Prakarana 3
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
అయోధ్యాకాండ రస-కేంద్రం కరుణ–శాంతుల సంగమమే; కానీ ఈ ఖండంలో కరుణ బీజం ‘భయం’ మరియు ‘కపట’ంతో సేదతీరినట్లు కనిపిస్తుంది. కైకేయి అంతఃకరణం—ముందు మాతృభావం, రాజధర్మానికి ఆశ్రయమయ్యే అవకాశం ఉన్నది—మంథర కూటిల వాణితో ‘కోపభవనం’గా మారుతుంది. తులసీ ఇక్కడ నీతి-శాస్త్రం కాదు, మనోవిజ్ఞానం రచిస్తారు: కుడి కన్ను ఫడకడం, దుర్స్వప్నాలు, దేహం కంపించడం—ఇవి ‘అధర్మ-ప్రవృత్తి’కి సూక్ష్మ సంకేతాలు. మరోవైపు దశరథుని సత్యవ్రతం (రఘుకుల రీతి) సగుణ-లీలలో ధర్మం అనివార్యత: రాజు విరుగుతాడు గాని వచనం విరగదు. ఇదే నిర్మాణం మానసంలోని నిర్గుణ–సగుణ సమన్వయాన్ని మరింత గాఢం చేస్తుంది—ఈశ్వరుడు సర్వశక్తిమంతుడైనా భక్త-ధర్మం, మర్యాదల లీలలో తానే ‘బంధనం’ అంగీకరిస్తాడు. సాధకునికి సందేశం: హృదయంలో కరుణ జ్వారం ఎగసినా, సత్యం–మర్యాదల ఆచరణే సోపానంలోని తదుపరి మెట్టు.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 20.1-4
कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।
तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।
कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।
फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।
सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।
दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।
काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||
tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||
kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||
phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||
sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||
dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||
kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||
కేకయ రాజు కూతురు కైకేయి, కఠినమైన మాటలు విని, ఏమీ చెప్పలేక, భయంతో వంగి వాడిపోయింది. శరీరం అరటి చెట్టులా వణికింది, చెమట పుకట్టింది. అప్పుడు గూను స్త్రీ తన నాలుకను పళ్లతో కొరికింది. కథ కథనా, కోట్లాది మోసపూరిత కథలు చెప్పుతూ, రాణిని ఓదార్చి, "ధైర్యం తీసికో" అన్నది. విధి మారింది, చెడు స్త్రీ ఆమెకు ప్రియమైనదయింది; కైకేయి కొంగను హంసగా భావించి పొగిడింది. "విను మంథరా, నీ మాట నిజం. నా కుడి కన్ను రోజూ వణుకుతుంది. ప్రతి రోజు రాత్రి చెడు కలలు చూస్తున్నాను, కానీ నా మోహం వల్ల నీకు చెప్పలేదు. ఏం చేయను, స్నేహితురాలి? నా స్వభావం సరళం; కుడి ఎడమ తెలియను."
దోహా 20
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||20||
ఈ రోజు వరకు నా వల్ల సాధ్యమైనంత ఎవరికీ హాని చేయలేదు. ఏ పాపానికి విధి నాకు ఒక్కసారిగా ఈ తట్టుకోలేని దుఃఖాన్ని ఇచ్చింది?
చౌపాయి 21.1-4
नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।
अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।
दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।
अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।
जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।
जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।
पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।
भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||
ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||
dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||
asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||
jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||
jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||
pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||
bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||
నేను నా తండ్రి ఇంటికి వెళ్లి నా జీవితమంతా గడుపుతాను; బ్రతికి ఉన్నంత కాలం సవతిని సేవించను. ఎవరిని విధి శత్రువు వశంలో బ్రతికి ఉంచుతుందో, వారికి బ్రతికి ఉండాలనుకోవడం కంటే మరణం మంచిది. రాణి అనేక విధాలుగా దీనంగా మాట్లాడగా, విన్న కుబురి మంథర స్త్రీ కపటాన్ని ప్రయోగించింది. ఎందుకు ఇలా మాట్లాడుతావు, మనసుకు చిన్నదిగా భావించి? నీ సుఖమూ సౌభాగ్యమూ రోజుకు రెట్టింపు అవుతాయి. మీకు మిక్కిలి హాని చేయనుకున్నవాడే ఆ పండిన ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఈ చెడు పన్నాగం విన్నప్నించి, నా స్వామిని, పగలు ఆకలు లేదు, రాత్రి నిద్ర లేదు. గుణించే వారిని అడిగాను, వారు గీత గీసి చెప్పారు: భరతుడు రాజౌతాడు; ఇది నిజం. స్వామిని, నీవు చేస్తే ఉపాయం చెబుతాను; రాజు నీ సేవా వశంలో ఉన్నాడు.
