Prakarana 15
यह सोपान ‘विरह-धर्म’ का द्वार है: राजधर्म, पुत्रधर्म, और भक्तिधर्म का एक साथ परीक्षण। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ की साधना है—जहाँ सुख (राज्य) त्यागकर ‘राम-नाम-स्मरण’ और ‘मर्यादा’ को मोक्ष-मार्ग की सीढ़ी बनाया जाता है। इस अंश में वन-जीवन की मधुरता (सीता का संतोष) और अयोध्या की वेदना (सुमंत्र-दशरथ का शोक) साथ रखकर तुलसी ‘राग’ को ‘वैराग्य’ में रूपांतरित करते हैं।
ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യരസം കരുണയാണ്; എന്നാൽ ആ കരുണ ‘വിഷാദം’ അല്ല—‘ഭക്തി-പരിപാകം’ തന്നെയാണ്. ആദ്യഭാഗത്തിൽ സീതയുടെ വനസുഖം (ശൃംഗാര-ശാന്ത മിശ്രം) ദൃശ്യമാണ്: പ്രിയതമസംഗം, കന്ദമൂല-ഫലങ്ങൾ, പർണകുടീരം—ഇവയെല്ലാം ‘അവധ സഹസ സമ’ എന്നപോലെ വനത്തെ പ്രിയമാക്കുന്നു. വിഷയഭോഗനിഷേധം തുളസീ ഇവിടെ നെഗറ്റീവ് ഉപദേശമായി പറയുന്നില്ല; അതിന് പകരം ഉന്നതമായ ആസക്തി—‘രാമചരണാനുരാഗം’—സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ദൃഷ്ടി മറിക്കുന്നു: സുമന്ത്രന്റെ മടങ്ങിവരവ്, കുതിരകളുടെ വിരഹവികാരം, നഗരത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദത, ദശരഥന്റെ തകർച്ച—കരുണരസം പരമാവധിയിൽ. ഈ ക്രമീകരണം സോപാനക്രമത്തിൽ നിർണായകം: രാമന്റെ ‘മര്യാദാപുരുഷോത്തമ’ രൂപം പൂർണമാകുന്നത്, അവന്റെ ത്യാഗവേദന സമൂഹത്തിൽ (അയോധ്യയിൽ) നൈതിക ജാഗരണമായി ഇറങ്ങുമ്പോഴാണ്. അങ്ങനെ ‘വിരഹം’ ഒരു തപസ്സായി മാറി മനസ്സിനെ വിഷയവിലാസത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തി നാമസ്മരണയിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 140.1-4
राम संग सिय रहति सुखारी।पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।।
छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी।प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।।
नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी।हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।।
परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा।प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।।
सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर।असनु अमिअ सम कंद मूल फर।।
नाथ साथ साँथरी सुहाई।मयन सयन सय सम सुखदाई।।
लोकप होहिं बिलोकत जासू।तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।
rāma saṁga siya rahati sukhārī |pura parijana gṛha surati bisārī ||
chinu chinu piya bidhu badanu nihārī |pramudita manahũ cakorakumārī ||
nāha nehu nita baṛhata bilokī |haraṣita rahati divasa jimi kokī ||
siya manu rāma carana anurāgā |avadha sahasa sama banu priya lāgā ||
paranakuṭī priya priyatama saṁgā |priya parivāru kuraṁga bihaṁgā ||
sāsu sasura sama munitiya munibara |asanu amia sama kaṁda mūla phara ||
nātha sātha sā̃tharī suhāī |mayana sayana saya sama sukhadāī ||
lokapa hohiṁ bilokata jāsū |tehi ki mohi saka biṣaya bilāsū ||
രാമനോടൊപ്പം സീത സന്തോഷത്തോടെ വസിച്ചു; നഗരം, ബന്ധുക്കൾ, വീട് എന്നിവ മറന്നു. ഓരോ നിമിഷവും തന്റെ പ്രിയന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖം നോക്കി, യുവ ചകോര പക്ഷിയെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചു. തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ സ്നേഹം ദിനംപ്രതി വർദ്ധിക്കുന്നത് കണ്ട്, പ്രഭാതത്തിൽ ചക്രവാകി പക്ഷിയെപ്പോലെ സന്തോഷത്തോടെ ഇരുന്നു. സീതയുടെ മനസ്സ് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ അനുരക്തമായി; അയോധ്യയെക്കാൾ ആയിരം മടങ്ങ് കാട് അവൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടതായി തോന്നി. പ്രിയനോടൊപ്പം ഇലക്കുടില അവൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടതായിരുന്നു; മാനുകളും പക്ഷികളുമായ പ്രിയ പരിവാരവും പ്രിയപ്പെട്ടതായിരുന്നു. മുനിമാരുടെ ഭാര്യമാർ അമ്മായിയമ്മമാരെപ്പോലും, ശ്രേഷ്ഠ മുനിമാർ അമ്മായിയപ്പന്മാരെപ്പോലും ആയിരുന്നു; വേരുകൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പഴങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ആഹാരം അമൃതിപോലെ ആയിരുന്നു. തന്റെ നാഥനോടൊപ്പം പുല്ലുകിടക്ക സുന്ദരമായി തോന്നി; കാമന്റെ നൂറു കിടക്കകൾക്ക് തുല്യമായ സുഖം നൽകി. ആരുടെ നോട്ടത്തിൽ ലോകങ്ങളുടെ രക്ഷകരാകുന്നുവോ, അത്തരക്കാരിൽ ഇന്ദ്രിയ വിഷയ സുഖങ്ങൾ എങ്ങനെ മോഹിപ്പിക്കാനാകും?
