเจ้าสมควรถูกทุบให้แหลก เพราะแม้ข้าพเจ้ากล่าวสิ่งที่ดีงาม กลับเป็นท่านที่น้อยใจ ผู้ใดแต่งเรื่องเท็จขึ้นมาแล้วอ้างว่าเป็นจริง ผู้นั้นเป็นที่รักของท่านมารดา ส่วนข้าพเจ้าเป็นที่ขมขื่นแก่ท่าน แต่นี้เป็นต้นไปข้าพเจ้าก็จะกล่าวแต่คำประจบสอพลอเพื่อให้นายพึงพอใจ มิฉะนั้นจะนิ่งเงียบทั้งวันทั้งคืน พรหมลิขิตทำให้ข้าพเจ้าพิการและปล่อยให้ต้องพึ่งผู้อื่น ย่อมเกี่ยวเก็บเพียงสิ่งที่ตนหว่านไว้ สิ่งที่ได้รับมา ใครจะเป็นกษัตริย์ก็ตาม ข้าพเจ้าจะเสียอะไร ข้าพเจ้าจะกลายเป็นพระราชินีเพราะละตำแหน่งทาสีหรือ ความประพฤติของข้าพเจ้าสมควรถูกเผาทำลาย ข้าพเจ้าทนดูท่านได้รับอันตรายไม่ได้ เหตุฉะนั้นข้าพเจ้าจึงกล่าวบางสิ่งตามควรแก่เหตุ ขอท่านหญิงได้โปรดอภัย ความผิดของข้าพเจ้านั้นใหญ่หลวงนัก
โทหา 16
गूढ़ कपट प्रिय बचन सुनि तीय अधरबुधि रानि।सुरमाया बस बैरिनिहि सुह्द जानि पतिआनि।।16।।
gūṛha kapaṭa priya bacana suni tīya adharabudhi rāni |suramāyā basa bairinihi suhda jāni patiāni ||16||
ได้ยินถ้อยคำอันเป็นที่รักซึ่งซ่อนเล่ห์กลอย่างลึกซึ้ง พระราชินีผู้มีปัญญาตื้นเขิน ก็ตกอยู่ใต้มายาของเทวดา สำคัญศัตรูว่าเป็นมิตรสหายแท้ แล้วไว้ใจนาง
เจาปาอี 17.1-4
सादर पुनि पुनि पूँछति ओही।सबरी गान मृगी जनु मोही।।
तसि मति फिरी अहइ जसि भाबी।रहसी चेरि घात जनु फाबी।।
तुम्ह पूँछहु मैं कहत डेराऊँ।धरेउ मोर घरफोरी नाऊँ।।
सजि प्रतीति बहुबिधि गढ़ि छोली।अवध साढ़साती तब बोली।।
प्रिय सिय रामु कहा तुम्ह रानी।रामहि तुम्ह प्रिय सो फुरि बानी।।
रहा प्रथम अब ते दिन बीते।समउ फिरें रिपु होहिं पिंरीते।।
भानु कमल कुल पोषनिहारा।बिनु जल जारि करइ सोइ छारा।।
जरि तुम्हारि चह सवति उखारी।रूँधहु करि उपाउ बर बारी।।
sādara puni puni pū̃chati ohī |sabarī gāna mṛgī janu mohī ||
tasi mati phirī ahai jasi bhābī |rahasī ceri ghāta janu phābī ||
tumha pū̃chahu maiṁ kahata ḍerāū̃ |dhareu mora gharaphorī nāū̃ ||
saji pratīti bahubidhi gaṛhi cholī |avadha sāṛhasātī taba bolī ||
priya siya rāmu kahā tumha rānī |rāmahi tumha priya so phuri bānī ||
rahā prathama aba te dina bīte |samau phireṁ ripu hohiṁ piṁrīte ||
bhānu kamala kula poṣanihārā |binu jala jāri karai soi chārā ||
jari tumhāri caha savati ukhārī |rū̃dhahu kari upāu bara bārī ||
นางถามซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยความเคารพ ดังกวางผู้ถูกหล่อลวงด้วยบทเพลงของนางพราน จิตใจของไกเกยีหันเปลี่ยนไปตามพรหมลิขิต นางกำนัลยินดีดังว่าคมตีโดนเป้าหมายแล้ว ท่านถาม แต่ข้าพเจ้ากลัวที่จะกล่าว เพราะข้าพเจ้าได้รับนามว่าผู้ทำลายบ้านเรือนแล้ว หลังจัดเตรียมข้อวาจาให้วางใจและขัดเกลาถ้อยคำด้วยประการต่างๆ ดาวเสาร์ผู้โชคร้ายแห่งอโยธยาจึงตรัส มหาราชเทวี ท่านได้กล่าวว่าพระนางสีดาและพระรามเป็นที่รักของท่าน และเป็นความจริงว่าพระรามเป็นที่รักของท่าน ความเป็นเช่นนั้นในแรกเริ่ม บัดนี้วันเวลาเหล่านั้นล่วงพ้นไปแล้ว เมื่อกาลเวลาเปลี่ยนไป แม้ผู้เป็นที่รักก็กลายเป็นศัตรู ดวงอาทิตย์เป็นผู้บำรุงตระกูลบัว แต่หากไม่มีน้ำ ดวงอาทิตย์นั้นก็เผามันให้เป็นเถ้าถ่าน ภรรยาคู่แข่งของท่านประสงค์จะถอนรากถอนโคนและเผาท่าน จงริเริ่มอุบายและล้อมรั้วสวนอันงดงามของท่านเสีย
