यह सोपान ‘विरह-धर्म’ का द्वार है: राजधर्म, पुत्रधर्म, और भक्तिधर्म का एक साथ परीक्षण। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ की साधना है—जहाँ सुख (राज्य) त्यागकर ‘राम-नाम-स्मरण’ और ‘मर्यादा’ को मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया जाता है। इस अंश में वन-जीवन की मधुरता (सीता का संतोष) और अयोध्या की वेदना (सुमंत्र-दशरथ का शोक) साथ रखकर तुलसी ‘राग’ को ‘वैराग्य’ में रूपांतरित करते हैं।
अस्य खण्डस्य प्रमुखो रसः करुण एव; किन्तु सा करुणा ‘विषाद’रूपा न, अपि तु ‘भक्ति-परिपाक’रूपा। पूर्वभागे सीताया वन-सुखं (शृङ्गार-शान्तयोर्मिश्र-रसः) प्रकाशते—प्रियतम-सहवासः, कन्द-मूल-फल-भोजनम्, पर्णकुटी-वासश्च; एते सर्वे ‘अवध-सहस्र-समं’ वनं प्रियं कुर्वन्ति। तुलसीदासः अत्र विषय-भोग-निषेधं न नकारात्मक-उपदेशेन, किन्तु उच्चतरासक्त्या—राम-चरणानुरागेण—प्रतिस्थापयति। ततः दृष्टिः परिवर्तते—सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनम्, अश्वानां विरह-विकारः, नगरस्य निस्तब्धता, दशरथस्य च भग्नता—इति करुण-रसः पराकाष्ठां गच्छति। एषा व्यवस्था सोपान-क्रमे निर्णायिका: रामस्य ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’रूपं तदैव पूर्णं भवति यदा तस्य त्याग-दुःखं समाजे (अयोध्यायाम्) नैतिक-जागरणरूपेण अवतरति। एवं ‘विरहः’ तपस्यारूपेण मनः विषय-विलासात् छिनत्ति, नाम-स्मरणे च निश्चलयति।
वन में राम-सीता-लक्ष्मण का सुखपूर्वक निवास; सुमंत्र का निषाद-देश से लौटना; घोड़ों व नगरवासियों का विरह-व्याकुल होना; दशरथ का सुमंत्र से ‘कहाँ राम?’ पूछकर टूट जाना।
चौपाई 140.1-4
राम संग सिय रहति सुखारी।पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।।
छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी।प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।।
नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी।हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।।
परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा।प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।।
सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर।असनु अमिअ सम कंद मूल फर।।
नाथ साथ साँथरी सुहाई।मयन सयन सय सम सुखदाई।।
लोकप होहिं बिलोकत जासू।तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।
rāma saṁga siya rahati sukhārī |pura parijana gṛha surati bisārī ||
chinu chinu piya bidhu badanu nihārī |pramudita manahũ cakorakumārī ||
nāha nehu nita baṛhata bilokī |haraṣita rahati divasa jimi kokī ||
siya manu rāma carana anurāgā |avadha sahasa sama banu priya lāgā ||
paranakuṭī priya priyatama saṁgā |priya parivāru kuraṁga bihaṁgā ||
sāsu sasura sama munitiya munibara |asanu amia sama kaṁda mūla phara ||
nātha sātha sā̃tharī suhāī |mayana sayana saya sama sukhadāī ||
lokapa hohiṁ bilokata jāsū |tehi ki mohi saka biṣaya bilāsū ||
सीता रामेण सह सुखेन वसति स्म, नगरस्य बान्धवानां गृहस्य च स्मृतिं विस्मृतवती। प्रतिक्षणं प्रियस्य चन्द्रवदनस्य दर्शनं कुर्वती सा चकोरशिशुवत् प्रमुदिता आसीत्। पतिनः प्रेम प्रतिदिनं वर्धमानं पश्यन्ती सा उषःकाले चक्रवाकीवत् हर्षिता तिष्ठति स्म। सीतायाः मनः रामपादयोः अनुरक्तम् आसीत्, तस्मात् वनं तस्यै अयोध्यायाः सहस्रगुणम् प्रियम् आसीत्। प्रियतमेन सह पर्णकुटी प्रिया आसीत्, प्रियः परिवारः कुरङ्गाः विहङ्गाः च। मुनीनां पत्नयः श्वश्रूश्वशुरयोः समानाः आसन्, श्रेष्ठा मुनयः श्वशुरस्य समानाः, कन्दमूलफलानि च अमृतसमानम् आहारम् आसन्। नाथेन सह तृणशय्या तस्यै मनोहरा आसीत्, सा कामस्य शतशय्यासमानं सुखं ददाति स्म। यस्य दर्शनमात्रेण जनाः लोकपालाः भवन्ति, तेन सह विषयविलासाः कथं तां मोहयितुं शक्नुयुः?
