Prakarana 15
यह सोपान ‘विरह-धर्म’ का द्वार है: राजधर्म, पुत्रधर्म, और भक्तिधर्म का एक साथ परीक्षण। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ की साधना है—जहाँ सुख (राज्य) त्यागकर ‘राम-नाम-स्मरण’ और ‘मर्यादा’ को मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया जाता है। इस अंश में वन-जीवन की मधुरता (सीता का संतोष) और अयोध्या की वेदना (सुमंत्र-दशरथ का शोक) साथ रखकर तुलसी ‘राग’ को ‘वैराग्य’ में रूपांतरित करते हैं।
Is hisse mein sabse zyada dard aur pyar ka bhav hai, ye sad nahi balki bhakti pakta hai. Pehle Sita ka dil khush hai jungle mein kyunki Rama saath hai, phal-mool milte hain, patte ka ghar bhi pyara lagta hai. Sita kehti hai ye jungle mere liye hazar Ayodhya ke barabar hai. Tulsidas yahan maza karne se nahi rokte, wo Rama ke charno mein pyar jad dete hain. Phir drishti badalti hai, Sumantra wapas aata hai, ghode bhi Rama ko chhod kar dukhi hain. Shaher sunn padta hai, Dasaratha ka dil toot jata hai, dard apne charam par pahunchta hai. Is virah se logon ka mann jagta hai, Rama ke chalne ka dukh samaj mein aata hai. Ye alag hona tapas ban jata hai, mann duniya se kaat kar Rama naam mein lag jata hai.
Verses
Chaupai 140.1-4
राम संग सिय रहति सुखारी।पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।।
छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी।प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।।
नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी।हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।।
परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा।प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।।
सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर।असनु अमिअ सम कंद मूल फर।।
नाथ साथ साँथरी सुहाई।मयन सयन सय सम सुखदाई।।
लोकप होहिं बिलोकत जासू।तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।
rāma saṁga siya rahati sukhārī |pura parijana gṛha surati bisārī ||
chinu chinu piya bidhu badanu nihārī |pramudita manahũ cakorakumārī ||
nāha nehu nita baṛhata bilokī |haraṣita rahati divasa jimi kokī ||
siya manu rāma carana anurāgā |avadha sahasa sama banu priya lāgā ||
paranakuṭī priya priyatama saṁgā |priya parivāru kuraṁga bihaṁgā ||
sāsu sasura sama munitiya munibara |asanu amia sama kaṁda mūla phara ||
nātha sātha sā̃tharī suhāī |mayana sayana saya sama sukhadāī ||
lokapa hohiṁ bilokata jāsū |tehi ki mohi saka biṣaya bilāsū ||
Sita Ram ke saath khush reh rahi thi. Usne shehar, apne log aur apna ghar, sab bhula diya. Apne pyaar ke chehre ko har waqt dekhe ja, woh khush ho jaati thi, jaise chakor pakshi chaand dekh kar. Apne pati ka pyaar roz badhta dekh kar, woh khush rehti thi, jaise subah waqt chakor pakshi khush hota hai. Sita ka dil Ram ke charno mein laga tha. Isliye usko jungle Ayodhya se hazaar guna zyada pyaara laga. Usko pyari lagi patti ki kutiya, kyunki uska pyara uske saath tha. Naya parivaar bhi pyaara tha, hiran aur pakshi bhi. Rishiyon ki patniyan usko sasur ki tarah lagi, aur bade rishi sasur ki tarah. Jad, kand aur phal khana usko amrit jaisa laga. Apne nath ke saath, ghaas ka bistar bhi pyaara laga aur sau Kamdev ke bistar jitna sukh deta laga. Jiski ek nazar se log saron ke rakshak ban jaate hain, uske saath mein duniya ke sukh kaamukata ka kabhi asar kaise padta?
Doha 140
सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु।रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।
sumirata rāmahi tajahiṁ jana tṛna sama biṣaya bilāsu |rāmapriyā jaga janani siya kachu na ācaraju tāsu ||140||
Jo log Ram ko yaad karte hain, unke liye duniya ke maze aur khushiya bilkul khaali ke barabar ho jaati hain, jaise ek tuksi ghaas ki patti. Sita toh Ram ki priya hain aur saari duniya ki maa hain, toh unke baare mein yeh baat koi ajeeb baat nahi hai.