దోహా 21
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||21||
నీ మాట మీద గుంటలో పడతాను; నా కుమారుడిని భర్తను కూడా విడిచిపెట్టగలను. నా గొప్ప కష్టాన్ని చూస్తున్నావని చెబుతున్నావు; నా మేలు కోసం నీ చెప్పినది ఎందుకు చేయకూడదు?
చౌపాయి 22.1-4
कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।
लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।
सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।
कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।
दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।
सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।
भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।
होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||
lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||
sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||
kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||
dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||
sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||
bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||
hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||
కూన మంథర కైకేయిని ఒప్పించి, ఆమె హృదయపు రాయిపై కపట కత్తిని పదును పెట్టింది. రాణి తనకు ఎంత దగ్గరలో దుఃఖం వస్తోందో చూడలేదు, పచ్చిక మేసే బలిపశువు లాగా. ఆమె మాటలు వినడానికి మృదువుగా ఉన్నా అంతంలో కఠినంగా ఉన్నాయి, భయంకర విషం కలిపిన తేనెను ఇస్తున్నట్లు. దాసి అన్నది: "గుర్తుందా లేదా, స్వామినీ? మీరు నాకు ఒక కథ చెప్పారు." "రెండు వరాలు రాజు వద్ద నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. ఈ రోజే అడగండి, మీ మండే హృదయాన్ని చల్లబరచుకోండి." "మీ కుమారుడికి రాజ్యాన్ని, రామునికి వనవాసాన్ని అడగండి, సహపన్నులందరి మీద విజయ సంతోషాన్ని తీసుకోండి." "రాజు రాముని పేరు చెప్పి ప్రమాణం చేసినప్పుడు, అప్పుడు అడగండి, అతని మాట ఉల్లంఘించబడకుండా." "ఈ రోజు రాత్రి గడిచిపోతే, పని చెడిపోతుంది. నా మాటను మీ ప్రాణంగా ప్రియంగా తీసుకోండి."
దోహా 22
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||22||
చాలా పెద్ద క్రూరమైన కుట్రను చేసి, ఆ పాపిణి, "కోపగృహానికి వెళ్ళు. అప్రమత్తతతో కార్యాన్ని సాధించు, హఠాత్తుగా రాజును నమ్మకు" అని చెప్పింది.
చౌపాయి 23.1-4
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।
तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।
जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।
बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।
बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।
पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।
कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।
राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।
kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||
tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||
jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||
bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||
bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||
pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||
kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||
rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||
రాణి కుబరిని తన ప్రాణానికి ప్రియమైనదానిగా భావించి, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆమె గొప్ప బుద్ధిని కొనియాడింది. "నీవంత హితవుగా ఈ లోకంలో నాకు ఎవరూ లేరు. నేను ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతున్నప్పుడు నీవు నాకు ఆధారమవతావు." "దేవుడు రేపు నా కోరికను నెరవేర్చినట్లైతే, స్నేహితురాలి, నిన్ను నా కన్నుల కనుమణిగా చేసుకొందును." తన దాసీణికి పలువిధాలుగా గౌరవమిచ్చి, కైకేయి కోపభవనానికి వెళ్ళింది. విపత్తు విత్తనం, దాసీ వర్షాకాలం, కైకేయి చెడు మనసు భూమి అయింది. మోసపు నీటిని పొంది మొక్క వచ్చింది; రెండు వరాలు రెండు ఆకులు, దుఃఖం అంతిమంగా వచ్చిన ఫలం. కోపానికి చెందిన అన్ని సామాగ్రాలను సిద్ధం చేసి, తన రాణి పదవిని అనుభవిస్తూనే తన చెడు బుద్ధితో దానిని నాశనం చేసింది. రాజభవనంలోను నగరంలోను ఆనందానికి గొప్ప కోలాహలం ఉండగా, ఈ చెడు పథకం గురించి ఎవరికీ ఏమీ తెలియలేదు.
దోహా 23
प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||23||
నగరంలోని పురుషులు స్త్రీలు అందరూ ఆనందంతో మంగళకరమైన పండుగ ఆచారాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. కొందరు లోపలికి ప్రవేశించారు, కొందరు బయటకు వెళ్లారు, రాజు సభలో గుంపు నిండిపోయింది.
