Prakarana 15

Verse 286 (चौपाई)

राम संग सिय रहति सुखारी। पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।। छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी। प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।। नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी। हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।। सिय मनु राम चरन अनुरागा। अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।। परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा। प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।। सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर। असनु अमिअ सम कंद मूल फर।। नाथ साथ साँथरी सुहाई। मयन सयन सय सम सुखदाई।। लोकप होहिं बिलोकत जासू। तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।

ಸೀತೆಯು ರಾಮನ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ನಗರ, ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಯನ್ನು ಮರೆತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಕ್ಷಣಕ್ಷಣವೂ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಹರ್ಷಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ದಿನದಿನಕ್ಕೆ ಅವರ ಪ್ರೇಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಕೋಕಿಲವು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುವಂತೆ ಅವಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಅವಳಿಗೆ ಆ ಅರಣ್ಯವು ಸಾವಿರ ಅಯೋಧ್ಯೆಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಿಯತಮನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದರೆ ಎಲೆಗಳ ಗುಡಿಸಲೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಿಯ ಕುಟುಂಬವಿರುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಅತ್ತೆ ಮಾವಂದಿರು ಮುನಿಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಂತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಆಹಾರವು ಅಮೃತದಂತೆ, ಬೇರು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಭೋಜನದಂತೆ. ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಾನಿಧ್ಯದಿಂದ ಎಲೆಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯೂ ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ; ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯು ಉತ್ತಮ ಹಾಸಿಗೆಯಂತೆ ಸಮಾನ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಲೋಕಪಾಲಕರು ಅವಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾವ ಭೌತಿಕ ಸುಖವು ನನ್ನನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಬಂಧಿಸಬಲ್ಲದು?

Verse 287 (दोहा/सोरठा)

-सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु। रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।

ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವರು ಭೌತಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜಗತ್ತಿನ ಜನನಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳು, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 288 (चौपाई)

सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं। सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।। कहहिं पुरातन कथा कहानी। सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी। जब जब रामु अवध सुधि करहीं। तब तब बारि बिलोचन भरहीं।। सुमिरि मातु पितु परिजन भाई। भरत सनेहु सीलु सेवकाई।। कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी। धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।। लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं। जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।। प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु। धीर कृपाल भगत उर चंदनु।। लगे कहन कछु कथा पुनीता। सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।

ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ರಘುನಾಥನು ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಪುರಾತನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯು ಅದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬುತ್ತವೆ. ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹೋದರರನ್ನು, ಭರತನ ಪ್ರೇಮ, ಅವನ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು. ಕೃಪಾಸಿಂಧುವಾದ ಪ್ರಭುವು ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಸಮಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನು ಕಾಳಜಿಗೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುವಂತೆ. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ರಘುನಂದನನು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಳುವಾಗಿ, ಭಕ್ತರ ಹೃದಯವನ್ನು ತಂಪುಗೊಳಿಸುವ ಚಂದ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೆಲವು ಪವಿತ್ರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 289 (दोहा/सोरठा)

रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत। जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।

ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅರಣ್ಯವಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ನಗರದಲ್ಲಿ ಶಚಿ ಮತ್ತು ಜಯಂತರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ.

Verse 290 (चौपाई)

जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें। पलक बिलोचन गोलक जैसें।। सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि। जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।। एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी। खग मृग सुर तापस हितकारी।। कहेउँ राम बन गवनु सुहावा। सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।। फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई। सचिव सहित रथ देखेसि आई।। मंत्री बिकल बिलोकि निषादू। कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।। राम राम सिय लखन पुकारी। परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।। देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं। जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।

ಪ್ರಭು, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರು, ರೆಪ್ಪೆಗಳು ಕಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಘುವೀರನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದ ದೇಹವು ಆತ್ಮವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ, ಜಿಂಕೆಗಳಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕಾರಿಯಾಗಿ. ರಾಮನ ಅರಣ್ಯಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತೃಪ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ಈಗ ಕೇಳು, ಸುಮಂತ್ರ, ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದನು. ನಿಷಾದನು ಪ್ರಭುವನ್ನು ಒಯ್ದ ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು, ರಥ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದನು. ನಿಷಾದನನ್ನು ನೋಡಿ ಮಂತ್ರಿಯು ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು; ಅವನಿಗೆ ಆದ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಅವನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅತೀವ ದುಃಖಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅತೀವ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು.

