Opening the text
यह सोपान ‘विरह-धर्म’ का द्वार है: राजधर्म, पुत्रधर्म, और भक्तिधर्म का एक साथ परीक्षण। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ की साधना है—जहाँ सुख (राज्य) त्यागकर ‘राम-नाम-स्मरण’ और ‘मर्यादा’ को मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया जाता है। इस अंश में वन-जीवन की मधुरता (सीता का संतोष) और अयोध्या की वेदना (सुमंत्र-दशरथ का शोक) साथ रखकर तुलसी ‘राग’ को ‘वैराग्य’ में रूपांतरित करते हैं।
अस्य खण्डस्य प्रमुखो रसः करुण एव; किन्तु सा करुणा ‘विषाद’रूपा न, अपि तु ‘भक्ति-परिपाक’रूपा। पूर्वभागे सीताया वन-सुखं (शृङ्गार-शान्तयोर्मिश्र-रसः) प्रकाशते—प्रियतम-सहवासः, कन्द-मूल-फल-भोजनम्, पर्णकुटी-वासश्च; एते सर्वे ‘अवध-सहस्र-समं’ वनं प्रियं कुर्वन्ति। तुलसीदासः अत्र विषय-भोग-निषेधं न नकारात्मक-उपदेशेन, किन्तु उच्चतरासक्त्या—राम-चरणानुरागेण—प्रतिस्थापयति। ततः दृष्टिः परिवर्तते—सुमन्त्रस्य प्रत्यागमनम्, अश्वानां विरह-विकारः, नगरस्य निस्तब्धता, दशरथस्य च भग्नता—इति करुण-रसः पराकाष्ठां गच्छति। एषा व्यवस्था सोपान-क्रमे निर्णायिका: रामस्य ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’रूपं तदैव पूर्णं भवति यदा तस्य त्याग-दुःखं समाजे (अयोध्यायाम्) नैतिक-जागरणरूपेण अवतरति। एवं ‘विरहः’ तपस्यारूपेण मनः विषय-विलासात् छिनत्ति, नाम-स्मरणे च निश्चलयति।
Verse 286 (चौपाई)
राम संग सिय रहति सुखारी। पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।। छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी। प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।। नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी। हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।। सिय मनु राम चरन अनुरागा। अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।। परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा। प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।। सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर। असनु अमिअ सम कंद मूल फर।। नाथ साथ साँथरी सुहाई। मयन सयन सय सम सुखदाई।। लोकप होहिं बिलोकत जासू। तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।
सीता रामसहवासे सुखिनी तिष्ठति, नगरं बान्धवान् गृहं च विस्मृतवती। प्रतिक्षणं प्रियचन्द्रवदनं निरीक्षमाणा, चकोरकुमारीवत् प्रमुदितमना। नित्यं प्रेम वर्धमानं पश्यन्ती, कोकिलावत् दिवा हर्षिता तिष्ठति। सीतामनः रामचरणयोरनुरक्तं, वनं सहस्रायोध्यासमं प्रियं लगति। पर्णकुटी प्रिया यदा प्रियतमः सह, प्रियपरिवारः कुरङ्गविहङ्गवत्। श्वश्रूश्वशुरौ मुनिपत्नीमुनिश्रेष्ठवत्, अन्नममृतसमं कन्दमूलफलानि दिव्यानि। नाथसान्निध्यात् पर्णशयनः सुखदः, तृणशय्या सुशय्या समानसुखदायिनी। लोकपाः तां विलोकयन्ति, किन्तु विषयविलासः मां न बध्नाति।
Verse 287 (दोहा/सोरठा)
-सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु। रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।
रामं स्मरन्तः जनाः विषयविलासं तृणवत् त्यजन्ति। रामप्रिया जगज्जननी सीता, तस्याः आश्चर्यं नास्ति।
Verse 288 (चौपाई)
सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं। सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।। कहहिं पुरातन कथा कहानी। सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी। जब जब रामु अवध सुधि करहीं। तब तब बारि बिलोचन भरहीं।। सुमिरि मातु पितु परिजन भाई। भरत सनेहु सीलु सेवकाई।। कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी। धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।। लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं। जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।। प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु। धीर कृपाल भगत उर चंदनु।। लगे कहन कछु कथा पुनीता। सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।
येन प्रकारेण सीतालक्ष्मणौ सुखं प्राप्नुतः, रघुनाथः तत्करोति तत्कथयति। पुरातनकथाः कथाः च कथयन्ति, लक्ष्मणः शृणोति, सीता परमसुखं मन्यते। यदा यदा रामः अयोध्यां स्मरति, तदा तदा नेत्रे अश्रुभिः पूर्यते। मातापितरौ बान्धवान् भ्रातृन् स्मृत्वा, भरतस्नेहं शीलं सेवां च। कृपासिन्धुः प्रभुः दुखितो भवति, धैर्यं धारयति समयं विचार्य। सीतालक्ष्मणौ विकलौ दृष्ट्वा, पुरुषः अनुचरान् इव चिन्ताकुलो भवति। प्रियां बन्धुं च दृष्ट्वा रघुनन्दनः, धीरः कृपालुः भक्तहृदयचन्द्रमाः। पवित्रकथां कथयितुं आरभते, श्रुत्वा लक्ष्मणः सीता च सुखं प्राप्नुवन्ति।
Verse 289 (दोहा/सोरठा)
रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत। जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।
रामः लक्ष्मणः सीता च सहितः पर्णनिकेतने शोभते, यथा इन्द्रः अमरपुरे शची जयन्तः सहितः शोभते।
Verse 290 (चौपाई)
जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें। पलक बिलोचन गोलक जैसें।। सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि। जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।। एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी। खग मृग सुर तापस हितकारी।। कहेउँ राम बन गवनु सुहावा। सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।। फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई। सचिव सहित रथ देखेसि आई।। मंत्री बिकल बिलोकि निषादू। कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।। राम राम सिय लखन पुकारी। परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।। देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं। जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।
प्रभुः सीता लक्ष्मणश्च पलकनेत्रगोलकवत् संयुक्ताः। लक्ष्मणः सीतां रघुवीरं च सेवते, यथा अविवेकी पुरुषः शरीरं सेवते। एवं प्रभुः वने सुखेन वसति, खगानां मृगाणां देवानां तापसानां हितकारी। रामस्य वनगमनं मनोहरं कथितं, शृणु सुमन्त्र अयोध्यायाः आगमनम्। निषादः प्रभुं प्रेषयित्वा प्रत्यावर्तत, रथं सचिवं सहितमानीय। मन्त्री निषादं दृष्ट्वा व्याकुलः, तस्य शोकः वक्तुं न शक्यते। राम राम सीता लक्ष्मण इति कौत्शल्या, भूमौ पपात अतिव्याकुलः। अश्वाः दक्षिणदिशं पश्यन्तः, पक्षरहितपक्षिण इव व्याकुलाः।
Verse 291 (दोहा/सोरठा)
नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि। ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।
ते तृणं न चरन्ति, जलं न पिबन्ति, नेत्रेभ्यः अश्रुः स्रवति। सर्वे निषादाः रघुवरस्य अश्वान् दृष्ट्वा व्याकुलाः अभवन्।
Verse 292 (चौपाई)
धरि धीरज तब कहइ निषादू। अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।। तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता। धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी। रथ बैठारेउ बरबस आनी।। सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी। रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।। चरफराहिं मग चलहिं न घोरे। बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।। अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें। राम बियोगि बिकल दुख तीछें।। जो कह रामु लखनु बैदेही। हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।। बाजि बिरह गति कहि किमि जाती। बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।