Chaupai 141.1-4
सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं।सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।।
कहहिं पुरातन कथा कहानी।सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी।।
जब जब रामु अवध सुधि करहीं।तब तब बारि बिलोचन भरहीं।।
सुमिरि मातु पितु परिजन भाई।भरत सनेहु सीलु सेवकाई।।
कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी।धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।।
लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं।जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।।
प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु।धीर कृपाल भगत उर चंदनु।।
लगे कहन कछु कथा पुनीता।सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।
sīya lakhana jehi bidhi sukhu lahahīṁ |soi raghunātha karahi soi kahahīṁ ||
kahahiṁ purātana kathā kahānī |sunahiṁ lakhanu siya ati sukhu mānī ||
jaba jaba rāmu avadha sudhi karahīṁ |taba taba bāri bilocana bharahīṁ ||
sumiri mātu pitu parijana bhāī |bharata sanehu sīlu sevakāī ||
kṛpāsiṁdhu prabhu hohiṁ dukhārī |dhīraju dharahiṁ kusamau bicārī ||
lakhi siya lakhanu bikala hoi jāhīṁ |jimi puruṣahi anusara parichāhīṁ ||
priyā baṁdhu gati lakhi raghunaṁdanu |dhīra kṛpāla bhagata ura caṁdanu ||
lage kahana kachu kathā punītā |suni sukhu lahahiṁ lakhanu aru sītā ||
Sita aur Lakshman jis tarah khush rehte, Ram bilkul wahi karte aur wahi baat karte. Ram purani kahanian aur kisse sunate, aur Lakshman aur Sita dhyan se sun kar bahut khushi paate. Jab bhi Ram Ayodhya ki yaad karte, tab unke aankhon mein paani aa jata. Apni mata pita, parivar aur bhai ko yaad karte, aur Bharat ke pyar, acche sanskar aur seva ko sochte. Prabhu jo daya ka sagar the, dukhi ho jate, par samay kharab hai ye soch kar himmat rakhte. Sita aur Lakshman Ram ko aise dekh kar udas ho jate, jaise kisi insaan ki parchhai uske peeche peeche chalti hai. Apni patni aur bhai ki halat dekh kar, jo bhakton ke dil mein chandan hain, sthir aur dayalu Ram, koi pavitra katha kahna shuru karte, aur wo sun kar Lakshman aur Sita ko sukun milta.
Doha 141
रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत।जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।
rāmu lakhana sītā sahita sohata parana niketa |jimi bāsava basa amarapura sacī jayaṁta sameta ||141||
Ram, Lakshman aur Sita milkar us patti ka jhopdi mein bahut khoobsoorat lag rahe the. Jaise Indra apni patni Shachi aur bete Jayant ke saath amar logon ke sheher mein rehta hai, bilkul waise hi.
Chaupai 142.1-4
जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें।पलक बिलोचन गोलक जैसें।।
सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि।जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।।
एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी।खग मृग सुर तापस हितकारी।।
कहेउँ राम बन गवनु सुहावा।सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।।
फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई।सचिव सहित रथ देखेसि आई।।
मंत्री बिकल बिलोकि निषादू।कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।।
राम राम सिय लखन पुकारी।परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।।
देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं।जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।
jogavahiṁ prabhu siya lakhanahiṁ kaiseṁ |palaka bilocana golaka jaiseṁ ||
sevahiṁ lakhanu sīya raghubīrahi |jimi abibekī puruṣa sarīrahi ||
ehi bidhi prabhu bana basahiṁ sukhārī |khaga mṛga sura tāpasa hitakārī ||
kaheũ rāma bana gavanu suhāvā |sunahu sumaṁtra avadha jimi āvā ||
phireu niṣādu prabhuhi pahũcāī |saciva sahita ratha dekhesi āī ||
maṁtrī bikala biloki niṣādū |kahi na jāi jasa bhayau biṣādū ||
rāma rāma siya lakhana pukārī |pareu dharanitala byākula bhārī ||
dekhi dakhina disi haya hihināhīṁ |janu binu paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
Prabhu Sita aur Lakshman ki aise dekhbhaal karte the, jaise palak aankh ki goli ko bachaati hai. Lakshman Sita aur Ram ki seva karte the, jaise koi apne shareer ki seva karta hai, bina soche samjhe. Prabhu ne is tarah ban mein khush reh kar pakshi, janwar, bhagwan aur rishiyon ka bhalaa kiya. Maine bataya Ram ka ban jaana kaisa sundar tha. Ab suno Sumantra kaise Ayodhya wapas aaya. Nishad ne Prabhu ko rasta dekh kar wapas mud liya. Aakar sachiv ke saath rath ko dekha. Sachiv ko udaas dekh kar Nishad ko laga ki dukh ka haal bataya nahi ja sakta. Sumantra Ram Ram, Sita, Lakshman pukaarte hue zameen par gir gaye, bahut pareshan ho kar. Ghode dakshin disha dekh kar hinhanae, jaise pankh ke bina pakshi pareshan hokar phadphadaate hain.
