Prakarana 15

Verse 286 (चौपाई)

राम संग सिय रहति सुखारी। पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।। छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी। प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।। नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी। हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।। सिय मनु राम चरन अनुरागा। अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।। परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा। प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।। सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर। असनु अमिअ सम कंद मूल फर।। नाथ साथ साँथरी सुहाई। मयन सयन सय सम सुखदाई।। लोकप होहिं बिलोकत जासू। तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।

સીતા રામની સંગતમાં આનંદથી રહે છે, નગર, સ્વજનો અને ગૃહને ભૂંસી નાખીને. ક્ષણે ક્ષણે પ્રિયતમના ચંદ્રસમાન મુખને નિહાળે છે, તેનું હૃદય ચકોર પક્ષીની જેમ પ્રમુદિત થાય છે. દિવસે દિવસે તેમનો પ્રેમ વધતો જાય છે; તે દિવસે કોકિલાની જેમ આનંદિત રહે છે. સીતાનું મન રામના ચરણોમાં અનુરક્ત છે; વન તેને હજાર અયોધ્યા જેટલું પ્રિય લાગે છે. પર્ણકુટી પ્રિય છે જ્યારે પ્રિયતમ સાથે હોય; પ્રિય પરિવાર વનમાં હરણ અને પક્ષીઓ જેવો છે. સાસુ-સસરા મુનિપત્ની અને મુનિશ્રેષ્ઠ જેવા છે; તેમનું ભોજન અમૃત જેવું છે, કંદમૂળ ફળો દિવ્ય ભોજન જેવાં છે. નાથની ઉપસ્થિતિમાં પર્ણશય્યા પણ સુખદાયી બને છે; તૃણની શય્યા, સુંદર પલંગ સમાન સુખ આપે છે. જે લોકપાળન કરે છે તે તેમને નિહાળે છે; તેમ છતાં કયો સાંસારિક આનંદ મને તેમની સાથે બાંધી શકે?

Verse 287 (दोहा/सोरठा)

सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु। रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।

જે રામનું સ્મરણ કરે છે તે સાંસારિક સુખોને તૃણ સમાન ત્યજે છે; સીતા, જગતની માતા, રામને પ્રિય છે, અને આશ્ચર્યની વાત નથી.

Verse 288 (चौपाई)

सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं। सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।। कहहिं पुरातन कथा कहानी। सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी।। जब जब रामु अवध सुधि करहीं। तब तब बारि बिलोचन भरहीं।। सुमिरि मातु पितु परिजन भाई। भरत सनेहु सीलु सेवकाई।। कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी। धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।। लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं। जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।। प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु। धीर कृपाल भगत उर चंदनु।। लगे कहन कछु कथा पुनीता। सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।

જે રીતે સીતા અને લક્ષ્મણને સુખ મળે, રઘુનાથ તે જ કરે છે અને તે જ કહે છે. તેઓ પ્રાચીન કથાઓ અને વાર્તાઓ કહે છે; લક્ષ્મણ સાંભળે છે, અને સીતા તેને પરમ સુખ માને છે. જ્યારે જ્યારે રામ અયોધ્યાનું સ્મરણ કરે છે, ત્યારે ત્યારે તેમના નેત્રો જળથી ભરાય છે. માતા, પિતા, સ્વજનો અને ભાઈઓ, ભરતનો પ્રેમ, તેમના ગુણો અને સેવાનું સ્મરણ કરીને. કૃપાસિંધુ પ્રભુ દુખી થાય છે; તેમ છતાં તેઓ ધૈર્ય ધરે છે, યોગ્ય સમયનો વિચાર કરીને. સીતા અને લક્ષ્મણને વ્યાકુળ જોઈને, તેઓ ચિંતિત થાય છે, જેમ કોઈ પુરુષ તેની પાછળ આવનારાઓ માટે ચિંતિત હોય. પ્રિયા અને બંધુની સ્થિતિ જોઈને, રઘુનંદન, ધૈર્યવાન અને કૃપાળુ, ભક્તોના હૃદયને શીતળ કરનારા ચંદ્ર બને છે. તેઓ કોઈ પવિત્ર કથા કહેવા લાગે છે; તે સાંભળીને લક્ષ્મણ અને સીતાને સુખ મળે છે.

Verse 289 (दोहा/सोरठा)

रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत। जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।

રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે, તેમના વનનિવાસમાં શોભાયા, જેમ ઇન્દ્ર દેવોના નગરમાં શચી અને જયંત સાથે શોભાય છે.