Verse 291 (दोहा/सोरठा)

नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि। ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।

ಅವು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲಾ ನಿಷಾದರು ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು.

Verse 292 (चौपाई)

धरि धीरज तब कहइ निषादू। अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।। तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता। धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी। रथ बैठारेउ बरबस आनी।। सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी। रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।। चरफराहिं मग चलहिं न घोरे। बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।। अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें। राम बियोगि बिकल दुख तीछें।। जो कह रामु लखनु बैदेही। हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।। बाजि बिरह गति कहि किमि जाती। बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।

ಆಗ ನಿಷಾದನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಹೇಳಿದನು: ಸುಮಂತ್ರ, ಈಗ ನಿನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನೀನು ವಿದ್ವಾಂಸನು, ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವನು; ವಿಧಾತನು ನಮಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳು. ಅನೇಕ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕಥೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಅವನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ತಂದನು. ದುಃಖದಿಂದ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನ ವಿಯೋಗದ ನೋವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಕುದುರೆಗಳು ನಡುಗುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅರಣ್ಯದ ಕಾಡು ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಅವು ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದು, ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು; ರಾಮನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿದ್ದವು. ಯಾರಾದರೂ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಅಥವಾ ವೈದೇಹಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವು ಹೆಣಗಿ ಆ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮರಿಗಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಿ? ಅವು ಮಣಿಯಿಲ್ಲದ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದುಃಖಿತವಾಗಿದ್ದವು.

Verse 293 (दोहा/सोरठा)

भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग। बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।

ನಿಷಾದನು ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಒಳ್ಳೆಯ ಸೇವಕರನ್ನು ಕರೆದು ಸಾರಥಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.

Verse 294 (चौपाई)

गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई। बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।। चले अवध लेइ रथहि निषादा। होहि छनहिं छन मगन बिषादा।। सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना। धिग जीवन रघुबीर बिहीना।। रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू। जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।। भए अजस अघ भाजन प्राना। कवन हेतु नहिं करत पयाना।। अहह मंद मनु अवसर चूका। अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।। मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई। मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।। बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई। चलेउ समर जनु सुभट पराई।।

ಗುಹನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಒಡಂಬಡಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಬೇರ್ಪಾಟಿನ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಿಷಾದರು ರಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಟರು; ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವೂ ಅವರು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರು. ಸುಮಂತ್ರನು ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿ ಕೂಗಿದನು: "ರಘುವಂಶದ ಸ್ವಾಮಿಯಿಲ್ಲದೆ ಈ ಜೀವನ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತವಾಗಲಿ! ಈ ಅಧಮ ದೇಹವು ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರಘುವಂಶದ ಸ್ವಾಮಿ ಹೊರಟಾಗ ಅದು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಪಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಅಯ್ಯೋ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮಂದವಾಗಿತ್ತು, ನಾನು ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡೆ; ಇನ್ನೂ ಸಹ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಎರಡು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೈಯಿಂದ ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದುಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಧನರಾಶಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವನು ಶೂರವೀರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಯೋಧನಂತೆ ಹೊರಟನು.

Verse 295 (दोहा/सोरठा)

बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति। जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸ, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಕುಲದ ವಿವೇಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಮದ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದಾಗ, ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಂತ್ರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 296 (चौपाई)

जिमि कुलीन तिय साधु सयानी। पतिदेवता करम मन बानी।। रहै करम बस परिहरि नाहू। सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।। लोचन सजल डीठि भइ थोरी। सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।। सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी। जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।। बिबरन भयउ न जाइ निहारी। मारेसि मनहुँ पिता महतारी।। हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी। जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।। बचनु न आव हृदयँ पछिताई। अवध काह मैं देखब जाई।। राम रहित रथ देखिहि जोई। सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।