ദോഹ 140
सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु।रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।
sumirata rāmahi tajahiṁ jana tṛna sama biṣaya bilāsu |rāmapriyā jaga janani siya kachu na ācaraju tāsu ||140||
രാമനെ ഓർക്കുന്നവർ പുല്ലിനെപ്പോലെ ഇന്ദ്രിയ സുഖങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. സീത രാമന്റെ പ്രിയതമ, ലോകത്തിന്റെ മാതാവ്, അതിനാൽ അവളുടെ കാര്യത്തിൽ ഇത് അത്ഭുതമല്ല.
ചൗപായി 141.1-4
सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं।सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।।
कहहिं पुरातन कथा कहानी।सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी।।
जब जब रामु अवध सुधि करहीं।तब तब बारि बिलोचन भरहीं।।
सुमिरि मातु पितु परिजन भाई।भरत सनेहु सीलु सेवकाई।।
कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी।धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।।
लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं।जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।।
प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु।धीर कृपाल भगत उर चंदनु।।
लगे कहन कछु कथा पुनीता।सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।
sīya lakhana jehi bidhi sukhu lahahīṁ |soi raghunātha karahi soi kahahīṁ ||
kahahiṁ purātana kathā kahānī |sunahiṁ lakhanu siya ati sukhu mānī ||
jaba jaba rāmu avadha sudhi karahīṁ |taba taba bāri bilocana bharahīṁ ||
sumiri mātu pitu parijana bhāī |bharata sanehu sīlu sevakāī ||
kṛpāsiṁdhu prabhu hohiṁ dukhārī |dhīraju dharahiṁ kusamau bicārī ||
lakhi siya lakhanu bikala hoi jāhīṁ |jimi puruṣahi anusara parichāhīṁ ||
priyā baṁdhu gati lakhi raghunaṁdanu |dhīra kṛpāla bhagata ura caṁdanu ||
lage kahana kachu kathā punītā |suni sukhu lahahiṁ lakhanu aru sītā ||
സീതയും ലക്ഷ്മണനും എങ്ങനെ സുഖം അനുഭവിക്കുന്നോ, അങ്ങനെ രഘുനാഥൻ ചെയ്യും, അങ്ങനെ പറയും. പുരാതന കഥകളും കഥാഗാഥകളും പറയും; ലക്ഷ്മണനും സീതയും കേട്ട് വലിയ സുഖം അനുഭവിക്കും. രാമൻ അയോധ്യയെ ഓർക്കുന്ന ഓരു തവണ, അവന്റെ കണ്ണുകൾ നീരിൽ നിറയും. അമ്മ, അച്ഛൻ, ബന്ധുക്കൾ, സഹോദരന്മാർ, ഭരതന്റെ സ്നേഹം, നല്ല സ്വഭാവം, സേവാനിഷ്ഠ ഇവയെ ഓർത്ത്, കൃപാ സിന്ധുവായ പ്രഭു ദുഃഖിതനാകും; കാലം അനുകൂലമല്ലെന്ന് എണ്ണി ധൈര്യം ധരിക്കും. അവനെ കണ്ട് സീതയും ലക്ഷ്മണനും വ്യാകുലരാകും, ഒരാളെ പിന്തുടരുന്ന നിഴലുപോലെ. തന്റെ പ്രിയതമയുടെയും സഹോദരന്റെയും അവസ്ഥ കണ്ട്, രഘുനന്ദനൻ, ധൈര്യവാനും കരുണാളുവും ഭക്തരുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ ചന്ദനവുമായ രാമൻ, ചില പവിത്ര കഥകൾ പറയാൻ തുടങ്ങും; കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും സീതയും ആശ്വാസം പ്രാപിക്കും.
ദോഹ 141
रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत।जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।
rāmu lakhana sītā sahita sohata parana niketa |jimi bāsava basa amarapura sacī jayaṁta sameta ||141||
രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീതയോടൊപ്പം ഇലകൾ കൊണ്ട് മേഞ്ഞ കുടിലിൽ തിളങ്ങി, ഇന്ദ്രൻ ശചി, ജയന്തനോടൊപ്പം അമരരുടെ നഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നതുപോലെ.