Verse 290 (चौपाई)

जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें। पलक बिलोचन गोलक जैसें।। सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि। जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।। एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी। खग मृग सुर तापस हितकारी।। कहेउँ राम बन गवनु सुहावा। सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।। फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई। सचिव सहित रथ देखेसि आई।। मंत्री बिकल बिलोकि निषादू। कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।। राम राम सिय लखन पुकारी। परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।। देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं। जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।

પ્રભુ, સીતા અને લક્ષ્મણ એકસાથે જોડાયેલા હતા, જેમ પલકો નેત્રગોળા સાથે જોડાયેલી હોય. લક્ષ્મણ સીતા અને રઘુવીરની સેવા કરે છે, જેમ અવિવેકી શરીર આત્માની સેવા કરે છે. આ રીતે પ્રભુ વનમાં સુખથી વાસ કરે છે, પક્ષીઓ, હરણો, દેવો અને તપસ્વીઓના હિતકારી. મેં રામની વનગમનની કથા કહી, હવે સુમંત્ર, સાંભળો કેવી રીતે અયોધ્યા આવ્યા. નિષાદ પ્રભુને પહોંચાડીને પાછો ફર્યો, અને રથ અને મંત્રી સાથે આવ્યો. મંત્રી નિષાદને જોઈને વ્યાકુળ થયો; તેને જે શોક થયો તે કહી શકાતો નથી. 'રામ, રામ, સીતા, લક્ષ્મણ!' પોકારીને તે ભૂમિ પર પડી ગયો, અત્યંત વ્યાકુળ. ઘોડાઓને દક્ષિણ દિશામાં જોતા, એવું લાગતું કે પાંખ વિનાના પક્ષીઓ મહાન સંકટમાં છે.

Verse 291 (दोहा/सोरठा)

नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि। ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।

તેઓ ઘાસ ચરતા નથી, જળ પીતા નથી, નેત્રોમાંથી આંસુ વહે છે. રઘુશ્રેષ્ઠના અશ્વોને નિહાળીને બધા નિષાદો ચિંતિત થયા.

Verse 292 (चौपाई)

धरि धीरज तब कहइ निषादू। अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।। तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता। धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता।। बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी। रथ बैठारेउ बरबस आनी।। सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी। रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।। चरफराहिं मग चलहिं न घोरे। बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।। अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें। राम बियोगि बिकल दुख तीछें।। जो कह रामु लखनु बैदेही। हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।। बाजि बिरह गति कहि किमि जाती। बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।

પછી નિષાદે ધૈર્ય ધરીને કહ્યું: 'હવે સુમંત્ર, તમારો શોક દૂર કરો. તમે પંડિત છો, પરમાર્થના જ્ઞાતા છો; ધૈર્ય ધરો, જાણો કે વિધાતા અમને પ્રતિકૂળ છે.' અનેક મૃદુ વાણી અને કથાઓ કહીને, તેણે કોઈક રીતે તેને રથમાં બેસાડીને લાવ્યો. શોકથી નિર્બળ રથ ભાગી શકતો ન હતો; રઘુશ્રેષ્ઠના વિયોગનો પીડા હૃદયમાં રહ્યો. ઘોડાઓ ધ્રૂજતા હતા અને આગળ ચાલતા ન હતા; જાણે વનના જંગલી હરણો રથમાં જોડાયા હોય. તેઓ ઠોંગરાતા અને પડતા, પછી પાછળ ફરીને જોતા; રામના વિયોગથી વ્યાકુળ અને દુખી. જ્યારે કોઈ રામ, લક્ષ્મણ કે વૈદેહીનું નામ લે, ત્યારે તેઓ હિનહિનાટ કરીને તે દિશામાં જોતા. વિયોગમાં ઘોડાઓની સ્થિતિ કોણ કહી શકે? તેઓ મણિ વિનાના સર્પ જેવા સંપૂર્ણ નિરાશ હતા.

Verse 293 (दोहा/सोरठा)

भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग। बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।

નિષાદ શોકથી પામાયો, મંત્રી અને ઘોડાઓને જોતો રહ્યો. પછી તેણે ચાર સારા સેવકોને બોલાવીને સારથીની સાથે મોકલ્યા.