दोहा 140
सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु।रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।
sumirata rāmahi tajahiṁ jana tṛna sama biṣaya bilāsu |rāmapriyā jaga janani siya kachu na ācaraju tāsu ||140||
ये राममेव स्मरन्ति ते तृणसमानान् विषयविलासान् परित्यजन्ति। सीता तु रामप्रिया जगज्जननी च, तस्याः किमपि आश्चर्यं नास्ति।
चौपाई 141.1-4
सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं।सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।।
कहहिं पुरातन कथा कहानी।सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी।।
जब जब रामु अवध सुधि करहीं।तब तब बारि बिलोचन भरहीं।।
सुमिरि मातु पितु परिजन भाई।भरत सनेहु सीलु सेवकाई।।
कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी।धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।।
लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं।जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।।
प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु।धीर कृपाल भगत उर चंदनु।।
लगे कहन कछु कथा पुनीता।सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।
sīya lakhana jehi bidhi sukhu lahahīṁ |soi raghunātha karahi soi kahahīṁ ||
kahahiṁ purātana kathā kahānī |sunahiṁ lakhanu siya ati sukhu mānī ||
jaba jaba rāmu avadha sudhi karahīṁ |taba taba bāri bilocana bharahīṁ ||
sumiri mātu pitu parijana bhāī |bharata sanehu sīlu sevakāī ||
kṛpāsiṁdhu prabhu hohiṁ dukhārī |dhīraju dharahiṁ kusamau bicārī ||
lakhi siya lakhanu bikala hoi jāhīṁ |jimi puruṣahi anusara parichāhīṁ ||
priyā baṁdhu gati lakhi raghunaṁdanu |dhīra kṛpāla bhagata ura caṁdanu ||
lage kahana kachu kathā punītā |suni sukhu lahahiṁ lakhanu aru sītā ||
येन प्रकारेण सीता लक्ष्मणश्च सुखं लभेते, तत् एव रघुनाथः कुर्यात्, तत् एव वदेत्। सः पुरातनाः कथाः कथानकानि च कथयेत्, लक्ष्मणः सीता च अतिसुखं भावयित्वा शृणुयाताम्। यदा यदा रामः अयोध्यायाः स्मरणं कुर्यात्, तदा तदा तस्य नेत्रयोः जलं पूर्येत। मातरं पितरं च बान्धवान् भ्रातरं च, भरतस्य प्रेम शीलं सेवां च स्मरन्, कृपासिन्धुः प्रभुः दुःखितः स्यात्, किन्तु कालः अशुभः इति विचार्य धैर्यं धारयेत्। सीता लक्ष्मणश्च तं दृष्ट्वा व्याकुलः स्याताम्, यथा पुरुषं अनुसरति छाया। प्रियां बान्धवं च दृष्ट्वा रघुनन्दनः, धीरः कृपालुः भक्तहृदयचन्दनः, किञ्चित् पवित्रां कथां कथयितुं आरभेत, तां श्रुत्वा लक्ष्मणः सीता च सुखं लभेताम्।
दोहा 141
रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत।जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।
rāmu lakhana sītā sahita sohata parana niketa |jimi bāsava basa amarapura sacī jayaṁta sameta ||141||
रामः लक्ष्मणेन सीतया च सहितः पर्णकुटीशरणे शोभते स्म, यथा शक्रः शच्या जयन्तेन च समेतः अमरपुरे निवसति।
चौपाई 142.1-4
जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें।पलक बिलोचन गोलक जैसें।।
सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि।जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।।
एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी।खग मृग सुर तापस हितकारी।।
कहेउँ राम बन गवनु सुहावा।सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।।
फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई।सचिव सहित रथ देखेसि आई।।
मंत्री बिकल बिलोकि निषादू।कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।।
राम राम सिय लखन पुकारी।परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।।
देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं।जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।
jogavahiṁ prabhu siya lakhanahiṁ kaiseṁ |palaka bilocana golaka jaiseṁ ||
sevahiṁ lakhanu sīya raghubīrahi |jimi abibekī puruṣa sarīrahi ||
ehi bidhi prabhu bana basahiṁ sukhārī |khaga mṛga sura tāpasa hitakārī ||
kaheũ rāma bana gavanu suhāvā |sunahu sumaṁtra avadha jimi āvā ||