ಸಜ್ಜನಳೂ ವಿವೇಕಿಯೂ ಆದ ಉತ್ತಮ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯು, ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಕ್ಯ ಮತ್ತು ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯ ಅಧೀನಳಾಗಿ ಇತರರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ದುಃಖವು ಉರಿಯಿತು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತೇವಗೊಂಡವು, ನೋಟವು ಅಸ್ಥಿರವಾಯಿತು; ಅವನ ಕಿವಿಗಳು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸು ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಿತು. ಅವನ ತುಟಿಗಳು ಒಣಗಿದವು, ಬಾಯಿ ಒಣಗಿತು; ಅವನ ಪ್ರಾಣವು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅವನು ಗುರುತಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಬಿಳಿಚಿಹೋದನು; ಅವನ ತಂದೆ ತಾಯಿಗಳು ಸತ್ತಂತೆ ಕಂಡುಬಂದನು. ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಲಜ್ಜೆಯು ಹೇರಳವಾಗಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆವರಿಸಿತು, ಯಮನ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಯೋಚಿಸುವ ಪಾಪಿಯಂತೆ. ಮಾತುಗಳು ಬರಲಿಲ್ಲ, ಹೃದಯ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ನಾನು ಏಕೆ ಹೋಗಿ ಮುಖ ತೋರಿಸಬೇಕು? ರಾಮನಿಲ್ಲದ ರಥವನ್ನು ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಲಜ್ಜೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 297 (दोहा/सोरठा)

-धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि। उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।

ನಗರದ ದುಃಖಿತ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಓಡಿ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಜ್ರವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುವೆನು.

Verse 298 (चौपाई)

पुछिहहिं दीन दुखित सब माता। कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।। पूछिहि जबहिं लखन महतारी। कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।। राम जननि जब आइहि धाई। सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।। पूँछत उतरु देब मैं तेही। गे बनु राम लखनु बैदेही।। जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।। पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना। जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।। देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई। आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।। सुनत लखन सिय राम सँदेसू। तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।

ಎಲ್ಲಾ ತಾಯಂದಿರು ದೀನರಾಗಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರಿಗೆ ನಾನೇನು ಹೇಳಲಿ, ಓ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತಾ? ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಾಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಯಾವ ಸಾಂತ್ವನದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಲಿ? ರಾಮನ ತಾಯಿ ಓಡಿ ಬಂದಾಗ, ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ನೆನೆದು ಅರಚುವ ಹಸುವಿನಂತೆ, ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ಈ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುವೆನು: ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಿದೇಹರಾಜಕುಮಾರಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುವೆನು; ಈಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು. ರಘುನಾಥನಿಗೆ ತನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ದುಃಖಿತ ರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಯಾವ ಮುಖದಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಲಿ? ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ತಲುಪಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜನು ಮನುಷ್ಯನು ಹುಲ್ಲಿನ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವನು.

Verse 299 (दोहा/सोरठा)

-ह्रदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।। जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।

ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಒಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಕೆಸರಿನಿಂದ ನೀರು ಬೇರ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅದು ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ನನಗೆ ಈ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

Verse 300 (चौपाई)

एहि बिधि करत पंथ पछितावा। तमसा तीर तुरत रथु आवा।। बिदा किए करि बिनय निषादा। फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।। पैठत नगर सचिव सकुचाई। जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।। बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा। साँझ समय तब अवसरु पावा।। अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें। पैठ भवन रथु राखि दुआरें।। जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए। भूप द्वार रथु देखन आए।। रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे। गरहिं गात जिमि आतप ओरे।। नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें। निघटत नीर मीनगन जैंसें।।

ಅವನು ಈ ರೀತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ದಾರಿ ಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಥವು ತಮಸಾ ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ನಿಷಾದರು ವಿದಾಯ ನೀಡಿ ವಿನಂತಿಸಿದರು; ನಂತರ ಅವರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು ದುಃಖದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದರು. ಮಂತ್ರಿಯು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು, ಗುರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ. ಅವನು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತು ದಿನವನ್ನು ಕಳೆದನು; ನಂತರ ಸಂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಥವನ್ನು ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟನು. ಯಾವ ರಾಜರು ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಥವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರೋ, ಅವರು ರಥವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರು; ಸೂರ್ಯನ ಶಾಖದಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಬಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಶಪಿಸಿದರು. ನಗರದ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು, ನೀರು ಒಣಗಿದಾಗ ಮೀನುಗಳು ಅಲ್ಲಾಡುವಂತೆ.