ततः निषादः धैर्यं धृत्वा अवदत्: हे सुमन्त्र, अधुना शोकं त्यज। त्वं पण्डितः परमार्थविद्, विधातुर्विमुखतां दृष्ट्वा धैर्यं धर। बहुविधकथाः मृदुवाक्यानि च कथयन्, रथे आरोप्य बलादानीतवान्। शोकेन शिथिलः रथः न प्रेरयितुं शक्यते, रघुवरविरहपीडा हृदि स्थिता। अश्वाः कम्पमानाः न प्रयान्ति, वनमृगा इव रथे युक्ताः। ते सकुचिताः पतन्ति, पृष्ठतः पश्यन्ति, रामवियोगेन व्याकुलाः। यदा कश्चित् राम लक्ष्मण वैदेहीति वदति, ते हिन्कृत्वा तत्र पश्यन्ति। अश्वाणां विरहगतिः कथं वर्ण्यते? मणिरहितफणीव इव व्याकुलाः।
Verse 293 (दोहा/सोरठा)
भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग। बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।
निषादः विषादवशं गतः सचिवं तुरङ्गांश्च दृष्ट्वा। ततः सुसेवकान् चतुरः समाह्वय्य सारथिसहितान् दत्तवान्।
Verse 294 (चौपाई)
गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई। बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।। चले अवध लेइ रथहि निषादा। होहि छनहिं छन मगन बिषादा।। सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना। धिग जीवन रघुबीर बिहीना।। रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू। जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।। भए अजस अघ भाजन प्राना। कवन हेतु नहिं करत पयाना।। अहह मंद मनु अवसर चूका। अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।। मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई। मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।। बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई। चलेउ समर जनु सुभट पराई।।
गुहः सारथिनं प्रत्यानीय विसर्जयामास, विरहविषादस्य वर्णनं न शक्यते। निषादाः रथं नीत्वा अयोध्यां प्रति प्रस्थिताः, प्रतिक्षणं विषादमग्नाः। सुमन्त्रः सोचविकलः दुःखदीनः अवदत्, धिक्जीवितं रघुवीरविहीनम्। इदमधमं शरीरं अन्तं न स्थास्यति, यतः रघुवीरे विच्छिन्ने यशः न प्राप्तम्। अजस्याघस्य भाजनं जीवनं जातम्, किमर्थं न प्रयाति। अहो मन्दमना अवसरं च्युतवान्, अद्यापि हृदयं द्विधा न भिद्यते। करेण शिरः आघात्य पश्चात्तापमकरोत्, मनसि कृपणधनराशिं नष्टवान्। व्रतेन बद्धः वीरः इति कथ्यमानः युद्धाय सम्यग्योद्धा इव प्रस्थितवान्।
Verse 295 (दोहा/सोरठा)
बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति। जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।
विप्रः विवेकी वेदविद् साधुसम्मतः सुजातिः, यथा गुप्तं मद्यपानं कृत्वा सचिवः तथा सोचाकुलः भवति।
Verse 296 (चौपाई)
जिमि कुलीन तिय साधु सयानी। पतिदेवता करम मन बानी।। रहै करम बस परिहरि नाहू। सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।। लोचन सजल डीठि भइ थोरी। सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।। सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी। जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।। बिबरन भयउ न जाइ निहारी। मारेसि मनहुँ पिता महतारी।। हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी। जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।। बचनु न आव हृदयँ पछिताई। अवध काह मैं देखब जाई।। राम रहित रथ देखिहि जोई। सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।