Doha 142
नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि।ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।
nahiṁ tṛna carahiṁ piahiṁ jalu mocahiṁ locana bāri |byākula bhae niṣāda saba raghubara bāji nihāri ||142||
Ram ke ghode ghaas nahi kha rahe the, paani nahi pi rahe the, aur unki aankhon se aansoo aa rahe the. Ram ke ghode dekh kar saare Nishad bahut pareshan ho gaye.
Chaupai 143.1-4
धरि धीरज तब कहइ निषादू।अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।।
तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता।धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता।।
बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी।रथ बैठारेउ बरबस आनी।।
सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी।रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।।
चरफराहिं मग चलहिं न घोरे।बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।।
अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें।राम बियोगि बिकल दुख तीछें।।
जो कह रामु लखनु बैदेही।हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।।
बाजि बिरह गति कहि किमि जाती।बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।
dhari dhīraja taba kahai niṣādū |aba sumaṁtra pariharahu biṣādū ||
tumha paṁḍita paramāratha gyātā |dharahu dhīra lakhi bimukha bidhātā ||
bibidha kathā kahi kahi mṛdu bānī |ratha baiṭhāreu barabasa ānī ||
soka sithila ratha sakai na hā̃kī |raghubara biraha pīra ura bā̃kī ||
carapharāhiṁ maga calahiṁ na ghore |bana mṛga manahũ āni ratha jore ||
aṛhuki parahiṁ phiri herahiṁ pīcheṁ |rāma biyogi bikala dukha tīcheṁ ||
jo kaha rāmu lakhanu baidehī |hiṁkari hiṁkari hita herahiṁ tehī ||
bāji biraha gati kahi kimi jātī |binu mani phanika bikala jehi bhā̃tī ||
Phir Nishad ne himmat karke kaha, ab Sumantra, apna dukh chhod do. Tum padhe likhe ho aur sabse badi baat samajhte ho. Sabr rakho, dekho kismat tumhare khilaf ho gayi hai. Pyari baaton se bahut si kahaaniyan sunaata hua, Nishad ne use jabardasti rath mein bitha diya. Dukh se thaka hua Sumantra rath nahi chala paaya. Ram se bichhadne ka dard uske dil mein chubh raha tha. Ghode uchhalte koodte the aur raste pe aage nahi badhte the, jaise jungle ke jangli hiran pakad kar rath mein jota gaya ho. Ghode thehar ke girt the aur peeche mud kar dekhte the. Ram se bichhad ke pareshan the aur tez dard se taub the. Koi agar Ram, Lakshman ya Sita ka naam leta, to ghode baar baar hinhinate aur pyar se uski taraf dekhte the. Ghodon ka bichhadne ka haal kaise batayein? Jaise koi saanp apna mani kho baitha ho, waise hi pareshan the.
Doha 143
भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग।बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।
bhayau niṣāda biṣādabasa dekhata saciva turaṁga |boli susevaka cāri taba die sārathī saṁga ||143||
Nishad raja ko bahut dukh ho gaya jab usne mantri aur ghode dekhe. Phir usne chaar achhe naukar bulaye aur unhe saarthi ke saath bhej diya.