Verse 301 (दोहा/सोरठा)

-सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु। भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।

ಮಂತ್ರಿಯ ಆಗಮನವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿದಾಗ, ಅರಮನೆಯು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಅವರಿಗೆ ಆ ಮನೆಯು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡಿತು, ಪಿಶಾಚಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನದಂತೆ.

Verse 302 (चौपाई)

अति आरति सब पूँछहिं रानी। उतरु न आव बिकल भइ बानी।। सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा। कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।। दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई। कौसल्या गृहँ गईं लवाई।। जाइ सुमंत्र दीख कस राजा। अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।। आसन सयन बिभूषन हीना। परेउ भूमितल निपट मलीना।। लेइ उसासु सोच एहि भाँती। सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।। लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती। जनु जरि पंख परेउ संपाती।। राम राम कह राम सनेही। पुनि कह राम लखन बैदेही।।

ಮಹಾರಾಣಿಯರು ಎಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು, ಆದರೆ ಉತ್ತರ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಅವರ ಧ್ವನಿಗಳು ಕಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅವರ ಕಿವಿಗಳು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಕಣ್ಣುಗಳು ನೋಡಲಿಲ್ಲ; ಅವರು "ಹೇಳಿ, ರಾಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ದಾಸಿಯರು ಮಂತ್ರಿಯು ಹಾಗೆ ಕಳಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಅವರು ಅವನನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಸುಮಂತ್ರನು ಹೋಗಿ ರಾಜನು ಹೇಗಿದ್ದಾರೆಂದು ನೋಡಿದನು, ಅಮೃತವಿಲ್ಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಪ್ರಭೆಯಿಲ್ಲದೆ. ಆಸನ, ಶಯ್ಯೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಅವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಲಿನರಾಗಿ. ಅವರು ಉಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಈ ರೀತಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಂತೆ. ಅವರು ಕ್ಷಣ ಕ್ಷಣವೂ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೃದಯದೊಂದಿಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟ ಪಕ್ಷಿಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಂತೆ. ಅವರು "ರಾಮ, ರಾಮ, ಓ ಪ್ರಿಯ ರಾಮ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ನಂತರ ಮತ್ತೆ "ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವೈದೇಹಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

Verse 303 (दोहा/सोरठा)

देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु। सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।

ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು 'ಜಯ, ನೀನು ಬಾಳಿರು' ಎಂದು ಕೂಗಿ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಎದ್ದು 'ಸುಮಂತ್ರ, ರಾಮ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳು' ಎಂದನು.

Verse 304 (चौपाई)

भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई। बूड़त कछु अधार जनु पाई।। सहित सनेह निकट बैठारी। पूँछत राउ नयन भरि बारी।। राम कुसल कहु सखा सनेही। कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।। आने फेरि कि बनहि सिधाए। सुनत सचिव लोचन जल छाए।। सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू। कहु सिय राम लखन संदेसू।। राम रूप गुन सील सुभाऊ। सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।। राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू। सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।। सो सुत बिछुरत गए न प्राना। को पापी बड़ मोहि समाना।।

ರಾಜನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡನು, ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನು ಆಧಾರ ಪಡೆದಂತೆ. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕೂರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಕೇಳಿದನು: 'ಪ್ರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತ, ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳು; ರಘುನಾಥ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ಅವರು ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆಯೇ?' ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ದುಃಖದಿಂದ ಪರಿತಪ್ತನಾದ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: 'ಸೀತೆ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳು.' ರಾಮನ ರೂಪ, ಗುಣ, ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತಮ್ಮತ್ತೆ ನೆನೆದು ರಾಜನ ಹೃದಯ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ರಾಜನು ವನವಾಸದ ವಿಷಯ ಕೇಳಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವೂ ಇಲ್ಲ, ದುಃಖವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಪುತ್ರರು ಬೇರ್ಪಟ್ಟಾಗಲೂ ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ; ನಾನು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಿ!

Verse 305 (दोहा/सोरठा)

सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ। नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।

ಸ್ನೇಹಿತನೇ, ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ನೀನು ಹಾಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.