Verse 294 (चौपाई)

गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई। बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।। चले अवध लेइ रथहि निषादा। होहि छनहिं छन मगन बिषादा।। सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना। धिग जीवन रघुबीर बिहीना।। रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू। जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।। भए अजस अघ भाजन प्राना। कवन हेतु नहिं करत पयाना।। अहह मंद मनु अवसर चूका। अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।। मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई। मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।। बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई। चलेउ समर जनु सुभट पराई।।

ગુહે સારથીને પહોંચાડીને પાછો મોકલ્યો; વિરહના શોકનું વર્ણન નથી થઇ શકતું. નિષાદોએ રથ લઇને અયોધ્યા તરફ પ્રયાણ કર્યું; દરેક ક્ષણે તેઓ શોકમાં ડૂબેલા હતા. સુમંત્ર ચિંતા અને શોકથી ભરેલો રડ્યો: રઘુપતિ વિનાનું આ જીવન ધિક્કારવા યોગ્ય છે! આ નીચ શરીર અંત સુધી ટકશે નહીં, કારણ કે રઘુપતિના વિયોગમાં તેણે યશ પ્રાપ્ત નથી કર્યો. મારું જીવન પાપ અને અપકીર્તિનું પાત્ર બની ગયું છે; કયા કારણે તે નાશ પામતું નથી? અરે, મારું મન મંદ હતું અને મેં સમય ગુમાવ્યો; આજે પણ મારું હૃદય બે ભાગમાં વિભાજાયેલું નથી. તેણે હાથથી માથું પીટીને પસ્તાવો કર્યો, અને મનમાં તેણે જે ધન એકઠું કર્યું હતું તે ગુમાવ્યું. પોતાની પ્રતિજ્ઞાથી બંધાયેલો, તેને વીર કહેવામાં આવ્યો; તે યુદ્ધમાં જતા યોદ્ધાની જેમ આગળ વધ્યો.

Verse 295 (दोहा/सोरठा)

बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति। जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।

એક બ્રાહ્મણ, જ્ઞાની અને વેદના જ્ઞાતા, સજ્જનો દ્વારા સ્વીકૃત અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, જ્યારે ગુપ્તરીતે દારૂ પીએ છે, ત્યારે તે ચિંતાથી ભરેલો મંત્રી બની જાય છે.

Verse 296 (चौपाई)

जिमि कुलीन तिय साधु सयानी। पतिदेवता करम मन बानी।। रहै करम बस परिहरि नाहू। सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।। लोचन सजल डीठि भइ थोरी। सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।। सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी। जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।। बिबरन भयउ न जाइ निहारी। मारेसि मनहुँ पिता महतारी।। हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी। जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।। बचनु न आव हृदयँ पछिताई। अवध काह मैं देखब जाई।। राम रहित रथ देखिहि जोई। सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।

જેમ ઉચ્ચ કુળની સ્ત્રી, સાધ્વી અને જ્ઞાનવાન, જે પતિને વિચાર, વાણી અને કર્મમાં દેવતા માને છે, તે પતિની ઇચ્છાને આધીન રહે છે, અન્ય બધું ત્યજીને, તેમ મંત્રીના હૃદયમાં ભયંકર વેદના પ્રજ્વલિત થઇ. તેની આંખો ભીની થઇ ગઇ, તેની દૃષ્ટિ અસ્થિર થઇ ગઇ; તેના કાન કંઇ સાંભળી શકતા નહોતા, તેનું મોહિત મન મોહિત થયું. તેના ઓઠ સૂકાઇ ગયા, તેનું મુખ સૂકું થઇ ગયું; તેનો પ્રાણ તેને છોડતો નહોતો, હૃદયના દ્વાર બંધ થઇ ગયા હતા. તે ઓળખી ન શકાય તેટલો પીળો થઇ ગયો; જાણે તેના પિતા અને માતા મૃત્યુ પામ્યા હોય. હાનિ અને લજ્જાએ તેના હૃદયને પ્રચંડ રીતે ઘેરી લીધું, જેમ પાપી યમપુરીના માર્ગનું ચિંતન કરે છે. કોઇ શબ્દ નીકળતા નહોતા, જોકે તેનું હૃદય પસ્તાવાથી ભરેલું હતું; અયોધ્યામાં હું શા માટે જઇને મારું મુખ બતાવીશ? જે કોઇ રામ વિનાના રથને જોશે, તે મને જોઇને લજ્જા અનુભવશે.

Verse 297 (दोहा/सोरठा)

धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि। उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।

જ્યારે નગરના વ્યાકુળ પુરુષો અને સ્ત્રીઓ દોડીને મને પૂછશે, ત્યારે હું તે સર્વને ઉત્તર આપીશ, મારા હૃદયમાં વજ્ર સ્થાપીને.