చౌపాయి 24.1-4
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।
प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।
फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।
को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।
जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।
सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।
अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।
को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।
bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||
prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||
phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||
ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||
jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||
sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||
asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||
ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||
వార్త విని రాముని బాల్య స్నేహితులు హృదయంలో ఆనందించారు; పది ఐదు మందిగా గూడి రాముని వద్దకు వెళ్ళారు. ప్రభువు వారి ప్రేమను గుర్తించి గౌరవంగా స్వీకరించి, మృదువైన మాటలతో వారి క్షేమాన్ని అడిగారు. తమ ప్రియ ప్రభువు అనుమతి పొంది, ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్ళారు; దారిలో ఒకరికొకరు రాముని గొప్పతనాన్ని కీర్తించారు. "ప్రపంచంలో రఘువీరుని మాదిరి ఎవరు ఉన్నారు? ఇటువంటి మృదువును ప్రేమను నిలుపువారు? కర్మ బలం చేత ఏ ఏ జన్మలో సంచరించినా, అక్కడ అక్కడ ఈశ్వరుడు మాకు ఇది అనుగ్రహించాలి: మేము సేవకులమై, సీతాపతి మా స్వామి అగుటకు; ఈ బంధం అంతం వరకు నిలవాలి." నగరంలో అందరికీ ఇటువంటి కోరిక ఉంది; కానీ కైకేయ రాజు కూతురు కైకేయి హృదయంలో అత్యధిక దహనం ఉంది. చెడు సాంగత్యం పొంది నాశనం కానివారు ఎవరు? నీచుల సలహాలో తెలివి ఉండదు.
దోహా 24
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||24||
సాయంత్రం సంతోషంతో రాజు కైకేయి గృహానికి వెళ్ళాడు; అది ప్రేమ తన శరీరాన్ని ధరించి, క్రూరత్వాన్ని చేరుకోవడానికి వెళ్ళినట్లు ఉంది.
చౌపాయి 25.1-4
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।
सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।
सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।
सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।
सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।
भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।
कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।
जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||
surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||
so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||
sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||
sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||
bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||
kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||
jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||
కోప భవనం విని రాజు వెనుకకు సగిలిపోయాడు; భయంతో అతని పాదాలు ముందుకు సాగలేకపోయాయి. దేవతల ప్రభువు అతని బలిష్ఠ భుజంలో నివసిస్తాడు, భూమండలంలోని అన్ని రాజులు అతని అనుకూలతలో నిలవడానికి జాగ్రత్త పడతారు, అటువంటి వాడే ఒక స్త్రీ కోపం విని ఎండిపోయాడు. మన్మథుని శక్తి గొప్పతనం ఎంత పెద్దదో చూడండి. త్రిశూలం, వజ్రం, ఖడ్గం ధరించిన వారు రతి దేవత ప్రభువు యొక్క పుష్ప బాణాలతో పడగొట్టబడ్డారు. రాజు భయంతో తన ప్రియురాలి వద్దకు వెళ్ళాడు, ఆమె స్థితిని చూసి కఠిన దుఃఖం పొందాడు. ఆమె గరగరపు పాత వస్త్రాలతో భూమిపై పడుకున్నది, తన శరీరంలోని అనేక ఆభరణాలన్నింటినీ తీసివేసింది. ఆ దీన వస్త్రం దుష్ట మనస్కురాలైన ఆ స్త్రీకి బాగా సరిపోయింది, అనగా ఆమెకు వచ్చే విధవ్యాన్ని ముందే సూచించినట్లు. రాజు సమీపించి మృదువైన స్వరంతో చెప్పాడు, "నా ప్రాణానికి ప్రియమైనదానా, ఏ కారణంకో కోపిస్తున్నావు?"
ఛందం 25
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।
दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||
dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||
"ఏ కారణం కోసం, రాణీ, కోపం తీసుకుంటున్నావు?" అని అడిగి, తన చేతితో ఆమెను తాకాడు; కానీ ఆమె తన భర్తను తోసివేసింది. కోపంతో నిండిన స్త్రీ సర్పం వలె భయంకరంగా అతనిని చూసింది. ఆమె రెండు కోరికలు నోటిలో రెండు నాళుల వలెను, రెండు వరాలు మెలికైన పందుల వలెను ఉండి, తాకిడి చేయుటకు ప్రాణస్థానం వెతుకుతోంది. తులసీదాసు చెప్పుచున్నాడు: విధి వశమైన రాజు, దానిని కామ క్రీడగా లెక్కించాడు.