Chaupai 144.1-4
गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई।बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।।
चले अवध लेइ रथहि निषादा।होहि छनहिं छन मगन बिषादा।।
सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना।धिग जीवन रघुबीर बिहीना।।
रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू।जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।।
भए अजस अघ भाजन प्राना।कवन हेतु नहिं करत पयाना।।
अहह मंद मनु अवसर चूका।अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।।
मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई।मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।।
बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई।चलेउ समर जनु सुभट पराई।।
guha sārathihi phireu pahũcāī |birahu biṣādu barani nahiṁ jāī ||
cale avadha lei rathahi niṣādā |hohi chanahiṁ chana magana biṣādā ||
soca sumaṁtra bikala dukha dīnā |dhiga jīvana raghubīra bihīnā ||
rahihi na aṁtahũ adhama sarīrū |jasu na laheu bichurata raghubīrū ||
bhae ajasa agha bhājana prānā |kavana hetu nahiṁ karata payānā ||
ahaha maṁda manu avasara cūkā |ajahũ na hṛdaya hota dui ṭūkā ||
mīji hātha siru dhuni pachitāī |manahã kṛpana dhana rāsi gavā̃ī ||
birida bā̃dhi bara bīru kahāī |caleu samara janu subhaṭa parāī ||
Guha ne saarthi ko wapas jaate dekha aur mud gaya. Judai ka dukh aur bichhadne ka dard kahna nahi ja sakta. Nishad log rath leke Ayodhya ke liye nikle. Har pal wo dukh mein doobte gaye. Sumantra soch mein dooba, pareshan aur dukhi tha. Bola, Ram ke bina zindagi lanat hai. Yeh nikamma shareer ant mein to nahi rahega, kyunki Ram se bichhad kar marne se koi naam nahi mila. Mera praan paap aur badnami ka bartan ban gaya. Yeh kyun nahi nikal jaata? Arre, mera bewakoof dil mauka miss kar gaya, abhi tak do tukde nahi hota. Haath malte aur sir peette hue pachhta raha, jaise koi kanjoos apni saari daulat kho de. Wo chala gaya jaise koi warrior jo apni shaan baandh ke bada hero kahlata, par phir larai ke maidan se bhaag gaya.
Doha 144
बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति।जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।
bipra bibekī bedabida saṁmata sādhu sujāti |jimi dhokheṁ madapāna kara saciva soca tehi bhā̃ti ||144||
Ek brahmin hai jo samajhdar hai, Ved padh rakhe hain, achhe log uski ijjat karte hain, aur acche khaandan se hai. Agar kisi ne dhokha deke use sharab pila di, to jaisa uska haal hota hai. Waise hi us sachiv ka dukh tha.
Chaupai 145.1-4
जिमि कुलीन तिय साधु सयानी।पतिदेवता करम मन बानी।।
रहै करम बस परिहरि नाहू।सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।।
लोचन सजल डीठि भइ थोरी।सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।।
सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी।जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।।
बिबरन भयउ न जाइ निहारी।मारेसि मनहुँ पिता महतारी।।
हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी।जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।।
बचनु न आव हृदयँ पछिताई।अवध काह मैं देखब जाई।।
राम रहित रथ देखिहि जोई।सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।
jimi kulīna tiya sādhu sayānī |patidevatā karama mana bānī ||
rahai karama basa parihari nāhū |saciva hṛdayã timi dāruna dāhu ||
locana sajala ḍīṭhi bhai thorī |sunai na śravana bikala mati bhorī ||
sūkhahiṁ adhara lāgi muhã lāṭī |jiu na jāi ura avadhi kapāṭī ||
bibarana bhayau na jāi nihārī |māresi manahũ pitā mahatārī ||
hāni galāni bipula mana byāpī |jamapura paṁtha soca jimi pāpī ||
bacanu na āva hṛdayã pachitāī |avadha kāha maiṁ dekhaba jāī ||
rāma rahita ratha dekhihi joī |sakucihi mohi bilokata soī ||
Jaise kisi achhe ghar ki aurat, jo sadhu aur samajhdar ho, apne pati ko bhagwan maan kar karm, mann aur bani se sewa karti ho. Par phir bhi kismat ke chakkar mein apne pati ko chhodna pad jaye, waise hi sachiv ke dil mein bhayanak aag lagi thi. Uski aankhon mein paani aa gaya tha aur nazar dhundhli pad gayi. Kaan se kuch sunai nahi de raha tha, aur dimaag ghabra kar pareshan ho gaya tha. Uske hoonth sookh gaye aur munh mein khichak pad gayi. Phir bhi jaan nahi nikli, kyunki dil mein vanvas ke waqt ka darwaza band tha. Uske chehre se rang ud gaya aur kisi ko dekhna bhi bardaasht nahi hua. Aisa laga jaise usne apne maa baap ko maar daala ho. Bahut zyada nuksaan aur pachhtaawa ne uske mann ko gher liya, jaise kisi paapi ko Yamraj ki nagar ki raah ka darr hota hai. Munh se kuch bol nahi nikla. Dil mein pachhtaawa tha: main Ayodhya mein jaakar kya dekhunga? Jo bhi Ram ke bina rath ko dekhega, mujhe dekh kar sharm se sikhod jaayega.
