Prakarana 15

Verse 286 (चौपाई)

राम संग सिय रहति सुखारी। पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।। छिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी। प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।। नाह नेहु नित बढ़त बिलोकी। हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।। सिय मनु राम चरन अनुरागा। अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।। परनकुटी प्रिय प्रियतम संगा। प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।। सासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर। असनु अमिअ सम कंद मूल फर।। नाथ साथ साँथरी सुहाई। मयन सयन सय सम सुखदाई।। लोकप होहिं बिलोकत जासू। तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।

സീത രാമസഹവാസത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കുന്നു, നഗരവും ബന്ധുക്കളെയും ഗൃഹവും മറന്നു. നിമിഷം നിമിഷം പ്രിയതമന്റെ ചന്ദ്രസമാനമായ മുഖം നോക്കി, ചകോരപക്ഷിക്കുഞ്ഞിനെപ്പോലെ ഹൃദയം സന്തോഷത്താൽ നിറയുന്നു. ദിനംപ്രതി അവരുടെ സ്നേഹം വർദ്ധിച്ചുവരുന്നു; പകൽ സമയത്തെ കോകിലയെപ്പോലെ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നു. സീതയുടെ മനസ്സ് രാമപാദങ്ങളിൽ അനുരക്തമാണ്; ആ വനം ആയിരം അയോധ്യകൾക്ക് തുല്യം പ്രിയങ്കരമായി തോന്നുന്നു. പ്രിയതമൻ കൂടെയുള്ളപ്പോൾ ഇലകൾ കൊണ്ടുള്ള കുടിലും പ്രിയങ്കരം; വനത്തിലെ മാനുകളും പക്ഷികളും പോലെ പ്രിയ കുടുംബം. മാതാവും പിതാവും മുനിപത്നിയെയും മുനിശ്രേഷ്ഠനെയും പോലെ; അവരുടെ ഭക്ഷണം അമൃതസമാനം, കിഴങ്ങും ഫലങ്ങളും സ്വർഗ്ഗീയ ഭോജ്യം. നാഥന്റെ സാന്നിധ്യം ഇലകൾ വിരിച്ച കിടക്കയെപ്പോലും സുഖദമാക്കുന്നു; പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള പായ, നല്ല കിടക്ക, തുല്യമായ സുഖം നൽകുന്നു. ലോകപാലകർ അവളെ നോക്കിനിൽക്കുന്നു; എന്നിട്ടും എന്ത് ലൗകിക വിനോദത്തിന് എന്നെ അവളിലേക്ക് ആകർഷിക്കാൻ കഴിയും?

Verse 287 (दोहा/सोरठा)

-सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु। रामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।

രാമനെ സ്മരിക്കുന്നവർ ലൗകിക സുഖങ്ങളെ വൈക്കോൽപോലെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ജഗജ്ജനനിയായ സീത രാമന്റെ പ്രിയതമയാണ്, ഇതിൽ അത്ഭുതമില്ല.

Verse 288 (चौपाई)

सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं। सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।। कहहिं पुरातन कथा कहानी। सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी। जब जब रामु अवध सुधि करहीं। तब तब बारि बिलोचन भरहीं।। सुमिरि मातु पितु परिजन भाई। भरत सनेहु सीलु सेवकाई।। कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी। धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।। लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं। जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।। प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु। धीर कृपाल भगत उर चंदनु।। लगे कहन कछु कथा पुनीता। सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।

സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും എങ്ങനെ സുഖം ലഭിക്കുന്നുവോ അതേ രീതിയിൽ രഘുനാഥൻ പ്രവർത്തിക്കുകയും സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ പുരാതന കഥകൾ പറയുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ കേൾക്കുകയും സീത അതിനെ പരമസുഖമായി കണക്കാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമൻ അയോധ്യയെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുമ്പോഴെല്ലാം, അക്കണം തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ ജലം കൊണ്ട് നിറയുന്നു. മാതാവിനെയും പിതാവിനെയും ബന്ധുക്കളെയും സഹോദരന്മാരെയും, ഭരതന്റെ സ്നേഹം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ, സേവാനിരത്യം എന്നിവ സ്മരിച്ചു. കൃപാസിന്ധുവായ പ്രഭു ദുഃഖിതനാകുന്നു; എന്നിട്ടും ഉചിതമായ സമയം കണക്കാക്കി ധൈര്യം പാലിക്കുന്നു. സീതയും ലക്ഷ്മണനും വ്യാകുലരായിരിക്കുന്നത് കണ്ട്, അദ്ദേഹം വ്യാകുലനാകുന്നു, ഒരാൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവരെക്കുറിച്ച് ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്നതുപോലെ. പ്രിയതമയുടെയും സഹോദരന്റെയും അവസ്ഥ കണ്ട്, രഘുനന്ദനൻ, ധൈര്യവാനും കൃപാലുവുമായി, ഭക്തഹൃദയങ്ങളെ തണുപ്പിക്കുന്ന ചന്ദ്രനായിത്തീരുന്നു. അദ്ദേഹം ചില പുണ്യകഥകൾ പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു; അതു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും സീതയും സുഖം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 289 (दोहा/सोरठा)

रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत। जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।

രാമൻ, ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടും കൂടി, തന്റെ വനവാസസ്ഥലത്ത് പ്രശോഭിച്ചു, ദേവനഗരിയിൽ ശചീദേവിയോടും ജയന്തനോടും കൂടി ഇന്ദ്രൻ പ്രശോഭിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 290 (चौपाई)

जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें। पलक बिलोचन गोलक जैसें।। सेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि। जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।। एहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी। खग मृग सुर तापस हितकारी।। कहेउँ राम बन गवनु सुहावा। सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।। फिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई। सचिव सहित रथ देखेसि आई।। मंत्री बिकल बिलोकि निषादू। कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।। राम राम सिय लखन पुकारी। परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।। देखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं। जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।

പ്രഭുവിനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ണിന്റെ രണ്ട് മിന്നുകൾ കണ്ണിന്റെ ഗോളത്തോട് ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ സീതയെയും രഘുവീരനെയും സേവിക്കുന്നു, തികച്ചും അബോധമായ ശരീരം ആത്മാവിനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ രീതിയിൽ പ്രഭു വനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ വസിച്ചു, പക്ഷികൾക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തപസ്വികൾക്കും ഹിതം ചെയ്തു. ഞാൻ രാമന്റെ വനഗമനത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു, ഹൃദയത്തിന് ഇത്രയും സന്തോഷദായകം. ഇനി കേൾക്കൂ സുമന്ത്ര, അയോധ്യയിൽ എങ്ങനെ വന്നു എന്ന്. നിഷാദൻ പ്രഭുവിനെ എത്തിച്ചതിനുശേഷം മടങ്ങി, രഥവും മന്ത്രിയുമായി തിരിച്ചുവന്നു. നിഷാദനെ കണ്ട് മന്ത്രി വ്യാകുലനായി; അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായ ദുഃഖം പറയാൻ സാധിക്കില്ല. രാമ, രാമ, സീത, ലക്ഷ്മണ എന്ന് നിലവിളിച്ചു, അദ്ദേഹം ഭൂമിയിൽ വീണു, അത്യന്തം വ്യാകുലനായി. കുതിരകൾ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്ക് നോക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ചിറകുകളില്ലാത്ത പക്ഷികൾ വലിയ വ്യാകുലതയിലാണെന്ന് തോന്നി.

Verse 291 (दोहा/सोरठा)

नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि। ब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।

അവ പുല്ല് മേയുന്നില്ല, വെള്ളം കുടിക്കുന്നില്ല, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്നു. രഘുശ്രേഷ്ഠന്റെ കുതിരകളെ നോക്കി എല്ലാ നിഷാദന്മാരും വ്യാകുലരായി.