यथा कुलीना साध्वी सयाना पतिदेवतां मनसा वाचा कर्मणा सेवमाना पतिवशं गता अन्यत् परिहरति, तथा सचिवहृदये दारुणो दाहः। नेत्रे आर्द्रे दृष्टिः थोरी जाता, श्रवणे न शृणोति, विकला मतिः भ्रान्ता। अधराः शुष्काः मुखं शुष्कं जातम्, प्राणः न प्रयाति, हृदयकपाटानि निरुद्धानि। विवर्णः जातः न प्रत्यक्षः, मन्ये पितरौ मृतौ। हानिः ग्लानिः च मनसि व्याप्ता, यथा पापी यमपुरपन्थानं चिन्तयति। वाक्यं न आगच्छति हृदये पश्चात्तापमानस्य, अयोध्यां किमर्थं गत्वा द्रष्टव्यम्। रामरहितं रथं यः पश्यति स मां दृष्ट्वा लज्जां प्राप्नोति।
Verse 297 (दोहा/सोरठा)
-धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि। उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।
यदा नगरस्य विकलाः नरनार्यः धावन्तः पृच्छन्ति, तदा हृदये वज्रमासाद्य सर्वेभ्यः उत्तरं दास्यामि।
Verse 298 (चौपाई)
पुछिहहिं दीन दुखित सब माता। कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।। पूछिहि जबहिं लखन महतारी। कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।। राम जननि जब आइहि धाई। सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।। पूँछत उतरु देब मैं तेही। गे बनु राम लखनु बैदेही।। जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।। पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना। जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।। देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई। आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।। सुनत लखन सिय राम सँदेसू। तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।
सर्वाः मातरः दीनाः दुःखिताः पृच्छन्ति, किं वदानि ताभ्यः हे विधातः। यदा लक्ष्मणस्य माता पृच्छति, कः सन्देशः सुखकरः वक्तव्यः। यदा रामजननी धावन्ती आगच्छति, यथा धेनुः वत्सं स्मृत्वा लवति। तस्यै उत्तरं दास्यामि, रामलक्ष्मणवैदेही वनं गताः। यः पृच्छति तस्मै उत्तरं दास्यामि, अधुना अयोध्यां गत्वा इदं सुखं स्वीकरोमि। यदा राजा दुःखदीनः पृच्छति, यस्य जीवनं रघुनाथाधीनम्। किमुत्तरं ददानि केन मुखेन आगतवान्, कुमारौ सुखेन पहुँचायितवान्। रामलक्ष्मणसीतासन्देशं श्रुत्वा नृपः शरीरं तृणवत् परित्यजति।
Verse 299 (दोहा/सोरठा)
-ह्रदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।। जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।
मम हृदयं न विदारितम्, यथा पङ्के नीरं विच्छिन्ने न विदीर्यते। जानामि विधिना मह्यमिदं शरीरं दत्तम् इमां जातनां सहितुम्।
Verse 300 (चौपाई)
एहि बिधि करत पंथ पछितावा। तमसा तीर तुरत रथु आवा।। बिदा किए करि बिनय निषादा। फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।। पैठत नगर सचिव सकुचाई। जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।। बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा। साँझ समय तब अवसरु पावा।। अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें। पैठ भवन रथु राखि दुआरें।। जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए। भूप द्वार रथु देखन आए।। रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे। गरहिं गात जिमि आतप ओरे।। नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें। निघटत नीर मीनगन जैंसें।।