ചൗപായി 142.1-4
जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें।पलक बिलोचन गोलक जैसें।।
सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि।जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।।
एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी।खग मृग सुर तापस हितकारी।।
कहेउँ राम बन गवनु सुहावा।सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।।
फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई।सचिव सहित रथ देखेसि आई।।
मंत्री बिकल बिलोकि निषादू।कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।।
राम राम सिय लखन पुकारी।परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।।
देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं।जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।
jogavahiṁ prabhu siya lakhanahiṁ kaiseṁ |palaka bilocana golaka jaiseṁ ||
sevahiṁ lakhanu sīya raghubīrahi |jimi abibekī puruṣa sarīrahi ||
ehi bidhi prabhu bana basahiṁ sukhārī |khaga mṛga sura tāpasa hitakārī ||
kaheũ rāma bana gavanu suhāvā |sunahu sumaṁtra avadha jimi āvā ||
phireu niṣādu prabhuhi pahũcāī |saciva sahita ratha dekhesi āī ||
maṁtrī bikala biloki niṣādū |kahi na jāi jasa bhayau biṣādū ||
rāma rāma siya lakhana pukārī |pareu dharanitala byākula bhārī ||
dekhi dakhina disi haya hihināhīṁ |janu binu paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
പ്രഭു സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ണിന്റെ മണിയെ കണ്പോളകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ സംരക്ഷിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ സീതയെയും രഘുവീരനെയും, അവിവേകിയായ മനുഷ്യൻ തന്റെ ശരീരത്തെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, സേവിച്ചു. ഇങ്ങനെ പ്രഭു കാട്ടിൽ സുഖമായി വസിച്ചു, പക്ഷികൾക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തപസ്വികൾക്കും ഹിതം ചെയ്തുകൊണ്ട്. രാമന്റെ കാട്ടിലേക്കുള്ള സുന്ദരമായ പ്രയാണം ഞാൻ പറഞ്ഞു; സുമന്ത്രൻ അയോധ്യയിലേക്ക് എങ്ങനെ വന്നു എന്ന് കേൾക്കുക. നിഷാദൻ പ്രഭുവിനെ എത്തിച്ച് തിരിഞ്ഞു, മന്ത്രിയോടൊത്ത് രഥം കണ്ടു വന്നു. മന്ത്രി ദുഃഖത്താൽ വ്യാകുലനായിരിക്കുന്നത് കണ്ട്, നിഷാദന് ആ വിഷാദം പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. "രാമാ, രാമാ, സീതേ, ലക്ഷ്മണാ" എന്ന് വിളിച്ചു, സുമന്ത്രൻ ഭൂമിയിൽ വീണു, മഹാവ്യാകുലതയോടെ. കുതിരകൾ തെക്കുദിശ നോക്കി ഹെണ്ടി, ചിറകില്ലാത്ത പക്ഷികൾ വിഷമിച്ച് അലമുറുത്തതുപോലെ.
ദോഹ 142
नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि।ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।
nahiṁ tṛna carahiṁ piahiṁ jalu mocahiṁ locana bāri |byākula bhae niṣāda saba raghubara bāji nihāri ||142||
പുല്ല് മേയാതിരുന്നു, വെള്ളം കുടിച്ചില്ല, അവയുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് വെള്ളം ഒഴുകി. രഘുവരനായ രാമന്റെ കുതിരകളെ കണ്ട്, എല്ലാ നിഷാദരും വ്യാകുലരായി.