phireu niṣādu prabhuhi pahũcāī |saciva sahita ratha dekhesi āī ||
maṁtrī bikala biloki niṣādū |kahi na jāi jasa bhayau biṣādū ||
rāma rāma siya lakhana pukārī |pareu dharanitala byākula bhārī ||
dekhi dakhina disi haya hihināhīṁ |janu binu paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
प्रभुः सीतां लक्ष्मणं च पालयामास, यथा पक्ष्माणि अक्षिगोलकं रक्षन्ति। लक्ष्मणः सीतां रघुवीरं च सेवते स्म, यथा अविवेकी पुरुषः स्वशरीरं सेवते। एवं प्रभुः वने सुखेन न्यवसत्, खगमृगसुरतापसानां हितं कुर्वन्। रामस्य वनगमनस्य सुंदरं वृत्तान्तं कथितवान् अस्मि; शृणुत इदानीं कथं सुमन्त्रः अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। निषादः प्रभुं प्रेषयित्वा प्रत्यावर्तत, आगत्य च मन्त्रिणा सह रथम् अपश्यत्। मन्त्रिणं व्याकुलं दृष्ट्वा निषादः अवेदयत् यत् तस्य शोकः न कथयितुं शक्यः। 'राम राम सीते लक्ष्मण' इति क्रुशन् सुमन्त्रः महता व्याकुलेन पृथिव्याम् अपतत्। अश्वाः दक्षिणदिशम् आलोक्य हेषन्तः, इव अपक्षिणः खगाः व्याकुलतया विहगन्ति।
दोहा 142
नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि।ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।
nahiṁ tṛna carahiṁ piahiṁ jalu mocahiṁ locana bāri |byākula bhae niṣāda saba raghubara bāji nihāri ||142||
न तृणं चरन्ति, न जलं पिबन्ति, लोचनाभ्यां च जलं मुञ्चन्ति। रघुवरस्य अश्वान् निरीक्ष्य सर्वे निषादाः व्याकुलाः अभवन्।
चौपाई 143.1-4
धरि धीरज तब कहइ निषादू।अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।।
तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता।धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता।।
बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी।रथ बैठारेउ बरबस आनी।।
सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी।रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।।
चरफराहिं मग चलहिं न घोरे।बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।।
अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें।राम बियोगि बिकल दुख तीछें।।
जो कह रामु लखनु बैदेही।हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।।
बाजि बिरह गति कहि किमि जाती।बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।
dhari dhīraja taba kahai niṣādū |aba sumaṁtra pariharahu biṣādū ||
tumha paṁḍita paramāratha gyātā |dharahu dhīra lakhi bimukha bidhātā ||
bibidha kathā kahi kahi mṛdu bānī |ratha baiṭhāreu barabasa ānī ||
soka sithila ratha sakai na hā̃kī |raghubara biraha pīra ura bā̃kī ||
carapharāhiṁ maga calahiṁ na ghore |bana mṛga manahũ āni ratha jore ||
aṛhuki parahiṁ phiri herahiṁ pīcheṁ |rāma biyogi bikala dukha tīcheṁ ||
jo kaha rāmu lakhanu baidehī |hiṁkari hiṁkari hita herahiṁ tehī ||
bāji biraha gati kahi kimi jātī |binu mani phanika bikala jehi bhā̃tī ||
अथ निषादः धैर्यं धारय्य अवोचत्, इदानीं हे सुमन्त्र शोकं त्यज। त्वं पण्डितः परमार्थज्ञः, विधातुः विमुखतां दृष्ट्वा धैर्यं धारय। नानाकथाः कथयन् पुनः पुनः मृदुवाचा तं बलात् आनीय रथे उपवेशयत्। शोकेन शिथिलः सुमन्त्रः रथं न प्रेरयितुं शक्तः, रघुवरवियोगजः पीडा हृदये अवशिष्टा आसीत्। अश्वाः मार्गे न अगच्छन्, उत्प्लुत्य चञ्चलाः भवन्ति स्म, यथा वनमृगाः गृहीत्वा रथे युक्ताः। ते स्रम्भन् पतन्ति पृष्ठतः आवर्तन्ते च, रामवियोगात् व्याकुलाः तीक्ष्णदुखेन विद्धाः। यः रामलक्ष्मणसीतानाम् नाम उच्चरेत्, ते हिङ्कृत्वा पुनः पुनः तस्मै प्रेम्णा पश्यन्ति स्म। अश्वानां विरहगतिः कथं वर्ण्येत्, ते मणिनष्टसर्प इव व्याकुलाः आसन्।
दोहा 143
भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग।बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।
bhayau niṣāda biṣādabasa dekhata saciva turaṁga |boli susevaka cāri taba die sārathī saṁga ||143||
निषादः सचिवं तुरङ्गान् च दृष्ट्वा शोकाकुलः अभवत्। ततः चतुरः सुसेवकान् आहूय सारथिना सह प्रेषितवान्।
चौपाई 144.1-4
गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई।बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।।
चले अवध लेइ रथहि निषादा।होहि छनहिं छन मगन बिषादा।।
सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना।धिग जीवन रघुबीर बिहीना।।
रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू।जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।।
भए अजस अघ भाजन प्राना।कवन हेतु नहिं करत पयाना।।
अहह मंद मनु अवसर चूका।अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।।
मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई।मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।।
बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई।चलेउ समर जनु सुभट पराई।।
guha sārathihi phireu pahũcāī |birahu biṣādu barani nahiṁ jāī ||
cale avadha lei rathahi niṣādā |hohi chanahiṁ chana magana biṣādā ||
soca sumaṁtra bikala dukha dīnā |dhiga jīvana raghubīra bihīnā ||
rahihi na aṁtahũ adhama sarīrū |jasu na laheu bichurata raghubīrū ||
bhae ajasa agha bhājana prānā |kavana hetu nahiṁ karata payānā ||
ahaha maṁda manu avasara cūkā |ajahũ na hṛdaya hota dui ṭūkā ||
mīji hātha siru dhuni pachitāī |manahã kṛpana dhana rāsi gavā̃ī ||
birida bā̃dhi bara bīru kahāī |caleu samara janu subhaṭa parāī ||
गुहः सारथिं प्रत्यागम्य निवृत्तः; विरहविषादौ वर्णयितुं न शक्यौ। निषादाः रथं नीत्वा अयोध्यां प्रति प्रस्थिताः; क्षणं क्षणं विषादे मग्नाः अभवन्। सुमन्त्रः चिन्तया व्याकुलः दुःखेन दीनः च आसीत्; रघुवीरं विना जीवितं धिक्। इदं नीचं शरीरं अन्ते न स्थास्यति, यतः रघुवीरात् वियुक्तः सन् यशः न लब्धवान्। मम प्राणाः अपराधपापभाजनं जाताः; किं कारणं न प्रयान्ति? हा, मम मन्दं हृदयं अवसरं नष्टवत्, यतः अद्यापि द्विधा न भवति। हस्तौ मृडयन् शिरः आघातयन् सः पश्चात्तापम् अकरोत्, कृपणः धनराशिं हृतवान् इव। सः तथा अगच्छत् यथा कश्चित् वीरः यः वीरबिरुदं बद्ध्वा महावीरः इति कथ्यमानः समरात् अपलायत।
दोहा 144
बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति।जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।
bipra bibekī bedabida saṁmata sādhu sujāti |jimi dhokheṁ madapāna kara saciva soca tehi bhā̃ti ||144||
यथा कश्चित् ब्राह्मणः विवेकवान् वेदविद् साधुभिः सम्मतः सुजातिः च धोखेण मद्यपानं करोति तथा सचिवस्य शोकः आसीत्।
चौपाई 145.1-4
जिमि कुलीन तिय साधु सयानी।पतिदेवता करम मन बानी।।
रहै करम बस परिहरि नाहू।सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।।
लोचन सजल डीठि भइ थोरी।सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।।
सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी।जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।।
बिबरन भयउ न जाइ निहारी।मारेसि मनहुँ पिता महतारी।।
हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी।जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।।
बचनु न आव हृदयँ पछिताई।अवध काह मैं देखब जाई।।
राम रहित रथ देखिहि जोई।सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।
jimi kulīna tiya sādhu sayānī |patidevatā karama mana bānī ||
rahai karama basa parihari nāhū |saciva hṛdayã timi dāruna dāhu ||
locana sajala ḍīṭhi bhai thorī |sunai na śravana bikala mati bhorī ||
sūkhahiṁ adhara lāgi muhã lāṭī |jiu na jāi ura avadhi kapāṭī ||
bibarana bhayau na jāi nihārī |māresi manahũ pitā mahatārī ||
hāni galāni bipula mana byāpī |jamapura paṁtha soca jimi pāpī ||
bacanu na āva hṛdayã pachitāī |avadha kāha maiṁ dekhaba jāī ||
rāma rahita ratha dekhihi joī |sakucihi mohi bilokata soī ||