సోరఠా 25
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||25||
మళ్ళీ మళ్ళీ రాజు అన్నాడు: "అందమైన ముఖం గలదాని, అందమైన కళ్లు గలదాని, కోయిల మాటల వంటి మధురమైన మాటలు గలదాని, ఏనుగు నడక గలదాని, నీ కోపానికి కారణం నాకు చెప్పు."
చౌపాయి 26.1-4
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।
कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।
सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।
जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।
प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।
जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।
बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।
घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||
kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||
sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||
jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||
priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||
jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||
bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||
gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||
ప్రియే, నీకు ఎవరు హాని చేశారు? ఎవరికి రెండు తలలు, యముడు ఎవరిని తీసుకుపోవాలనుకుంటున్నాడు? చెప్పు, ఏ భిక్షకుడిని నేను రాజును చేయాలి? చెప్పు, ఏ రాజును నేను దేశం నుండి తరిమివేయాలి? నీ శత్రువైన అమరుడిని కూడా నేను చంపగలను; పేద కీటకాల వంటి స్త్రీ పురుషులు ఏమిటి? నా స్వభావం నీకు తెలుసు, అందాల రాశి: నా మనసు చకోర పక్షి, నీ ముఖం చంద్రుడు. ప్రియే, నా ప్రాణం, నా కుమారుడు, నా సర్వస్వం; బంధువులు ప్రజలు అంతా నీ అధీనంలో ఉన్నారు. నేను నీతో ఏదైనా మోసం చేసి చెప్పినా, దేవి, రాముని మీద నూఱు ప్రమాణాలు చేస్తున్నాను. చిరునవ్వు చెమ్మి, నీ మనసు కోరినది ఏదైనా అడుగు, నీ అందమైన శరీరాన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించుకో. ఇది ఎంత చెడు సమయమో నీ హృదయంలో ఆలోచించు, ప్రియే, ఈ అనుచిత వస్త్రాన్ని త్వరగా తొలగించు.
దోహా 26
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||26||
దీనిని విని, ప్రతిజ్ఞ యొక్క గొప్పతనాన్ని మనసులో ఆలోచించి, మతిమరుపైన కైకేయి చిరునవ్వుతో లేచింది. దుప్పను చూచి బుగ్గి వేసే వేటగాడి స్త్రీవలె ఆభరణాలను ధరించింది.
చౌపాయి 27.1-4
पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।
भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।
रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।
दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।
ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।
लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।
जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।
कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||
bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||
rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||
dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||
aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||
lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||
jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||
kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||
తరువాత రాజు ఆమెను హృదయంలో నిజమైన సుహృదయని తెలుసుకొని, ప్రేమతో పులకించి మృదువైన మధురమైన వాక్కుతో మరల పలికెను. "నా దేవి, నీ మనసుకు ఇష్టమైనది జరిగింది; నగరంలో ప్రతి ఇంట ఆనందమును శుభాకాంక్షలు వెల్లువెతున్నాయి. రేపు రామునకు యువరాజ పదవిని అనుగ్రహిస్తున్నాను. సులోచనా, మంగళ సామగ్రిని సిద్ధం చేసుకొను." దీని విని ఆమె గట్టి హృదయం ఉలికి పగిలింది, పండిన కురుపును తాకినట్లు. అటువంటి నొప్పిని కూడా ఆమె చిరునవ్వుతో దాచింది, దొంగ భార్య బహిరంగంగా ఏడవలేనట్లు. రాజు ఆమె కపటత్వపు తెలివితేటలను గ్రహించలేదు, ఎందుకంటే కోటి కుటిలులలో మణియైన గురువు చేత ఆమె బోధింపబడింది. రాజు నీతిలో నిపుణుడైనా, స్త్రీల స్వభావము ఆరగించలేని సాగరము. అటుతరువాత తన కపట ప్రేమను పెంచి, నవ్వుతూ కళ్ళను ముఖాన్ని తిప్పుకొని మాట్లాడింది.
దోహా 27
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||27||
"కోరు, కోరు" అని నువ్వు మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతున్నావు, ప్రియుడా, కానీ నువ్వు ఎన్నడూ ఇవ్వలేదు, నేను కూడా తీసుకోలేదు. రెండు వరాలను ఇస్తానని చెప్పావు, కానీ అవి కూడా నాకు దక్కుతాయా అని సందేహం.