ചൗപായി 143.1-4
धरि धीरज तब कहइ निषादू।अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।।
तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता।धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता।।
बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी।रथ बैठारेउ बरबस आनी।।
सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी।रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।।
चरफराहिं मग चलहिं न घोरे।बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।।
अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें।राम बियोगि बिकल दुख तीछें।।
जो कह रामु लखनु बैदेही।हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।।
बाजि बिरह गति कहि किमि जाती।बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।
dhari dhīraja taba kahai niṣādū |aba sumaṁtra pariharahu biṣādū ||
tumha paṁḍita paramāratha gyātā |dharahu dhīra lakhi bimukha bidhātā ||
bibidha kathā kahi kahi mṛdu bānī |ratha baiṭhāreu barabasa ānī ||
soka sithila ratha sakai na hā̃kī |raghubara biraha pīra ura bā̃kī ||
carapharāhiṁ maga calahiṁ na ghore |bana mṛga manahũ āni ratha jore ||
aṛhuki parahiṁ phiri herahiṁ pīcheṁ |rāma biyogi bikala dukha tīcheṁ ||
jo kaha rāmu lakhanu baidehī |hiṁkari hiṁkari hita herahiṁ tehī ||
bāji biraha gati kahi kimi jātī |binu mani phanika bikala jehi bhā̃tī ||
അപ്പോൾ നിഷാദൻ ധൈര്യം ധരിച്ചു പറഞ്ഞു, ഇപ്പോൾ സുമന്ത്രാ, നിന്റെ ദുഃഖം വിടു. നീ പണ്ഡിതൻ, പരമാർത്ഥം അറിഞ്ഞവൻ. വിധി നിനക്ക് വിമുഖയായെന്ന് കണ്ട് ധൈര്യം ധരിക്കു. വീണ്ടും വീണ്ടും മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ച്, പല കഥകളും പറഞ്ഞ്, അവനെ ബലപ്രയോഗത്താൽ കൊണ്ടുവന്ന് രഥത്തിൽ ഇരുത്തി. ദുഃഖം കൊണ്ട് സഡലിച്ച സുമന്ത്രൻ രഥം ഓടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; രാമനിൽ നിന്നുള്ള വിരഹവേദന അവന്റെ ഹൃദയത്തെ തുളച്ചു. കുതിരകൾ ചാടിയും കുതിച്ചും വഴിയിൽ നടന്നില്ല, കാട്ടുമാനുകൾ പിടിക്കപ്പെട്ട് രഥത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. അവ തടുമാറി വീഴുകയും, പിന്നാലെ തിരിഞ്ഞു നോക്കുകയും ചെയ്തു, രാമനെ വിട്ടുപോയ ദുഃഖത്താൽ വികലമായി, തീക്ഷ്ണമായ വേദനയാൽ തുളച്ചുകയറി. ആരെങ്കിലും രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ അല്ലെങ്കിൽ സീത എന്ന പേര് പറഞ്ഞാൽ, അവ വീണ്ടും വീണ്ടും കണയിച്ച്, സ്നേഹത്തോടെ അവനെ നോക്കി. വിരഹത്തിൽ കുതിരകളുടെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ പറയാനാകും? മണി നഷ്ടപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ അവ വികലമായിരുന്നു.
ദോഹ 143
भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग।बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।
bhayau niṣāda biṣādabasa dekhata saciva turaṁga |boli susevaka cāri taba die sārathī saṁga ||143||
നിഷാദ രാജാവ് മന്ത്രിയെയും കുതിരകളെയും നോക്കിക്കൊണ്ട് ദുഃഖത്താൽ ആവരിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് നാല് നല്ല സേവകരെ വിളിച്ച്, സാരഥിയോടൊപ്പം ചേർത്ത് അയച്ചു.
ചൗപായി 144.1-4
गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई।बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।।
चले अवध लेइ रथहि निषादा।होहि छनहिं छन मगन बिषादा।।
सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना।धिग जीवन रघुबीर बिहीना।।
रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू।जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।।
भए अजस अघ भाजन प्राना।कवन हेतु नहिं करत पयाना।।
अहह मंद मनु अवसर चूका।अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।।
मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई।मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।।
बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई।चलेउ समर जनु सुभट पराई।।
guha sārathihi phireu pahũcāī |birahu biṣādu barani nahiṁ jāī ||
cale avadha lei rathahi niṣādā |hohi chanahiṁ chana magana biṣādā ||
soca sumaṁtra bikala dukha dīnā |dhiga jīvana raghubīra bihīnā ||
rahihi na aṁtahũ adhama sarīrū |jasu na laheu bichurata raghubīrū ||
bhae ajasa agha bhājana prānā |kavana hetu nahiṁ karata payānā ||
ahaha maṁda manu avasara cūkā |ajahũ na hṛdaya hota dui ṭūkā ||
mīji hātha siru dhuni pachitāī |manahã kṛpana dhana rāsi gavā̃ī ||
birida bā̃dhi bara bīru kahāī |caleu samara janu subhaṭa parāī ||
ഗുഹൻ സാരഥിയെ യാത്രയാക്കി തിരിഞ്ഞു; വിരഹത്തിന്റെ ദുഃഖം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. നിഷാദന്മാർ രഥം എടുത്ത് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു, നിമിഷം നിമിഷം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. സുമന്ത്രൻ ചിന്തയിൽ ക്ഷോഭിച്ച്, ദുഃഖത്താൽ വിഷണ്ണനായി: രഘുവീരനായ രാമനില്ലാത്ത ജീവിതം ശാപം! ഈ നീചമായ ശരീരം എങ്ങനെയും അവസാനം നിലനിൽക്കില്ല, രഘുവീരനെ വിട്ടുപോകുമ്പോൾ കീർത്തി നേടിയില്ലല്ലോ. എന്റെ പ്രാണൻ അപകീർത്തിയുടെ പാത്രമായി. എന്തു കാരണത്താൽ അത് പോകുന്നില്ല? അയ്യോ, എന്റെ മന്ദമായ മനസ്സ് അവസരം നഷ്ടപ്പെടുത്തി, ഇപ്പോഴും അത് രണ്ടായി പിളരുന്നില്ലല്ലോ. കൈകൾ ഞെരിച്ച് തലയിൽ അടിച്ച് വിലപിച്ചു, തന്റെ സമ്പത്തിന്റെ കൂമ്പാരം നഷ്ടപ്പെട്ട കൃപണനെപ്പോലെ. അവൻ കീർത്തിയുടെ ലാഞ്ഛനം ബന്ധിച്ച് മഹാവീരൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ട്, പിന്നെ യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയ വീരനെപ്പോലെ പോയി.