Verse 298 (चौपाई)

पुछिहहिं दीन दुखित सब माता। कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।। पूछिहि जबहिं लखन महतारी। कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।। राम जननि जब आइहि धाई। सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।। पूँछत उतरु देब मैं तेही। गे बनु राम लखनु बैदेही।। जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा। जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।। पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना। जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।। देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई। आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।। सुनत लखन सिय राम सँदेसू। तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।

બધી માતાઓ દીન અને દુખી થઇને મને પૂછશે; હું તેમને શું કહીશ, હે સર્જનહાર? જ્યારે લક્ષ્મણની માતા મને પૂછશે, ત્યારે હું કયો સાંત્વનનો સંદેશ આપીશ? જ્યારે રામની માતા દોડીને આવશે, જેમ ગાય તેના વાછરડાને યાદ કરીને ડાકો મારે છે, ત્યારે હું તેમને આ ઉત્તર આપીશ: રામ, લક્ષ્મણ અને વિદેહના પુત્રી વનમાં ગયા છે. જે જે પૂછશે, તેને હું ઉત્તર આપીશ; હવે હું અયોધ્યા જઇશ અને આ સાંત્વન લઇ જઇશ. જ્યારે રાજા, દુખી અને વ્યાકુળ થઇને પૂછશે, જેનું જીવન રઘુનાથને સમર્પિત છે, ત્યારે હું કયો ઉત્તર આપીશ, કયા મુખે હાજર થઇશ? હું કુમારોને સુરક્ષિત પહોંચાડીને આવ્યો છું. રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાનો સંદેશ સાંભળીને, રાજા તેમનું શરીર ત્યજશે, જેમ મનુષ્ય તૃણને ફેંકી દે છે.

Verse 299 (दोहा/सोरठा)

ह्रदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु। जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।

મારું હૃદય ફાટી ગયું નહીં, જેમ કાંપ તેમાંથી પાણી અલગ થાય ત્યારે ફાટતું નથી. હું જાણું છું કે બ્રહ્માએ મને આ શરીર આવી પીડા સહન કરવા માટે આપ્યું છે.

Verse 300 (चौपाई)

एहि बिधि करत पंथ पछितावा। तमसा तीर तुरत रथु आवा।। बिदा किए करि बिनय निषादा। फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।। पैठत नगर सचिव सकुचाई। जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।। बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा। साँझ समय तब अवसरु पावा।। अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें। पैठ भवन रथु राखि दुआरें।। जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए। भूप द्वार रथु देखन आए।। रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे। गरहिं गात जिमि आतप ओरे।। नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें। निघटत नीर मीनगन जैंसें।।

જ્યારે તે આ રીતે પસ્તાવા સાથે માર્ગ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે રથ ઝડપથી તમસા નદીના કિનારે પહોંચ્યો. વિદાય લઇને નિષાદે વિનંતી કરી; પછી તેમના ચરણોમાં પડીને અને શોકથી પામાયેલો તે પાછો ફર્યો. મંત્રી લજ્જા સાથે નગરમાં પ્રવેશ્યો, જાણે તેણે ગાય, બ્રાહ્મણ કે ગુરુની હત્યા કરી હોય. તે વૃક્ષ નીચે બેસીને દિવસ વીતાવી દીધો; પછી સાંજના સમયે તેને અવસર મળ્યો. તે અંધારામાં અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યો; તે પોતાના ઘરમાં ગયો અને રથ દરવાજે રાખ્યો. જે જે રાજાઓએ સમાચાર સાંભળીને રથ જોવા દરવાજે આવ્યા, તેમણે રથને ઓળખીને ભયભીત થયા; તેમણે પોતાના શરીરને શાપ આપ્યો, જાણે તે સૂર્યથી ભઠ્ઠ થયેલા વસ્ત્રો હોય. નગરના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વ્યાકુળ હતા, જેમ પાણી સૂકાઇ જાય ત્યારે માછલીઓ તેનામાં ભટકતી હોય.

Verse 301 (दोहा/सोरठा)

सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु। भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।

જ્યારે સર્વએ મંત્રીના આગમનની વાત સાંભળી, ત્યારે રાજમહેલ વ્યાકુળતાથી ભરાઇ ગયો. તેમને તે ઘર ભયંકર લાગ્યું, જાણે તે પ્રેતોનું નિવાસસ્થાન હોય.