Verse 292 (चौपाई)

धरि धीरज तब कहइ निषादू। अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।। तुम्ह पंडित परमारथ ग्याता। धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता बिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी। रथ बैठारेउ बरबस आनी।। सोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी। रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।। चरफराहिं मग चलहिं न घोरे। बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।। अढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें। राम बियोगि बिकल दुख तीछें।। जो कह रामु लखनु बैदेही। हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।। बाजि बिरह गति कहि किमि जाती। बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।

പിന്നെ നിഷാദൻ ധൈര്യം സ്വീകരിച്ചു പറഞ്ഞു: ഇനി സുമന്ത്ര, നിന്റെ ദുഃഖം മാറ്റുക. നീ പണ്ഡിതനാണ്, പരമാർത്ഥം അറിയുന്നവൻ; വിധാതാവ് പ്രതികൂലനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി ധൈര്യം പാലിക്കുക. പല മൃദുവായ വാക്കുകളും കഥകളും പറഞ്ഞു, അദ്ദേഹത്തെ ബലമായി രഥത്തിൽ കയറ്റി കൊണ്ടുവന്നു. ദുഃഖം കൊണ്ട് ദുർബലമായ രഥം ഓടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; രഘുശ്രേഷ്ഠനിൽ നിന്നുള്ള വിയോഗവേദന ഹൃദയത്തിൽ നിറഞ്ഞുനിന്നു. കുതിരകൾ വിറച്ചു മുന്നോട്ട് നീങ്ങാൻ വിസമ്മതിച്ചു; വനത്തിലെ കാട്ടുമാനുകളെ രഥത്തിൽ ബന്ധിച്ചതുപോലെ. അവ ഇടറി വീണു, പിന്നെ തിരിഞ്ഞു നോക്കി; രാമവിയോഗത്താൽ അവർ വ്യാകുലരായിരുന്നു. ആരെങ്കിലും രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വൈദേഹി എന്ന് പറയുമ്പോൾ, അവർ ഹിന്നിച്ചു പ്രിയതമനെ ആ ദിശയിൽ തിരയുന്നു. കുതിരകളുടെ വിയോഗാവസ്ഥ ആര് വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയും? അവർ മാണിക്യം നഷ്ടപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ തികച്ചും വിഷാദരായിരുന്നു.

Verse 293 (दोहा/सोरठा)

भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग। बोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।

ദുഃഖം മൂലം അടക്കപ്പെട്ട നിഷാദൻ മന്ത്രിയെയും കുതിരകളെയും നോക്കി. പിന്നെ അദ്ദേഹം നാല് നല്ല സേവകരെ വിളിച്ചു സാരഥിക്കൊപ്പം അയച്ചു.

Verse 294 (चौपाई)

गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई। बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।। चले अवध लेइ रथहि निषादा। होहि छनहिं छन मगन बिषादा।। सोच सुमंत्र बिकल दुख दीना। धिग जीवन रघुबीर बिहीना।। रहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू। जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।। भए अजस अघ भाजन प्राना। कवन हेतु नहिं करत पयाना।। अहह मंद मनु अवसर चूका। अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।। मीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई। मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।। बिरिद बाँधि बर बीरु कहाई। चलेउ समर जनु सुभट पराई।।