यथा कुलीना साध्वी प्रज्ञावती च स्त्री कर्मणा मनसा वाचा च पतिं देवतावत् भजते, परंतु दैववशात् स्वामिनं परित्यजति, तथैव सचिवस्य हृदये घोरः दाहः आसीत्। तस्य नेत्रे अश्रुजलेन पूर्णे अभवताम्, दृष्टिः मन्दा अभवत्; कर्णाभ्यां न शृणोति स्म, मनः व्याकुलं मूढं च अभवत्। तस्य ओष्ठौ शुष्कौ जातौ, मुखं शुष्कत्वेन स्थितम्; तथापि प्राणः न निर्गच्छति स्म, हृदये वनवासावधेः द्वारं तं निबध्नाति स्म। तस्य वर्णः नष्टः अभवत्, न द्रष्टुं शक्यते स्म; सः पितरौ हतवान् इव प्रतिभाति स्म। बहुला हानिः लज्जा च तस्य मनः व्याप्नोति स्म, यथा पापिनः हृदये यमपुरमार्गस्य भयम्। तस्य मुखात् वाक्यं न निर्गच्छति स्म, सः हृदये पश्चात्तापम् अनुभवति स्म: अयोध्यायां गत्वा अहं किं पश्येयम्? यः कोऽपि रामरहितं रथं पश्येत्, सः मां दृष्ट्वा लज्जया संकुचेत्।
दोहा 145
धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि।उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।
dhāi pū̃chihahiṁ mohi jaba bikala nagara nara nāri |utaru deba maiṁ sabahi taba hṛdayã bajru baiṭhāri ||145||
यदा नगरस्य पुरुषाः स्त्रियश्च व्याकुला भूत्वा धावित्वा मां पृच्छन्ति, तदा अहं हृदये वज्रं संस्थाप्य सर्वेभ्यः उत्तरं दास्यामि।
चौपाई 146.1-4
पुछिहहिं दीन दुखित सब माता।कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।।
पूछिहि जबहिं लखन महतारी।कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।।
राम जननि जब आइहि धाई।सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।।
पूँछत उतरु देब मैं तेही।गे बनु राम लखनु बैदेही।।
जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।।
पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना।जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।।
देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई।आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।।
सुनत लखन सिय राम सँदेसू।तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।
puchihahiṁ dīna dukhita saba mātā |kahaba kāha maiṁ tinhahi bidhātā ||
pūchihi jabahiṁ lakhana mahatārī |kahihaũ kavana sãdesa sukhārī ||
rāma janani jaba āihi dhāī |sumiri bacchu jimi dhenu lavāī ||
pū̃chata utaru deba maiṁ tehī |ge banu rāma lakhanu baidehī ||
joi pū̃chihi tehi ūtaru debā |jāi avadha aba yahu sukhu lebā ||
pū̃chihi jabahiṁ rāu dukha dīnā |jivanu jāsu raghunātha adhīnā ||
dehaũ utaru kaunu muhu lāī |āyaũ kusala kuãra pahũcāī ||
sunata lakhana siya rāma sãdesū |tṛna jimi tanu pariharihi naresū ||
सर्वाः मातरः दीनाः दुःखिताः च अहं पृच्छिष्यन्ति। हे विधातर्, अहं ताभ्यः किं वदामि? यदा लक्ष्मणस्य माता मां पृच्छति, तदा अहं किं सुखदं सन्देशं दास्यामि? यदा रामस्य जननी धावन्ती मम समीपम् आगच्छति, वत्सम् अनुस्मरन्ती गौरिव, तदा अहं तस्याः प्रश्नस्य उत्तरं दास्यामि: रामः, लक्ष्मणः, सीता च वनं गताः। यः कोऽपि मां पृच्छति, तस्मै एतत् एव उत्तरं दातव्यम्। इदानीम् अयोध्यां गत्वा इदम् एव सुखं लप्स्ये। यदा राजा दुःखेन दीनः सन् पृच्छति, यस्य जीवनम् रघुनाथे अधीनम् अस्ति, तदा अहं केन मुखेन उत्तरं ददामि? वदामि, "कुमारान् प्रतिष्ठाप्य अहं कुशलेन आगतः"? लक्ष्मणस्य, सीतायाः, रामस्य च सन्देशं श्रुत्वा नरेशः तृणम् इव शरीरं त्यक्ष्यति।
दोहा 146
हृदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।
hṛdau na bidareu paṁka jimi bichurata prītamu nīru |jānata hauṁ mohi dīnha bidhi yahu jātanā sarīru ||146||
हृदयं न विदीर्णं यथा पङ्कः जलं विहाय विदलति प्रियतमात् वियुक्ते सति। अद्य जानामि यद् विधाता मह्यम् इदं शरीरं केवलं यातनां सहितुं दत्तवान्।
चौपाई 147.1-4
एहि बिधि करत पंथ पछितावा।तमसा तीर तुरत रथु आवा।।
बिदा किए करि बिनय निषादा।फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।।
पैठत नगर सचिव सकुचाई।जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।।
बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा।साँझ समय तब अवसरु पावा।।
अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें।पैठ भवन रथु राखि दुआरें।।
जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए।भूप द्वार रथु देखन आए।।
रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे।गरहिं गात जिमि आतप ओरे।।
नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें।निघटत नीर मीनगन जैंसें।।