Doha 145
धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि।उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।
dhāi pū̃chihahiṁ mohi jaba bikala nagara nara nāri |utaru deba maiṁ sabahi taba hṛdayã bajru baiṭhāri ||145||
Jab sheher ke aadmi aur aurat pareshani mein daur kar mere paas aakar poochhenge, tab mujhe un sabka jawab dena hoga, dil ko vajra kara ke baith ke.
Chaupai 146.1-4
पुछिहहिं दीन दुखित सब माता।कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।।
पूछिहि जबहिं लखन महतारी।कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।।
राम जननि जब आइहि धाई।सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।।
पूँछत उतरु देब मैं तेही।गे बनु राम लखनु बैदेही।।
जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।।
पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना।जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।।
देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई।आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।।
सुनत लखन सिय राम सँदेसू।तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।
puchihahiṁ dīna dukhita saba mātā |kahaba kāha maiṁ tinhahi bidhātā ||
pūchihi jabahiṁ lakhana mahatārī |kahihaũ kavana sãdesa sukhārī ||
rāma janani jaba āihi dhāī |sumiri bacchu jimi dhenu lavāī ||
pū̃chata utaru deba maiṁ tehī |ge banu rāma lakhanu baidehī ||
joi pū̃chihi tehi ūtaru debā |jāi avadha aba yahu sukhu lebā ||
pū̃chihi jabahiṁ rāu dukha dīnā |jivanu jāsu raghunātha adhīnā ||
dehaũ utaru kaunu muhu lāī |āyaũ kusala kuãra pahũcāī ||
sunata lakhana siya rāma sãdesū |tṛna jimi tanu pariharihi naresū ||
Sab maataen dukhi hokar mujhse poochhengee. He bhagwan, main unko kya bataoon? Jab Lakhan ki maata mujhse poochhengee, to main unko kaun sa sandesh doon jisse unko khushi mile? Jab Ram ki maata mere paas daudi aayengee, jaise gaay apne bachhade ko yaad karke daudti hai, to main unke sawaal ka jawaab doonga ki Ram, Lakhan aur Sita van ko gaye hain. Jo bhi mujhse poochhega, mujhe yahi jawaab dena padega. Ab Ayodhya jaakar yahi sukh milega. Jab raja dukhi hokar mujhse poochhenge, jinka jeevan Ram par nirbhar hai, to main kya munh lekar unko jawaab doon? Kahoon ki mainne kunwaron ko pahuncha aaya hoon aur khairiyat se aa gaya? Lakhan, Sita aur Ram ka sandesh sunkar raja apna shareer tinke ki tarah tyaag denge.
Doha 146
हृदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।
hṛdau na bidareu paṁka jimi bichurata prītamu nīru |jānata hauṁ mohi dīnha bidhi yahu jātanā sarīru ||146||
Jaise paani chhootne par keechar phat jaata hai, mere dil ko bhi apne pyaare se alag hote phatna chahiye tha. Par nahi phata. Ab samajh aaya ki bhagwan ne yeh shareer sirf takleef sahne ke liye diya hai.