చౌపాయి 28.1-4
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।
थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।
झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।
रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।
नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।
सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।
तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।
बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||
thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||
jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||
raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||
nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||
satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||
tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||
bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||
రాజు చిరునవ్వుతో చెప్పాడు, "నీ రహస్యం నాకు అర్థమైంది; కోపానికి నీవు మిక్కలా ఇష్టపడతావు. వరాన్ని భద్రపరచి నీవు ఎప్పుడూ అడగలేదు; నా సాధారణ, మరచిపోయే స్వభావం వల్ల అది నా మనసులో మరచిపోయింది. నన్ను అబద్ధంగా నిందించకు; ఇష్టమైతే రెండింటికి బదులు నాలుగు అడుగు. రఘు వంశం ఆచారం ఎల్లప్పుడూ ఒకేలా వచ్చింది: ప్రాణం పోనివ్వు, కానీ మాట తప్పకూడదు. అబద్ధానికి సమానమైన పాపరాశి లేదు; కోటి గుంజ గింజలు కూడా కొండకు సమానమవుతాయా? సత్యం అన్ని అందమైన మంచి కార్యాలకు మూలం; వేదాలు పురాణాలలో తెలిసినది, మనువు పాడినది. మరింత, సుకృతానికి అనురాగానికి అంతమైన రఘునాథుడైన రాముని పేరు చెప్పి నేను ప్రమాణం చేశాను. అతని మాటను దృఢపరచగానే, దుష్ట మనసు కలిగిన ఆమె చిరునవ్వుతో మాట్లాడింది, దుష్ట బుద్ధి గరుడ పక్షి లా తన మూతి తీసినట్లు.
దోహా 28
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||28||
రాజు కోరికలు అందమైన అడవి, దానిలో నివసించే సంతోషభరితమైన పక్షుల గుంపు అతని ఆనందాలు. భిల్ స్త్రీలా కైకేయి, తన భయంకరమైన మాటల రాబందోరాన్ని వాటిపై విడువబోయింది.
చౌపాయి 29.1-5
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।
मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।
तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।
सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।
गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।
बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।
माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।
मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।
अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||
māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||
tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||
suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||
gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||
bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||
māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||
mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||
avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||
కైకేయి అన్నది: విను, నా ప్రియమైనవాడా, ప్రాణానికి ఇష్టమైనవాడా, నా హృదయానికి ఇష్టంగా ఉన్న మాట: ఒక వరం ఇవ్వు, భరతుని పట్టాభిషేకం. చేతులు జోడించి రెండవ వరం అడుగుతున్నాను: నా కోరికను నెరవేర్చు, నా స్వామీ. పధ్నాలుగు సంవత్సరాలు రాముడు అరణ్యవాసం చేయాలి, తపస్వి వేషంలో, లోకం యెడల పరాన్నమైన త్యాగిగా నివసించాలి. ఆమె మృదువైన మాటలు విని, రాజు హృదయం దుఃఖంతో కొట్టుకుపోయింది, చంద్ర కిరణాలు తాకినప్పుడు విలపించే చకవా పక్షి వలె. అతడు భయంతో వెనుకకు తగ్గి ఏమీ చెప్పలేకపోయాడు, అడవిలో పరుందు ఎరగినప్పుడు బెజ్జం పక్షి వలె. రాజు పూర్తిగా విక్కిపోయాడు, మెరుపు ఆన చెట్టును కొట్టినట్లు. చేయి నుదుటి మీద పెట్టి రెండు కళ్ళు మూసాడు, దుఃఖమే శరీరం తీసుకుని దుఃఖించడం మొదలుపెట్టినట్లు. నా కోరిక వికసించిన కల్పవృక్షం వలె ఉంది; కాయ కాయబోతున్నప్పుడు, ఆడ ఏనుగు దానిని వేరుతో సహా పీకి వేసినట్లు. కైకేయి అయోధ్యను నాశనం చేసింది, ఆపదకు గట్టిగా పునాది వేసింది.
దోహా 29
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||29||
ఏ కాలం, ఏమి జరిగింది! స్త్రీపై నమ్మకం ఉంచి నేను నాశనమయ్యాను, యోగ సిద్ధి ఫలం పక్వమయ్యే సమయంలో అవిద్య తపస్విని నాశనం చేసినట్లు.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