ehi bidhi karata paṁtha pachitāvā |tamasā tīra turata rathu āvā ||
bidā kie kari binaya niṣādā |phire pāyã pari bikala biṣādā ||
paiṭhata nagara saciva sakucāī |janu māresi gura bā̃bhana gāī ||
baiṭhi biṭapa tara divasu gavā̃vā |sā̃jha samaya taba avasaru pāvā ||
avadha prabesu kīnha ãdhiāreṁ |paiṭha bhavana rathu rākhi duāreṁ ||
jinha jinha samācāra suni pāe |bhūpa dvāra rathu dekhana āe ||
rathu pahicāni bikala lakhi ghore |garahiṁ gāta jimi ātapa ore ||
nagara nāri nara byākula kaiṁseṁ |nighaṭata nīra mīnagana jaiṁseṁ ||
एवं मार्गे अनुतप्तमानः रथः शीघ्रं तमसा नद्याः तीरे आगतः। सः विनयेन निषादान् विसृज्य तेषु चरणौ पतित्वा शोकाकुलाः प्रत्यागताः। नगरे प्रविशन् सचिवः लज्जया संकुचितः, यथा गुरुं ब्राह्मणं गों वा हतवान्। वृक्षस्य अधः उपविश्य दिवसं यापयत्, ततः सायंकाले अवसरं प्राप्तवान्। तमसि अयोध्यायाः प्रवेशं कृत्वा रथं द्वारे स्थापयित्वा भवने अन्तः प्रविष्टः। ये ये समाचारं श्रुत्वा प्राप्तवन्तः, ते राज्ञः द्वारे रथं द्रष्टुं आगताः। रथं प्रत्यभिज्ञाय घोरान् अश्वान् दृष्ट्वा तेषां शरीराणि सूर्यस्य तप्तौ औष्ण्ये हिमपिण्डानिव द्रवितानि। नगरस्य स्त्रीपुरुषाः जले शुष्यति सति मीनसमूह इव व्याकुलाः आसन्।
दोहा 147
सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु।भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।
saciva āgamanu sunata sabu bikala bhayau ranivāsu |bhavana bhayaṁkaru lāga tehi mānahũ preta nivāsu ||147||
सचिवस्य आगमनं श्रुत्वा सम्पूर्णः राजप्रासादः व्याकुलः अभवत्। तस्मै भवनं भयंकरम् आसीत्, यथा प्रेतानां निवासः।
चौपाई 148.1-4
अति आरति सब पूँछहिं रानी।उतरु न आव बिकल भइ बानी।।
सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा।कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।।
दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई।कौसल्या गृहँ गईं लवाई।।
जाइ सुमंत्र दीख कस राजा।अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।।
आसन सयन बिभूषन हीना।परेउ भूमितल निपट मलीना।।
लेइ उसासु सोच एहि भाँती।सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।।
लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती।जनु जरि पंख परेउ संपाती।।
राम राम कह राम सनेही।पुनि कह राम लखन बैदेही।।
ati ārati saba pū̃chahiṁ rānī |utaru na āva bikala bhai bānī ||
sunai na śravana nayana nahiṁ sūjhā |kahahu kahā̃ nṛpa tehi tehi būjhā ||
dāsinha dīkha saciva bikalāī |kausalyā gṛhã gaīṁ lavāī ||
jāi sumaṁtra dīkha kasa rājā |amia rahita janu caṁdu birājā ||
āsana sayana bibhūṣana hīnā |pareu bhūmitala nipaṭa malīnā ||
lei usāsu soca ehi bhā̃tī |surapura teṁ janu khãseu jajātī ||
leta soca bhari chinu chinu chātī |janu jari paṁkha pareu saṁpātī ||
rāma rāma kaha rāma sanehī |puni kaha rāma lakhana baidehī ||
सर्वाः राज्ञ्यः अतिव्याकुलतया तं पृच्छन्ति, परन्तु उत्तरं न आगच्छति, यतः तस्य वाक् व्याकुलतया भग्ना अभवत्। तस्य कर्णौ न शृणुतः, नयने न पश्यतः; यं यं मिलति, तं तं केवलं पृच्छति, ब्रूहि, राजा कुत्र अस्ति इति। दास्यः अमात्यस्य व्याकुलतां दृष्ट्वा तं कौसल्यायाः गृहं नीतवत्यः। अन्तः गत्वा सुमन्त्रः राजानम् एवं दशां दृष्टवान् यत् सः अमृतरहितश्चन्द्र इव प्रतिभाति। आसनशय्याभूषणैः विहीनः सः सम्पूर्णतया मलीनः भूमितले पतितः आसीत्। एवं दीर्घश्वासं लब्ध्वा चिन्तयन् सः देवपुरात् पतितः ययातिरिव प्रतिभाति। प्रतिक्षणं हृदि शोकं पूरयन् सः दग्धपक्षः सम्पातिरिव पतितः प्रतिभाति। प्रेम्णा राम राम इति वदन्, पुनः राम लक्ष्मण सीते इति अवदत्।
दोहा 148
देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु।सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।
dekhi sacivã jaya jīva kahi kīnheu daṁḍa pranāmu |sunata uṭheu byākula nṛpati kahu sumaṁtra kahã rāmu ||148||
राजानं दृष्ट्वा मन्त्री जयतां जीवतु इति उक्त्वा दण्डवत् प्रणामम् अकरोत्। तं श्रुत्वा राजा व्याकुलः समुत्थाय अवोचत्, हे सुमन्त्र, कथय, रामः कुत्र अस्ति?