Chaupai 147.1-4
एहि बिधि करत पंथ पछितावा।तमसा तीर तुरत रथु आवा।।
बिदा किए करि बिनय निषादा।फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।।
पैठत नगर सचिव सकुचाई।जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।।
बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा।साँझ समय तब अवसरु पावा।।
अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें।पैठ भवन रथु राखि दुआरें।।
जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए।भूप द्वार रथु देखन आए।।
रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे।गरहिं गात जिमि आतप ओरे।।
नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें।निघटत नीर मीनगन जैंसें।।
ehi bidhi karata paṁtha pachitāvā |tamasā tīra turata rathu āvā ||
bidā kie kari binaya niṣādā |phire pāyã pari bikala biṣādā ||
paiṭhata nagara saciva sakucāī |janu māresi gura bā̃bhana gāī ||
baiṭhi biṭapa tara divasu gavā̃vā |sā̃jha samaya taba avasaru pāvā ||
avadha prabesu kīnha ãdhiāreṁ |paiṭha bhavana rathu rākhi duāreṁ ||
jinha jinha samācāra suni pāe |bhūpa dvāra rathu dekhana āe ||
rathu pahicāni bikala lakhi ghore |garahiṁ gāta jimi ātapa ore ||
nagara nāri nara byākula kaiṁseṁ |nighaṭata nīra mīnagana jaiṁseṁ ||
Raste mein aise hi pachhtaate hue, mantri ne jaldi se rath Tamasa nadi ke kinare le aaya. Usne Nishad logon se vinamrata se vidaai li. Woh uske pairon mein gir ke gham se aakul hokar wapas mud gaye. Jab woh sheher mein ghussa to mantri sharam se ghabra gaya, jaise usne apne guru, kisi Brahman ya gaay ko maar daala ho. Usne ped ke neeche baith kar din bitaaya. Jab shaam hui to usko mauka mil gaya. Usne andhere mein Ayodhya mein pravesh kiya, rath ko darwaze par chhoda, aur chupke se apne ghar mein ghus gaya. Jitne logon ko khabar suni, woh sab raja ke darwaze par rath dekhne aaye. Unhone rath pehchaana aur ghode bure haal mein dekhe. Unka shareer pighal gaya, jaise dhoop mein ole. Shehar ke aadmi aur auratein bilkul bechain the, jaise paani sookhne se machliyan tadakti hain.
Doha 147
सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु।भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।
saciva āgamanu sunata sabu bikala bhayau ranivāsu |bhavana bhayaṁkaru lāga tehi mānahũ preta nivāsu ||147||
Sab ne suna ki sachiv aa raha hai. Ye sunte hi poora raj ghar pareshan ho gaya. Usko apna mahal bahut darrona laga, jaise koi bhooton ka ghar ho.
Chaupai 148.1-4
अति आरति सब पूँछहिं रानी।उतरु न आव बिकल भइ बानी।।
सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा।कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।।
दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई।कौसल्या गृहँ गईं लवाई।।
जाइ सुमंत्र दीख कस राजा।अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।।
आसन सयन बिभूषन हीना।परेउ भूमितल निपट मलीना।।
लेइ उसासु सोच एहि भाँती।सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।।
लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती।जनु जरि पंख परेउ संपाती।।
राम राम कह राम सनेही।पुनि कह राम लखन बैदेही।।
ati ārati saba pū̃chahiṁ rānī |utaru na āva bikala bhai bānī ||
sunai na śravana nayana nahiṁ sūjhā |kahahu kahā̃ nṛpa tehi tehi būjhā ||
dāsinha dīkha saciva bikalāī |kausalyā gṛhã gaīṁ lavāī ||
jāi sumaṁtra dīkha kasa rājā |amia rahita janu caṁdu birājā ||
āsana sayana bibhūṣana hīnā |pareu bhūmitala nipaṭa malīnā ||
lei usāsu soca ehi bhā̃tī |surapura teṁ janu khãseu jajātī ||
leta soca bhari chinu chinu chātī |janu jari paṁkha pareu saṁpātī ||
rāma rāma kaha rāma sanehī |puni kaha rāma lakhana baidehī ||
Saari raniyan ne use bahut pareshani se poocha. Par koi jawaab nahi aaya, kyunki uski aawaaz toot gayi thi. Uske kaan nahi sun rahe the aur aankhein kuch nahi dekh pa rahi thi. Har kisi se jo woh milta, bas poochta, "Batao, raja kahan hai?" Dasiyan ne sachiv ki halat dekhi aur use Kausalya ke ghar le gayi. Andar jaakar Sumantra ne raja ko aisi halat mein dekha ki woh amrit ke bina chamakta chaand jaisa lag raha tha. Bina aasan, bistar ya kisi gahne ke, woh zameen par pada tha, bilkul udaas. Aahen le kar aur aise sochta hua, woh jaise swarg se gir hua Yayati tha. Har pal chhaati mein dukh bhar jaata tha. Woh jaise jale hue pankhon wala Sampati tha jo gir pada ho. Pyaar se chilla, "Ram, Ram," aur phir kaha, "Ram, Lakshman, Sita."