एवं पन्थानं कुर्वाणः पश्चात्तापमानसः, तमसातीरे शीघ्रं रथः आगच्छत्। निषादाः विनयं कृत्वा विदा गताः, पादौ प्रणम्य विषादविकलाः प्रत्यावृताः। सचिवः नगरं लज्जया प्रविविश, यथा गुरुब्राह्मणगोहत्यां कृतवान्। वृक्षतले उपविश्य दिनं यापितवान्, सायंकाले अवसरं प्राप्तवान्। अन्धकारे अयोध्यां प्रविविश, गृहं गत्वा रथं द्वारि स्थापितवान्। ये ये समाचारं श्रुत्वा राजानः रथं द्रष्टुं द्वारम् आगताः। रथं परिचित्य भयविकलाः जाताः, शरीरं शपन्ति यथा आतपे वस्त्राणि दग्धानि। नगरस्य नरनार्यः व्याकुलाः, यथा नीरे शुष्यति मत्स्याः विकसन्ति।
Verse 301 (दोहा/सोरठा)
-सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु। भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।
सचिवागमनं श्रुत्वा सर्वे विकलाः जाताः, रणिवासः व्याकुलः जातः। भवनं भयङ्करं प्रतिभाति, मन्ये प्रेतनिवासः इव।
Verse 302 (चौपाई)
अति आरति सब पूँछहिं रानी। उतरु न आव बिकल भइ बानी।। सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा। कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।। दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई। कौसल्या गृहँ गईं लवाई।। जाइ सुमंत्र दीख कस राजा। अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।। आसन सयन बिभूषन हीना। परेउ भूमितल निपट मलीना।। लेइ उसासु सोच एहि भाँती। सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।। लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती। जनु जरि पंख परेउ संपाती।। राम राम कह राम सनेही। पुनि कह राम लखन बैदेही।।
अत्यार्ताः सर्वाः राज्ञ्यः पृच्छन्ति, उत्तरः न आगच्छति विकला वाणी जाता। श्रवणैः न शृणोति नयनैः न पश्यति, ब्रूत क्व नृपः इति पृच्छन्ति। दास्यः सचिवं विकलं दृष्ट्वा कौसल्यागृहं नीतवन्तः। सुमन्त्रः गत्वा राजानं दृष्टवान्, अमृतरहितचन्द्र इव। आसनशयनविभूषणरहितः भूमितले निपतितः मलीनः। उश्वासं निश्वसन् एवं सोचयन्, यथा स्वर्गात् खसितवान्। छिन्नछिन्नं हृदयं सोचयन्, यथा पक्षदग्धः पक्षी पतितः। राम राम इति रामस्नेही वदति, पुनः रामलक्ष्मणवैदेही इति वदति।
Verse 303 (दोहा/सोरठा)
देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु। सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।
सचिवं दृष्ट्वा जय जीवेति उक्त्वा शिरसा प्रणाममकरोत्। तं श्रुत्वा व्याकुलो नृपतिरुत्थाय सुमन्त्रमुवाच - ब्रूहि मे रामः क्व?
Verse 304 (चौपाई)
भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई। बूड़त कछु अधार जनु पाई।। सहित सनेह निकट बैठारी। पूँछत राउ नयन भरि बारी।। राम कुसल कहु सखा सनेही। कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।। आने फेरि कि बनहि सिधाए। सुनत सचिव लोचन जल छाए।। सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू। कहु सिय राम लखन संदेसू।। राम रूप गुन सील सुभाऊ। सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।। राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू। सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।। सो सुत बिछुरत गए न प्राना। को पापी बड़ मोहि समाना।।
नृपः सुमन्त्रमुरसि लेलिहे, यथा मज्जन्तः कश्चिदाश्रयं लभन्ते। स्नेहेन समीपे उपवेश्य नेत्रे आश्रुपूर्णे कृत्वा पप्रच्छ - रामस्य कुशलं ब्रूहि मे स्नेहित सखे, रघुनाथः लक्ष्मणः वैदेही च क्व सन्ति? ते पुनरागताः किं वनं गताः? इदं श्रुत्वा सचिवस्य नेत्रे अश्रुमये अभवताम्। शोकविकलः पुनः पप्रच्छ - सीतारामलक्ष्मणानां सन्देशं ब्रूहि। रामस्य रूपं गुणं शीलं स्वभावं च स्मरन्नृपः हृदये शोकमग्नोऽभवत्। नृपः वनवासं श्रुत्वा न हर्षं न विषादमनुभवत्। एवंविधाः पुत्राः वियुक्ताः सतः प्राणा न निर्गताः, कोऽस्मिन् समानो महापापी?