ദോഹ 144
बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति।जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।
bipra bibekī bedabida saṁmata sādhu sujāti |jimi dhokheṁ madapāna kara saciva soca tehi bhā̃ti ||144||
വേദങ്ങളിൽ പാണ്ഡിത്യമുള്ള, വിവേകമുള്ള, സജ്ജനർക്ക് സമ്മതമായ, നല്ല കുലത്തിൽ ജനിച്ച ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട് മദ്യം കുടിച്ചതുപോലെ, മന്ത്രിയുടെ ദുഃഖം അതുപോലെത്തന്നെ ആയിരുന്നു.
ചൗപായി 145.1-4
जिमि कुलीन तिय साधु सयानी।पतिदेवता करम मन बानी।।
रहै करम बस परिहरि नाहू।सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।।
लोचन सजल डीठि भइ थोरी।सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।।
सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी।जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।।
बिबरन भयउ न जाइ निहारी।मारेसि मनहुँ पिता महतारी।।
हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी।जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।।
बचनु न आव हृदयँ पछिताई।अवध काह मैं देखब जाई।।
राम रहित रथ देखिहि जोई।सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।
jimi kulīna tiya sādhu sayānī |patidevatā karama mana bānī ||
rahai karama basa parihari nāhū |saciva hṛdayã timi dāruna dāhu ||
locana sajala ḍīṭhi bhai thorī |sunai na śravana bikala mati bhorī ||
sūkhahiṁ adhara lāgi muhã lāṭī |jiu na jāi ura avadhi kapāṭī ||
bibarana bhayau na jāi nihārī |māresi manahũ pitā mahatārī ||
hāni galāni bipula mana byāpī |jamapura paṁtha soca jimi pāpī ||
bacanu na āva hṛdayã pachitāī |avadha kāha maiṁ dekhaba jāī ||
rāma rahita ratha dekhihi joī |sakucihi mohi bilokata soī ||
ഉന്നതകുലജാതയായ സ്ത്രീ, ധർമ്മിഷ്ഠയും ജ്ഞാനിയുമായവൾ, തന്റെ ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കർമ്മത്തിലും മനസ്സിലും വാക്കിലും ആരാധിക്കുന്നവൾ, എന്നിട്ടും വിധിയുടെ വശത്തായി തന്റെ തലവനെ ഉപേക്ഷിച്ചവളായിരിക്കുന്നു - അങ്ങനെ മന്ത്രിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയങ്കരമായ ദഹനം ഉണ്ടായി. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു കാഴ്ച മങ്ങി; ചെവികൾക്കു കേൾക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, മനസ്സ് കലങ്ങി തളർന്നു. ചുണ്ടുകൾ ഉണങ്ങി വായ ഒട്ടിപ്പിടിച്ചു; എങ്കിലും ജീവൻ ശരീരം വിട്ടു പോയില്ല, വനവാസത്തിന്റെ അവധിയുടെ വാതിൽ ഹൃദയത്തിൽ അതിനെ തടഞ്ഞു നിർത്തി. മുഖം വർണ്ണം നഷ്ടപ്പെട്ടു ആരും നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; തന്റെ പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും കൊന്നവനെപ്പോലെ തോന്നി. നഷ്ടവും ലജ്ജയും മനസ്സിനെ മിക്കവാറും ആവരിച്ചു, പാപി യമപുരിയിലേക്കുള്ള വഴിയെ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ. വാക്കുകൾ വന്നില്ല, ഹൃദയത്തിൽ പശ്ചാത്താപപ്പെട്ടു: ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്കു പോയാൽ എന്തു കാണും? രാമനില്ലാത്ത രഥം കാണുന്നവർ ആരും, എന്നെ കണ്ടു ലജ്ജയാൽ ചുരുങ്ങും.
ദോഹ 145
धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि।उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।
dhāi pū̃chihahiṁ mohi jaba bikala nagara nara nāri |utaru deba maiṁ sabahi taba hṛdayã bajru baiṭhāri ||145||
നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ദുഃഖത്താൽ ഓടിവന്ന് എന്നോട് ചോദിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വജ്രം സ്ഥാപിച്ച് എല്ലാവർക്കും മറുപടി പറയണം.