ഗുഹൻ സാരഥിയെ അനുഗമിച്ചു തിരിച്ചയച്ചു; വേർപാടിന്റെ ദുഃഖം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുന്നതല്ല. നിഷാദർ രഥമെടുത്തു അയോധ്യയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ഓരോ നിമിഷവും അവർ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി. സുമന്ത്രൻ, വ്യാകുലചിന്തകളാലും ദുഃഖത്താലും നിറഞ്ഞു നിലവിളിച്ചു: രഘുപതിയില്ലാതെ ഈ ജീവിതം ശപിക്കപ്പെടട്ടെ! ഈ നീചമായ ശരീരം അവസാനംവരെ നിലനിൽക്കില്ല, കാരണം രഘുപതി പിരിഞ്ഞപ്പോൾ അതിനു കീർത്തി ലഭിച്ചില്ല. എന്റെ പ്രാണൻ പാപത്തിന്റെയും അപകീർത്തിയുടെയും പാത്രമായി; എന്തു കാരണത്താൽ അതു നശിക്കുന്നില്ല? അയ്യോ, എന്റെ മനസ്സു മന്ദഗതിയിലായിരുന്നു, ഞാൻ നിമിഷം നഷ്ടപ്പെടുത്തി; ഇപ്പോഴും എന്റെ ഹൃദയം രണ്ടായി പിളർന്നിട്ടില്ല. കൈകൊണ്ടു തലയടിച്ചു അദ്ദേഹം പശ്ചാത്തപിച്ചു, മനസ്സിൽ അദ്ദേഹം സമ്പാദിച്ച നിധി നഷ്ടപ്പെടുത്തി. തന്റെ പ്രതിജ്ഞയാൽ ബദ്ധനായി, അദ്ദേഹം ധീരവീരൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു; യുദ്ധത്തിനു പോകുന്ന യോദ്ധാവിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു.

Verse 295 (दोहा/सोरठा)

बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति। जिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।

ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ, ജ്ഞാനിയും വേദങ്ങളിൽ പാണ്ഡിത്യമുള്ളവനും, സജ്ജനങ്ങളാൽ അംഗീകൃതനും ഉന്നതകുലജാതനുമായിരുന്നാലും, രഹസ്യമായി മദ്യപിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം ഉത്കണ്ഠനിറഞ്ഞ ഒരു മന്ത്രിയായി മാറുന്നു.

Verse 296 (चौपाई)

जिमि कुलीन तिय साधु सयानी। पतिदेवता करम मन बानी।। रहै करम बस परिहरि नाहू। सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।। लोचन सजल डीठि भइ थोरी। सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।। सूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी। जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।। बिबरन भयउ न जाइ निहारी। मारेसि मनहुँ पिता महतारी।। हानि गलानि बिपुल मन ब्यापी। जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।। बचनु न आव हृदयँ पछिताई। अवध काह मैं देखब जाई।। राम रहित रथ देखिहि जोई। सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।

ഉന്നതകുലത്തിൽ ജനിച്ച ഒരു സ്ത്രീ, ധർമ്മിഷ്ഠയും ജ്ഞാനിനിയും, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി ചിന്തയിലും വാക്കിലും കർമ്മത്തിലും കാണുന്നവൾ, ഭർത്തൃസമ്മതത്തിനു വിധേയയായി മറ്റെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു നിൽക്കുന്നതുപോലെ, മന്ത്രിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭീകരമായ വേദന അണപൊട്ടിയൊഴുകി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ നനഞ്ഞു, നോട്ടം അസ്ഥിരമായി; ചെവികൾ ഒന്നും കേൾക്കാതായി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ലേശിതമായ മനസ്സു മയങ്ങി. ചുണ്ടുകൾ വാടി, വായ ഉണങ്ങി; പ്രാണൻ അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുപോകാതായി, ഹൃദയത്തിന്റെ കവാടങ്ങൾ അടഞ്ഞു. അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തവിധം വിവർണ്ണനായി; അച്ഛനും അമ്മയും മരിച്ചതുപോലെ തോന്നി. നഷ്ടവും ലജ്ജയും ഹൃദയത്തെ മുഴുവൻ മൂടി, യമപുരിയിലേക്കുള്ള പാതയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്ന പാപിയെപ്പോലെ. വാക്കുകൾ വരാതായി, ഹൃദയം പശ്ചാത്താപത്താൽ നിറഞ്ഞിരുന്നിട്ടും; അയോധ്യയിൽ ഞാൻ എന്തിനു പോകണം, ആരെ നേരിടണം? രാമനില്ലാത്ത രഥം ആർ കാണുന്നുവോ അവർ എന്നെ നോക്കുമ്പോൾ ലജ്ജിക്കും.