Verse 305 (दोहा/सोरठा)
सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ। नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।
हे सखे, यत्र कुत्रापि रामः सीता लक्ष्मणश्च सन्ति, तत्र मां नय। यदि न करिष्यसि, तदा जानीहि यदहं जीवितुं न कामये, सत्येन ब्रवीमि।
मुख्य शिक्षा यह है कि ‘त्याग’ का आधार निषेध नहीं, प्रेम है—सीता का वन-सुख बताता है कि राम-सान्निध्य/राम-स्मरण से अभाव भी ऐश्वर्य बन जाता है। ‘आज्ञापालन’ (पितृ-वचन/धर्म) को राम ने मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया; और अयोध्या का करुण-विरह दिखाता है कि भक्ति केवल व्यक्तिगत आनंद नहीं—वह संबंधों की पीड़ा को भी धर्म-साधना में रूपांतरित करती है। विरह यहाँ शोक नहीं, तप है: मन को विषय-विलास से काटकर नाम-स्मरण में टिकाने वाली अग्नि। इस खंड में भक्तिधर्म का सार उभरता है—राम-चरण अनुराग ही सर्वोच्च आसक्ति है, जो राग को वैराग्य और करुणा को करुणा-रस के माध्यम से ‘भक्ति-परिपाक’ में बदल देती है।
इस खंड का प्रमुख रस करुण है, पर करुणा ‘विषाद’ नहीं, ‘भक्ति-परिपाक’ है। पहले भाग में सीता का वन-सुख (श्रृंगार-शांत मिश्र) दिखता है: प्रियतम-संग, कंद-मूल-फल, पर्णकुटी—ये सब ‘अवध सहस सम’ बन को प्रिय बना देते हैं। तुलसी यहाँ विषय-भोग के निषेध को नकारात्मक उपदेश से नहीं, बल्कि उच्चतर आसक्ति (राम-चरण अनुराग) से प्रतिस्थापित करते हैं। फिर दृष्टि पलटती है: सुमंत्र की वापसी, घोड़ों का विरह-विकार, नगर का सन्नाटा, और दशरथ का टूटना—करुण-रस अपने चरम पर। यह व्यवस्था-सोपान में निर्णायक है: राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप तभी पूर्ण है जब उसके त्याग की पीड़ा समाज (अयोध्या) में नैतिक जागरण बनकर उतरती है। इस तरह ‘विरह’ एक तपस्या बनकर मन को विषय-विलास से काटता और नाम-स्मरण में टिकाता है।
आरंभ में ‘श्रृंगार-शांत’ का मधुर संयोग: सीता का राम-सान्निध्य ही वन को ‘अवध सम’ बना देता है—कंद-मूल-फल, पर्णकुटी, सरल जीवन में भी तृप्ति। यह सुख विषय-भोग का नहीं, ‘उच्चतर आसक्ति’ (राम-चरण अनुराग) का है। फिर रस-परिवर्तन: दृष्टि अयोध्या की ओर पलटते ही ‘करुण’ तीव्र होता है—सुमंत्र की वापसी, घोड़ों का विरह-विकार, नगर का सन्नाटा; सामूहिक शोक ‘धर्म-संकट’ बनकर उभरता है। अंत में करुणा ‘विषाद’ नहीं रहती—वह ‘भक्ति-परिपाक’ बनती है: त्याग की पीड़ा समाज में नैतिक जागरण, और स्मरण-मार्ग की दृढ़ता पैदा करती है; विरह तपस्या का रूप लेता है।
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘विरह में नाम-स्मरण’ और ‘विषय-वैराग्य’ को पुष्ट करता है: सीता-जैसा संतोष, लक्ष्मण-जैसी सेवा-बुद्धि, और सुमंत्र-दशरथ के करुण प्रसंग से हृदय द्रवित होकर अहंकार गलता है। पाठक के मन में ‘राम-रहित सुख’ तृणवत् प्रतीत होता और शरणागति की वृत्ति दृढ़ होती है।
सामान्य पाठ-परंपरा में ‘राम नाम’ का सम्पुट—विशेषतः “श्रीराम जय राम जय जय राम” या केवल “राम राम” (जैसा पाठ में स्वयं अनुगूँजता है)—करुण/विरह प्रसंगों में जोड़ा जाता है, ताकि शोक ‘स्मरण’ में रूपांतरित हो।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.