โทหา 17
तुम्हहि न सोचु सोहाग बल निज बस जानहु राउ।मन मलीन मुह मीठ नृप राउर सरल सुभाउ।।17।।
tumhahi na socu sohāga bala nija basa jānahu rāu |mana malīna muha mīṭha nṛpa rāura sarala subhāu ||17||
ท่านมิได้กังวลถึงความแข็งแกร่งแห่งความรักของสวามี โดยถือว่ากษัตริย์อยู่ใต้บังคับของท่าน แต่กษัตริย์นั้นใจดำปากหวาน ส่วนนิสัยของท่านนั้นเรียบง่ายไร้เล่ห์เหลี่ยม
เจาปาอี 18.1-4
चतुर गँभीर राम महतारी।बीचु पाइ निज बात सँवारी।।
पठए भरतु भूप ननिअउरें।राम मातु मत जानव रउरें।।
सेवहिं सकल सवति मोहि नीकें।गरबित भरत मातु बल पी कें।।
सालु तुम्हार कौसिलहि माई।कपट चतुर नहिं होइ जनाई।।
राजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी।सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी।।
रची प्रंपचु भूपहि अपनाई।राम तिलक हित लगन धराई।।
यह कुल उचित राम कहुँ टीका।सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका।।
आगिलि बात समुझि डरु मोही।देउ दैउ फिरि सो फलु ओही।।
catura gãbhīra rāma mahatārī |bīcu pāi nija bāta sãvārī ||
paṭhae bharatu bhūpa naniaureṁ |rāma mātu mata jānava raureṁ ||
sevahiṁ sakala savati mohi nīkeṁ |garabita bharata mātu bala pī keṁ ||
sālu tumhāra kausilahi māī |kapaṭa catura nahiṁ hoi janāī ||
rājahi tumha para premu biseṣī |savati subhāu sakai nahiṁ dekhī ||
racī praṁpacu bhūpahi apanāī |rāma tilaka hita lagana dharāī ||
yaha kula ucita rāma kahũ ṭīkā |sabahi sohāi mohi suṭhi nīkā ||
āgili bāta samujhi ḍaru mohī |deu daiu phiri so phalu ohī ||
มารดาของพระรามผู้เฉลียวฉลาดและลึกซึ้ง ได้ฉวยโอกาสจัดการกิจการของตนให้เรียบร้อย พระราชาทรงส่งภารตะไปยังนครของตา จงรู้ว่านั่นเป็นด้วยคำแนะนำของมารดาพระราม ภรรยาคู่หมายทั้งปวงรับใช้ข้าให้ดี มารดาของภารตะนั้นยโส อาศัยกำลังของสวามี ท่านแม่เป็นหนามในสีข้างของเกาสลยา แต่นางผู้มีเล่ห์กลเฉลียวฉลาดจึงไม่เผยให้ปรากฏ พระราชาทรงมีความรักพิเศษต่อท่าน ด้วยนิสัยของภรรยาคู่หมายนางจึงทนเห็นไม่ได้ นางวางอุบายย้อมพระราชาให้เข้าร่วม แล้วกำหนดฤกษ์สำหรับพิธีราชาภิเษกพระราม การราชาภิเษกพระรามนี้เหมาะสมแก่ตระกูลของเรา ทั้งเป็นที่พอใจของทุกคน ข้าเห็นว่าดีนัก แต่เมื่อข้าคิดถึงเรื่องที่จะเกิดต่อไปก็เกรงกลัว ขอพระเจ้าจงทรงคืนผลนั้นให้ตกแก่นางเอง
โทหา 18
रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु।कहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु।।18।।
raci paci koṭika kuṭilapana kīnhesi kapaṭa prabodhu |kahisi kathā sata savati kai jehi bidhi bāṛha birodhu ||18||
วางแผนและคิดกลโกงด้วยอุบายคดเคี้ยวนับล้าน เธอได้ให้คำแนะนำอันหลอกลวงแก่ไกยกายี และเล่านิทานเรื่องเมียสาวี้นับร้อย ด้วยวิธีที่จะให้ความเป็นปฏิปักษ์ของไกยกายีเพิ่มพูนขึ้น