ചൗപായി 146.1-4
पुछिहहिं दीन दुखित सब माता।कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।।
पूछिहि जबहिं लखन महतारी।कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।।
राम जननि जब आइहि धाई।सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।।
पूँछत उतरु देब मैं तेही।गे बनु राम लखनु बैदेही।।
जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।।
पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना।जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।।
देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई।आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।।
सुनत लखन सिय राम सँदेसू।तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।
puchihahiṁ dīna dukhita saba mātā |kahaba kāha maiṁ tinhahi bidhātā ||
pūchihi jabahiṁ lakhana mahatārī |kahihaũ kavana sãdesa sukhārī ||
rāma janani jaba āihi dhāī |sumiri bacchu jimi dhenu lavāī ||
pū̃chata utaru deba maiṁ tehī |ge banu rāma lakhanu baidehī ||
joi pū̃chihi tehi ūtaru debā |jāi avadha aba yahu sukhu lebā ||
pū̃chihi jabahiṁ rāu dukha dīnā |jivanu jāsu raghunātha adhīnā ||
dehaũ utaru kaunu muhu lāī |āyaũ kusala kuãra pahũcāī ||
sunata lakhana siya rāma sãdesū |tṛna jimi tanu pariharihi naresū ||
ദീനരായി ദുഃഖിതരായ എല്ലാ മാതാക്കളും എന്നെ ചോദിക്കും. ഓ സ്രഷ്ടാവേ, അവർക്ക് ഞാൻ എന്തു പറയും? ലക്ഷ്മണന്റെ അമ്മ എന്നോട് ചോദിക്കുമ്പോൾ, അവളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ എന്ത് സന്ദേശം പറയും? രാമന്റെ അമ്മ ഓടി വരുമ്പോൾ, കാളക്കുട്ടിയെ ഓർത്ത് പശു ഓടി വരുന്നതുപോലെ, അവൾ ചോദിക്കുന്നതിന് ഞാൻ ഈ മറുപടി തരും: രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത കാട്ടിലേക്ക് പോയി. ആരാണ് ചോദിക്കുന്നത് അവർക്ക് ഈ മറുപടി തന്നെ കൊടുക്കണം. ഇപ്പോൾ അയോധ്യയിലേക്ക് പോയി നേടുന്ന സുഖം ഇതാണ്. ദുഃഖത്താൽ ദീനനായ രാജാവ്, രഘുനാഥനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്, എന്നോട് ചോദിക്കുമ്പോൾ, എന്ത് മുഖത്തോട് അവന് മറുപടി തരും? രാജകുമാരന്മാരെ എത്തിച്ച് സുരക്ഷിതമായി വന്നു എന്ന് പറയുമോ? ലക്ഷ്മണൻ, സീത, രാമൻ എന്നിവരെക്കുറിച്ചുള്ള സന്ദേശം കേട്ടാൽ, രാജാവ് പുല്ലുപോലെ തന്റെ ശരീരത്തെ ഉപേക്ഷിക്കും.
ദോഹ 146
हृदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।
hṛdau na bidareu paṁka jimi bichurata prītamu nīru |jānata hauṁ mohi dīnha bidhi yahu jātanā sarīru ||146||
എന്റെ ഹൃദയം പൊട്ടിപ്പിളർന്നില്ല, ചെളിയിൽ നിന്ന് വെള്ളം പോകുമ്പോൾ അത് വിണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ. ഇപ്പോൾ മനസ്സിലാകുന്നു, വിധി എനിക്ക് ഈ ശരീരം കേവലം വേദന അനുഭവിക്കാൻ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 147.1-4
एहि बिधि करत पंथ पछितावा।तमसा तीर तुरत रथु आवा।।
बिदा किए करि बिनय निषादा।फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।।
पैठत नगर सचिव सकुचाई।जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।।
बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा।साँझ समय तब अवसरु पावा।।
अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें।पैठ भवन रथु राखि दुआरें।।
जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए।भूप द्वार रथु देखन आए।।
रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे।गरहिं गात जिमि आतप ओरे।।
नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें।निघटत नीर मीनगन जैंसें।।
ehi bidhi karata paṁtha pachitāvā |tamasā tīra turata rathu āvā ||
bidā kie kari binaya niṣādā |phire pāyã pari bikala biṣādā ||
paiṭhata nagara saciva sakucāī |janu māresi gura bā̃bhana gāī ||
baiṭhi biṭapa tara divasu gavā̃vā |sā̃jha samaya taba avasaru pāvā ||
avadha prabesu kīnha ãdhiāreṁ |paiṭha bhavana rathu rākhi duāreṁ ||
jinha jinha samācāra suni pāe |bhūpa dvāra rathu dekhana āe ||
rathu pahicāni bikala lakhi ghore |garahiṁ gāta jimi ātapa ore ||
nagara nāri nara byākula kaiṁseṁ |nighaṭata nīra mīnagana jaiṁseṁ ||
ഈ വിധം വഴിയിൽ ഖേദിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന മന്ത്രിയുടെ രഥം, തമസാ നദിയുടെ തീരത്ത് വേഗത്തിൽ എത്തി. നിഷാദരെ വിനയത്തോടെ വിട നൽകി; അവർ അയാളുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന് തിരിഞ്ഞു. നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, മന്ത്രി ലജ്ജയാൽ ചുരുങ്ങി, തന്റെ ഗുരുവിനെയോ, ബ്രാഹ്മണനെയോ, പശുവിനെയോ കൊന്നതുപോലെ. മരത്തിനടിയിൽ ഇരുന്ന് പകൽ കഴിച്ചു; വൈകുന്നേരം വന്നപ്പോൾ അവസരം കിട്ടി. ഇരുട്ടിൽ അയോധ്യയെ പ്രവേശിച്ച്, രഥം വാതിലിൽ വെച്ച്, തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു. വാർത്ത കേട്ട എല്ലാവരും രഥം കാണാൻ രാജാവിന്റെ വാതിലിൽ വന്നു. രഥം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, കുതിരകളുടെ വേദന കണ്ട്, സൂര്യന്റെ ചൂടിൽ ആലിപ്പഴം ഉരുകുന്നതുപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ഉരുകി. നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും, വെള്ളം വറ്റുമ്പോൾ മത്സ്യങ്ങൾ തവിയുന്നതുപോലെ വ്യാകുലരായി.