Verse 302 (चौपाई)

अति आरति सब पूँछहिं रानी। उतरु न आव बिकल भइ बानी।। सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा। कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।। दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई। कौसल्या गृहँ गईं लवाई।। जाइ सुमंत्र दीख कस राजा। अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।। आसन सयन बिभूषन हीना। परेउ भूमितल निपट मलीना।। लेइ उसासु सोच एहि भाँती। सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।। लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती। जनु जरि पंख परेउ संपाती।। राम राम कह राम सनेही। पुनि कह राम लखन बैदेही।।

અત્યંત વ્યાકુળતાથી બધી રાણીઓએ પૂછપરછ કરી, પરંતુ કોઇ ઉત્તર ન આવ્યો, કારણ કે તેમનો અવાજ રુંધાઇ ગયો હતો. તેમના કાન કંઇ સાંભળી શકતા નહોતા, તેમની આંખો કંઇ જોઇ શકતી નહોતી; તેમણે પૂછ્યું, મને કહો, રાજા ક્યાં છે? અને દરેકે તેને પૂછપરછ કરી. જ્યારે દાસીઓએ મંત્રીને એટલો વ્યાકુળ જોયો, ત્યારે તેમણે તેને કૌસલ્યાના ઘરે લઇ ગયા. સુમંત્ર ગયો અને જોયું કે રાજા કેવા છે, જેમ ચંદ્ર અમૃત વિના તેજહીન થયો હોય. આસન, પલંગ અને આભૂષણો વિના, તે જમીન પર પડેલો હતો, સંપૂર્ણ મલિન થયો હતો. તે આ રીતે વિચારતા ઊંડા નિશ્વાસો લેતો રહ્યો, જાણે તે સ્વર્ગમાંથી નીચે પડી ગયો હોય. તે ચિંતા લેતો રહ્યો, તેનું હૃદય ક્ષણ ક્ષણે વેદનાથી ભરાતું ગયું, જાણે પીછાં બળી ગયેલો પક્ષી જમીન પર પડી ગયો હોય. તે બોલ્યો, રામ, રામ, હે પ્રિય રામ, અને પછી ફરી, રામ, લક્ષ્મણ, વૈદેહી.

Verse 303 (दोहा/सोरठा)

देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु। सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।

મંત્રીને જોઈને તેમણે 'જય, આપ જીવો!' એમ કહીને વિનમ્રતાથી પ્રણામ કર્યું. તે સાંભળીને રાજા વ્યાકુળ થઈને ઊઠ્યા અને બોલ્યા, 'હે સુમંત્ર, મને કહો, રામ ક્યાં છે?'

Verse 304 (चौपाई)

भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई। बूड़त कछु अधार जनु पाई।। सहित सनेह निकट बैठारी। पूँछत राउ नयन भरि बारी।। राम कुसल कहु सखा सनेही। कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।। आने फेरि कि बनहि सिधाए। सुनत सचिव लोचन जल छाए।। सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू। कहु सिय राम लखन संदेसू।। राम रूप गुन सील सुभाऊ। सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।। राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू। सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।। सो सुत बिछुरत गए न प्राना। को पापी बड़ मोहि समाना।।

રાજાએ સુમંત્રને હૃદય સાથે લગાવ્યા, જેમ ડૂબતો માણસ કોઈ આધાર મેળવે. તેમણે પ્રેમથી તેને નજીક બેસાડ્યો અને આંખો આંસુથી ભરીને પૂછ્યું. 'મારા પ્રિય મિત્ર, રામનું કુશલ માંગવ કહો; રઘુનાથ, લક્ષ્મણ અને વૈદેહી ક્યાં છે? શું તેઓ પાછા ફર્યા છે કે વનમાં ગયા છે?' આ સાંભળીને મંત્રીની આંખો આંસુથી છલછલ થઈ ગઈ. શોકથી પીડિત રાજાએ ફરી પૂછ્યું, 'સીતા, રામ અને લક્ષ્મણનો સંદેશ કહો.' રામના સ્વરૂપ, ગુણ, શીલ અને સ્વભાવનું વારંવાર સ્મરણ કરીને રાજાનું હૃદય શોકથી ભરાઈ ગયું. રાજાએ વનવાસની વાત સાંભળી; સાંભળીને તેમના મનમાં ન હર્ષ રહ્યો ન શોક. આવા પુત્રોથી વિયોગ થતાં પણ પ્રાણ ગયા નહિ; મારા જેવો મોટો પાપી કોણ?

Verse 305 (दोहा/सोरठा)

सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ। नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।

હે મિત્ર, જ્યાં પણ રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ હોય, ત્યાં મને પહોંચાડો. જો તમે આ ન કરો, તો જાણજો કે મને જીવવાની ઈચ્છા નથી; હું સત્ય કહું છું.