เจาปาอี 19.1-4
भावी बस प्रतीति उर आई।पूँछ रानि पुनि सपथ देवाई।।
का पूछहुँ तुम्ह अबहुँ न जाना।निज हित अनहित पसु पहिचाना।।
भयउ पाखु दिन सजत समाजू।तुम्ह पाई सुधि मोहि सन आजू।।
खाइअ पहिरिअ राज तुम्हारें।सत्य कहें नहिं दोषु हमारें।।
जौं असत्य कछु कहब बनाई।तौ बिधि देइहि हमहि सजाई।।
रामहि तिलक कालि जौं भयऊ।तुम्ह कहुँ बिपति बीजु बिधि बयऊ।।
रेख खँचाइ कहउँ बलु भाषी।भामिनि भइहु दूध कइ माखी।।
जौं सुत सहित करहु सेवकाई।तौ घर रहहु न आन उपाई।।
bhāvī basa pratīti ura āī |pū̃cha rāni puni sapatha devāī ||
kā pūchahũ tumha abahũ na jānā |nija hita anahita pasu pahicānā ||
bhayau pākhu dina sajata samājū |tumha pāī sudhi mohi sana ājū ||
khāia pahiria rāja tumhāreṁ |satya kaheṁ nahiṁ doṣu hamāreṁ ||
jauṁ asatya kachu kahaba banāī |tau bidhi deihi hamahi sajāī ||
rāmahi tilaka kāli jauṁ bhayaū |tumha kahũ bipati bīju bidhi bayaū ||
rekha khãcāi kahaũ balu bhāṣī |bhāmini bhaihu dūdha kai mākhī ||
jauṁ suta sahita karahu sevakāī |tau ghara rahahu na āna upāī ||
ถูกพรหมลิขิตครอบงำ พระราชินีเชื่อมั่นในพระหฤทัย ทรงให้สาบาน แล้วทรงสอบถามอีกครั้ง ท่านจะถามอะไรอีก บัดนี้ท่านยังไม่เข้าใจ แม้สัตว์ยังรู้ว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์และสิ่งใดเป็นโทษ ตลอดสิบห้าวันการเตรียมการได้ดำเนินมา และเพียงวันนี้ท่านจึงได้ยินข่าวจากข้า ข้ากินและแต่งกายตามกฎของท่าน ข้าพูดความจริง จึงไม่มีความผิดใดในตัวข้า หากข้าแต่งเรื่องและกล่าวเท็จ พระเจ้าจงลงโทษข้าเถิด หากพระรามาได้รับการเจิมในวันพรุ่งนี้ จงรู้ไว้ว่าพรหมลิขิตได้หว่านเมล็ดแห่งหายนะให้แก่ท่านแล้ว ข้าขีดเส้นบนพื้นดินและกล่าวด้วยกำลังทั้งหมด ท่านหญิง ท่านจะกลายเป็นดั่งแมลงวันในน้ำนม หากท่านและบุตรของท่านยอมอยู่เป็นข้ารับใช้ จึงจะได้อยู่ในวังนี้ ไม่มีทางอื่นอีกแล้ว
โทหา 19
कद्रूँ बिनतहि दीन्ह दुखु तुम्हहि कौसिलाँ देब।भरतु बंदिगृह सेइहहिं लखनु राम के नेब।।19।।
kadrū̃ binatahi dīnha dukhu tumhahi kausilā̃ deba |bharatu baṁdigṛha seihahiṁ lakhanu rāma ke neba ||19||
ดังที่กัทรูมอบความทุกข์ให้แก่วินตา โกศัลยาก็จะมอบความทุกข์ให้แก่ท่านเช่นเดียวกัน ภารตะจะต้องรับใช้ในคุก และลักษมณะจะเป็นผู้รับใช้ของราม
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में अयोध्या काण्ड के इन प्रसंगों का पाठ ‘विवेक-जागरण’ कराता है: मंथरा-कपट और देव-प्रपंच के बीच भी राम-धर्म की स्मृति दृढ़ होती है, गृहस्थ-जीवन में ईर्ष्या/भय से बचने की बुद्धि मिलती है, और ‘प्रसाद-बुद्धि’ (जो हो, राम-इच्छा) का संस्कार बढ़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण को संपुट रूप में रखा जाता है; कुछ परंपराएँ संकट-निवारण हेतु ‘रामचरितमानस’ के प्रसंग-पाठ के साथ ‘हनुमान चालीसा’/‘राम रक्षा स्तोत्र’ जोड़ती हैं, पर यह स्थानीय आचार पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