ദോഹ 147
सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु।भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।
saciva āgamanu sunata sabu bikala bhayau ranivāsu |bhavana bhayaṁkaru lāga tehi mānahũ preta nivāsu ||147||
മന്ത്രിയുടെ വരവ് കേട്ട് രാജഭവനം മുഴുവൻ വ്യാകുലമായി. ആ ഭവനം അദ്ദേഹത്തിന് ഭയങ്കരമായി തോന്നി, അത് പ്രേതങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം പോലെ.
ചൗപായി 148.1-4
अति आरति सब पूँछहिं रानी।उतरु न आव बिकल भइ बानी।।
सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा।कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।।
दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई।कौसल्या गृहँ गईं लवाई।।
जाइ सुमंत्र दीख कस राजा।अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।।
आसन सयन बिभूषन हीना।परेउ भूमितल निपट मलीना।।
लेइ उसासु सोच एहि भाँती।सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।।
लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती।जनु जरि पंख परेउ संपाती।।
राम राम कह राम सनेही।पुनि कह राम लखन बैदेही।।
ati ārati saba pū̃chahiṁ rānī |utaru na āva bikala bhai bānī ||
sunai na śravana nayana nahiṁ sūjhā |kahahu kahā̃ nṛpa tehi tehi būjhā ||
dāsinha dīkha saciva bikalāī |kausalyā gṛhã gaīṁ lavāī ||
jāi sumaṁtra dīkha kasa rājā |amia rahita janu caṁdu birājā ||
āsana sayana bibhūṣana hīnā |pareu bhūmitala nipaṭa malīnā ||
lei usāsu soca ehi bhā̃tī |surapura teṁ janu khãseu jajātī ||
leta soca bhari chinu chinu chātī |janu jari paṁkha pareu saṁpātī ||
rāma rāma kaha rāma sanehī |puni kaha rāma lakhana baidehī ||
എല്ലാ റാണിമാരും അതിയായ വിഷമത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ ചോദിച്ചു, എന്നാൽ വ്യാകുലമായ ശബ്ദം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് മറുപടി വന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചെവികൾ കേട്ടില്ല, കണ്ണുകൾ കണ്ടില്ല; അദ്ദേഹം കണ്ടുമുട്ടിയ എല്ലാവരോടും, "പറ, രാജാവ് എവിടെ?" എന്ന് ചോദിച്ചു. ദാസിമാർ മന്ത്രിയുടെ കുഴപ്പം കണ്ട്, കൗസല്യയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുപോയി. ഉള്ളിലേക്ക് പോയ സുമന്ത്രൻ, രാജാവിനെ അങ്ങനെ കണ്ടു; അമൃതമില്ലാത്ത ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പ്രകാശിച്ചു. ആസനമോ ശയ്യയോ ആഭരണമോ ഇല്ലാതെ, നിലത്ത് പൂർണ്ണമായി വിഷണ്ണനായി കിടന്നു. ഇങ്ങനെ നെടുവീർപ്പിട്ട് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ദേവലോകത്തിൽ നിന്ന് വീണ യയാതിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം തോന്നി. ഓരോ നിമിഷവും ഹൃദയം ദുഃഖം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ്, ചിറകുകൾ എരിഞ്ഞ് വീണ സമ്പാതിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം കാണപ്പെട്ടു. പ്രേമത്തോടെ "രാമ, രാമ" എന്ന് വിളിച്ചു, വീണ്ടും "രാമ, ലക്ഷ്മണ, സീത" എന്ന് പറഞ്ഞു.