चौपाई 149.1-4
भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई।बूड़त कछु अधार जनु पाई।।
सहित सनेह निकट बैठारी।पूँछत राउ नयन भरि बारी।।
राम कुसल कहु सखा सनेही।कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।।
आने फेरि कि बनहि सिधाए।सुनत सचिव लोचन जल छाए।।
सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू।कहु सिय राम लखन संदेसू।।
राम रूप गुन सील सुभाऊ।सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।।
राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू।सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।।
सो सुत बिछुरत गए न प्राना।को पापी बड़ मोहि समाना।।
bhūpa sumaṁtru līnha ura lāī |būṛata kachu adhāra janu pāī ||
sahita saneha nikaṭa baiṭhārī |pū̃chata rāu nayana bhari bārī ||
rāma kusala kahu sakhā sanehī |kahã raghunāthu lakhanu baidehī ||
āne pheri ki banahi sidhāe |sunata saciva locana jala chāe ||
soka bikala puni pū̃cha naresū |kahu siya rāma lakhana saṁdesū ||
rāma rūpa guna sīla subhāū |sumiri sumiri ura socata rāū ||
rāu sunāi dīnha banabāsū |suni mana bhayau na haraṣu harā̃sū ||
so suta bichurata gae na prānā |ko pāpī baṛa mohi samānā ||
राजा सुमन्त्रं हृदये आलिङ्गत, यथा जले निमज्जन्तः कश्चित् आधारं प्राप्नोति। स्नेहेन सह तं निकटे उपवेशयामास, नेत्रे अश्रुपूर्णे कृत्वा राजा तं पप्रच्छ। हे स्नेहित सखे, रामस्य कुशलं कथय। रघुनाथः लक्ष्मणः वैदेही च कुत्र सन्ति? किं त्वं तान् प्रत्यानीतवान्, उत वनं प्रस्थिताः? इति श्रुत्वा सचिवस्य नेत्रयोः जलं समाविशत्। शोकेन व्याकुलः सन् पुनः राजा पप्रच्छ: सीतायाः रामस्य लक्ष्मणस्य च सन्देशं कथय। रामस्य रूपं गुणाः शीलं स्वभावश्च हृदये पुनः पुनः स्मरन् राजा शोकम् अनुभवत्। राज्ञा वनवासः उक्तः, तं श्रुत्वा रामस्य मनसि न हर्षः न च विषादः समुत्पन्नः। तथापि एवंविधात् पुत्रात् वियुक्तस्य मे प्राणाः न निर्गताः। कः इतः अधिकः पापी, मम समानः?
दोहा 149
सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ।नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।
sakhā rāmu siya lakhanu jahã tahā̃ mohi pahũcāu |nāhiṁ ta cāhata calana aba prāna kahaũ satibhāu ||149||
हे सखे, यत्र रामः सीता लक्ष्मणश्च स्तः तत्र मां प्रापय। अथ चेन्न, अधुना प्राणाः गन्तुमिच्छन्ति; सत्यभावेन कथयामि।
मुख्य शिक्षा यह है कि ‘त्याग’ का आधार निषेध नहीं, प्रेम है—सीता का वन-सुख बताता है कि राम-सान्निध्य/राम-स्मरण से अभाव भी ऐश्वर्य बन जाता है। ‘आज्ञापालन’ (पितृ-वचन/धर्म) को राम ने मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया; और अयोध्या का करुण-विरह दिखाता है कि भक्ति केवल व्यक्तिगत आनंद नहीं—वह संबंधों की पीड़ा को भी धर्म-साधना में रूपांतरित करती है। विरह यहाँ शोक नहीं, तप है: मन को विषय-विलास से काटकर नाम-स्मरण में टिकाने वाली अग्नि। इस खंड में भक्तिधर्म का सार उभरता है—राम-चरण अनुराग ही सर्वोच्च आसक्ति है, जो राग को वैराग्य और करुणा को करुणा-रस के माध्यम से ‘भक्ति-परिपाक’ में बदल देती है।