Doha 148
देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु।सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।
dekhi sacivã jaya jīva kahi kīnheu daṁḍa pranāmu |sunata uṭheu byākula nṛpati kahu sumaṁtra kahã rāmu ||148||
Mantri ne raja ko dekha. Usne kaha, jai ho, lambi umar jiyo. Phir zameen par gir ke matha teka. Raja ne uski awaz suni to pareshan hokar uth khada hua. Usne kaha, Sumantra, batao, Ram kahan hai?
Chaupai 149.1-4
भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई।बूड़त कछु अधार जनु पाई।।
सहित सनेह निकट बैठारी।पूँछत राउ नयन भरि बारी।।
राम कुसल कहु सखा सनेही।कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।।
आने फेरि कि बनहि सिधाए।सुनत सचिव लोचन जल छाए।।
सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू।कहु सिय राम लखन संदेसू।।
राम रूप गुन सील सुभाऊ।सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।।
राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू।सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।।
सो सुत बिछुरत गए न प्राना।को पापी बड़ मोहि समाना।।
bhūpa sumaṁtru līnha ura lāī |būṛata kachu adhāra janu pāī ||
sahita saneha nikaṭa baiṭhārī |pū̃chata rāu nayana bhari bārī ||
rāma kusala kahu sakhā sanehī |kahã raghunāthu lakhanu baidehī ||
āne pheri ki banahi sidhāe |sunata saciva locana jala chāe ||
soka bikala puni pū̃cha naresū |kahu siya rāma lakhana saṁdesū ||
rāma rūpa guna sīla subhāū |sumiri sumiri ura socata rāū ||
rāu sunāi dīnha banabāsū |suni mana bhayau na haraṣu harā̃sū ||
so suta bichurata gae na prānā |ko pāpī baṛa mohi samānā ||
Raja ne Sumantra ko apne seene se laga liya, jaise doobne wale kisi ko sahara mil jaye. Raja ne usko pyar se paas bithaya, aur aankhein bhar kar poocha. Mujhe Ram ki khabar bata, mere pyare dost. Ram, Lakshman aur Sita kahan hain? Kya unko wapas la diye, ya woh jungle ko chale gaye? Yeh sunte hi mantri ki aankhon mein paani aa gaya. Raja dukh se toot gaya, phir se poocha. Sita, Ram aur Lakshman ka koi sandesh bata. Raja baar baar dil mein Ram ke roop, gun, achcha swabhav aur nature ko yaad karke dukhi hua. Jab raja ne vanvaas ka hukum diya, Ram ne suna to uske mann mein na khushi hui na dukh. Phir bhi aise bete ko chhodne par meri jaan nahi gayi. Kaun itna bada paapi hai jo mera barabar ho?
Doha 149
सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ।नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।
sakhā rāmu siya lakhanu jahã tahā̃ mohi pahũcāu |nāhiṁ ta cāhata calana aba prāna kahaũ satibhāu ||149||
Yaar, mujhe wahan le chalo jahan Ram, Sita aur Lakshman hain. Warna ab mera jaan nikalne wala hai, main sach bata raha hoon.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘विरह में नाम-स्मरण’ और ‘विषय-वैराग्य’ को पुष्ट करता है: सीता-जैसा संतोष, लक्ष्मण-जैसी सेवा-बुद्धि, और सुमंत्र-दशरथ के करुण प्रसंग से हृदय द्रवित होकर अहंकार गलता है। पाठक के मन में ‘राम-रहित सुख’ तृणवत् प्रतीत होता और शरणागति की वृत्ति दृढ़ होती है।
सामान्य पाठ-परंपरा में ‘राम नाम’ का सम्पुट—विशेषतः “श्रीराम जय राम जय जय राम” या केवल “राम राम” (जैसा पाठ में स्वयं अनुगूँजता है)—करुण/विरह प्रसंगों में जोड़ा जाता है, ताकि शोक ‘स्मरण’ में रूपांतरित हो।
Ask anything about Prakarana 15 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