ദോഹ 148
देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु।सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।
dekhi sacivã jaya jīva kahi kīnheu daṁḍa pranāmu |sunata uṭheu byākula nṛpati kahu sumaṁtra kahã rāmu ||148||
രാജാവിനെ കണ്ട് മന്ത്രി "ജയമാകട്ടെ, ദീർഘായുസ്സാകട്ടെ" എന്ന് പറഞ്ഞ് സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്തു. അവനെ കേട്ട് രാജാവ് വ്യാകുലനായി എഴുന്നേറ്റു "സുമന്ത്രാ, രാമൻ എവിടെയാണെന്ന് പറ" എന്ന് പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 149.1-4
भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई।बूड़त कछु अधार जनु पाई।।
सहित सनेह निकट बैठारी।पूँछत राउ नयन भरि बारी।।
राम कुसल कहु सखा सनेही।कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।।
आने फेरि कि बनहि सिधाए।सुनत सचिव लोचन जल छाए।।
सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू।कहु सिय राम लखन संदेसू।।
राम रूप गुन सील सुभाऊ।सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।।
राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू।सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।।
सो सुत बिछुरत गए न प्राना।को पापी बड़ मोहि समाना।।
bhūpa sumaṁtru līnha ura lāī |būṛata kachu adhāra janu pāī ||
sahita saneha nikaṭa baiṭhārī |pū̃chata rāu nayana bhari bārī ||
rāma kusala kahu sakhā sanehī |kahã raghunāthu lakhanu baidehī ||
āne pheri ki banahi sidhāe |sunata saciva locana jala chāe ||
soka bikala puni pū̃cha naresū |kahu siya rāma lakhana saṁdesū ||
rāma rūpa guna sīla subhāū |sumiri sumiri ura socata rāū ||
rāu sunāi dīnha banabāsū |suni mana bhayau na haraṣu harā̃sū ||
so suta bichurata gae na prānā |ko pāpī baṛa mohi samānā ||
രാജാവ് സുമന്ത്രനെ തന്റെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു, മുങ്ങുന്നവന് എന്തെങ്കിലും ആധാരം കിട്ടിയതുപോലെ. സ്നേഹത്തോടെ അവനെ അടുത്തിരുത്തി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് രാജാവ് അവനോട് ചോദിച്ചു. "രാമന്റെ ക്ഷേമം പറ, പ്രിയ സുഹൃത്തേ. രഘുനാഥൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വൈദേഹി എവിടെയാണ്?" അവരെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നോ, അതോ അവർ കാട്ടിലേക്ക് പോയോ? ഇത് കേട്ടപ്പോൾ മന്ത്രിയുടെ കണ്ണുകളിൽ വെള്ളം നിറഞ്ഞു. ദുഃഖം കൊണ്ട് വിഷണ്ണനായ രാജാവ് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: "സീത, രാമ, ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സന്ദേശം പറ." രാമന്റെ രൂപം, ഗുണങ്ങൾ, സൗമ്യ സ്വഭാവം, സ്വഭാവം എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും ഹൃദയത്തിൽ ഓർത്ത് രാജാവ് ദുഃഖിച്ചു. "രാജാവ് വനവാസം പ്രഖ്യാപിച്ചപ്പോൾ, രാമൻ കേട്ട് മനസ്സിന് സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടായില്ല. എന്നിട്ടും അത്തരം പുത്രനെ വേർപിരിഞ്ഞു പോയിട്ടും എന്റെ പ്രാണൻ പോയില്ല. എനിക്ക് തുല്യമായ വലിയ പാപി ആരാണ്?"
ദോഹ 149
सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ।नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।
sakhā rāmu siya lakhanu jahã tahā̃ mohi pahũcāu |nāhiṁ ta cāhata calana aba prāna kahaũ satibhāu ||149||
സുഹൃത്തേ, രാമൻ, സീത, ലക്ഷ്മണൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്ക് എന്നെ എത്തിക്കൂ. അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ പ്രാണൻ ഇപ്പോൾ പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സത്യം പറയുന്നു.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘विरह में नाम-स्मरण’ और ‘विषय-वैराग्य’ को पुष्ट करता है: सीता-जैसा संतोष, लक्ष्मण-जैसी सेवा-बुद्धि, और सुमंत्र-दशरथ के करुण प्रसंग से हृदय द्रवित होकर अहंकार गलता है। पाठक के मन में ‘राम-रहित सुख’ तृणवत् प्रतीत होता और शरणागति की वृत्ति दृढ़ होती है।
सामान्य पाठ-परंपरा में ‘राम नाम’ का सम्पुट—विशेषतः “श्रीराम जय राम जय जय राम” या केवल “राम राम” (जैसा पाठ में स्वयं अनुगूँजता है)—करुण/विरह प्रसंगों में जोड़ा जाता है, ताकि शोक ‘स्मरण’ में रूपांतरित हो।
Ask anything about Prakarana 15 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