इस खंड का प्रमुख रस करुण है, पर करुणा ‘विषाद’ नहीं, ‘भक्ति-परिपाक’ है। पहले भाग में सीता का वन-सुख (श्रृंगार-शांत मिश्र) दिखता है: प्रियतम-संग, कंद-मूल-फल, पर्णकुटी—ये सब ‘अवध सहस सम’ बन को प्रिय बना देते हैं। तुलसी यहाँ विषय-भोग के निषेध को नकारात्मक उपदेश से नहीं, बल्कि उच्चतर आसक्ति (राम-चरण अनुराग) से प्रतिस्थापित करते हैं। फिर दृष्टि पलटती है: सुमंत्र की वापसी, घोड़ों का विरह-विकार, नगर का सन्नाटा, और दशरथ का टूटना—करुण-रस अपने चरम पर। यह व्यवस्था-सोपान में निर्णायक है: राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप तभी पूर्ण है जब उसके त्याग की पीड़ा समाज (अयोध्या) में नैतिक जागरण बनकर उतरती है। इस तरह ‘विरह’ एक तपस्या बनकर मन को विषय-विलास से काटता और नाम-स्मरण में टिकाता है।
आरंभ में ‘श्रृंगार-शांत’ का मधुर संयोग: सीता का राम-सान्निध्य ही वन को ‘अवध सम’ बना देता है—कंद-मूल-फल, पर्णकुटी, सरल जीवन में भी तृप्ति। यह सुख विषय-भोग का नहीं, ‘उच्चतर आसक्ति’ (राम-चरण अनुराग) का है। फिर रस-परिवर्तन: दृष्टि अयोध्या की ओर पलटते ही ‘करुण’ तीव्र होता है—सुमंत्र की वापसी, घोड़ों का विरह-विकार, नगर का सन्नाटा; सामूहिक शोक ‘धर्म-संकट’ बनकर उभरता है। अंत में करुणा ‘विषाद’ नहीं रहती—वह ‘भक्ति-परिपाक’ बनती है: त्याग की पीड़ा समाज में नैतिक जागरण, और स्मरण-मार्ग की दृढ़ता पैदा करती है; विरह तपस्या का रूप लेता है।
मुख्यतः माधुर्य-भक्ति (सीता का अनुराग), दास्य-भक्ति (लक्ष्मण की सेवा), और करुण-आश्रित शरणागति (दशरथ-सुमंत्र का राम-स्मरण)।
सीता का वाक्य-भाव (‘लोकप होहिं बिलोकत जासू… तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू’) में सगुण-प्रेम इतना घना है कि विषय-भोग स्वतः तृणवत् हो जाता है—यह ‘निरगुण-वैराग्य’ को ‘सगुण-आसक्ति’ के माध्यम से साधता है। राम का स्मरण (नाम/रूप/गुण) मन को विषय से हटाकर ब्रह्म-स्वरूप स्थिरता देता है: निर्गुण की शांति सगुण की लीला में अनुभूत।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: वनवास-प्रस्थान के बाद (राम का वन-निवास; सुमंत्र की वापसी; दशरथ का शोक-प्रलाप). अध्यात्मरामायण में भी ‘विषय-वैराग्य’ और ‘राम-स्मृति’ का यही आध्यात्मिक उभार मिलता है।
छिनु छिनु, तृन सम, उर बाँकी, मीजि हाथ सिरु धुनि, पायँ परि, लोचन बारि / नयन भरि बारी, धिग जीवन, जनु (उपमान-प्रवर्तक कण)
140–149; दोहा/सोरठा (इन इकाइयों में शीर्षक-रूप से ‘दोहा/सोरठा’ अंकित; पर वास्तविक पद-रूप दोहा-ध्वनि में स्थिरकारी भूमिका निभाता है)
दोहा 140 से दोहा 149 (समेत); प्रत्येक दोहे से पहले संबद्ध चौपाइयाँ
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘विरह में नाम-स्मरण’ और ‘विषय-वैराग्य’ को पुष्ट करता है: सीता-जैसा संतोष, लक्ष्मण-जैसी सेवा-बुद्धि, और सुमंत्र-दशरथ के करुण प्रसंग से हृदय द्रवित होकर अहंकार गलता है। पाठक के मन में ‘राम-रहित सुख’ तृणवत् प्रतीत होता और शरणागति की वृत्ति दृढ़ होती है।
सामान्य पाठ-परंपरा में ‘राम नाम’ का सम्पुट—विशेषतः “श्रीराम जय राम जय जय राम” या केवल “राम राम” (जैसा पाठ में स्वयं अनुगूँजता है)—करुण/विरह प्रसंगों में जोड़ा जाता है, ताकि शोक ‘स्मरण’ में रूपांतरित हो।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.