Verse 297 (दोहा/सोरठा)

-धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि। उतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।

നഗരത്തിലെ വ്യാകുലരായ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഓടിവന്നു എന്നോടു ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ എല്ലാവർക്കും മറുപടി നൽകും, ഹൃദയത്തിൽ ഒരു വജ്രം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 298 (चौपाई)

पुछिहहिं दीन दुखित सब माता। कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।। पूछिहि जबहिं लखन महतारी। कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।। राम जननि जब आइहि धाई। सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।। पूँछत उतरु देब मैं तेही। गे बनु राम लखनु बैदेही।। जोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।। पूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना। जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।। देहउँ उतरु कौनु मुहु लाई। आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।। सुनत लखन सिय राम सँदेसू। तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।

ദീനരും ദുഃഖിതരുമായ എല്ലാ മാതാക്കളും എന്നോടു ചോദിക്കും; ഞാൻ അവർക്കെന്തു പറയും, ഹേ സൃഷ്ടാവേ? ലക്ഷ്മണന്റെ മാതാവു ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ എന്തു ആശ്വാസസന്ദേശം നൽകും? രാമന്റെ മാതാവു എന്റെ അടുത്തേക്കു ഓടിവരുമ്പോൾ, കിടാവിനെ ഓർത്തു പശു കരയുന്നതുപോലെ, ഞാൻ അവർക്കു ഈ മറുപടി നൽകും: രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വൈദേഹി എന്നിവർ വനത്തിലേക്കു പോയി. ആർ ചോദിക്കുന്നുവോ അവർക്കു ഞാൻ മറുപടി നൽകും; ഇപ്പോൾ ഞാൻ അയോധ്യയിലേക്കു പോകുകയും ഈ ആശ്വാസം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യും. രഘുനാഥന്റെ അധീനതയിൽ ജീവിക്കുന്ന രാജാവു, ദുഃഖിതനും വ്യാകുലനുമായി ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ എന്തു മറുപടി നൽകും, എന്തു മുഖത്തോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും? കുമാരന്മാരെ സുരക്ഷിതമായി എത്തിച്ചു ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സീതയുടെയും സന്ദേശം കേട്ടാൽ, രാജാവു തന്റെ ശരീരം ഒരു പുല്ലിനെപ്പോലെ ഉപേക്ഷിക്കും.

Verse 299 (दोहा/सोरठा)

-ह्रदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।। जानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।

എന്റെ ഹൃദയം പൊട്ടിയില്ല, ചെളിയിൽ നിന്നു വെള്ളം വേർപിരിയുമ്പോൾ അതു പിളരുന്നില്ലെന്നതുപോലെ. ബ്രഹ്മാവു എനിക്കു ഈ ശരീരം ഇത്തരം യാതന സഹിക്കാനാണു നൽകിയതെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നു.

Verse 300 (चौपाई)

एहि बिधि करत पंथ पछितावा। तमसा तीर तुरत रथु आवा।। बिदा किए करि बिनय निषादा। फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।। पैठत नगर सचिव सकुचाई। जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।। बैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा। साँझ समय तब अवसरु पावा।। अवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें। पैठ भवन रथु राखि दुआरें।। जिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए। भूप द्वार रथु देखन आए।। रथु पहिचानि बिकल लखि घोरे। गरहिं गात जिमि आतप ओरे।। नगर नारि नर ब्याकुल कैंसें। निघटत नीर मीनगन जैंसें।।

ഇപ്രകാരം പശ്ചാത്താപത്തോടെ യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ, രഥം വേഗം തമസാനദിയുടെ തീരത്തെത്തി. നിഷാദർ വിടവാങ്ങി, വിനയപൂർവ്വം അഭ്യർത്ഥിച്ചു; പിന്നീടു അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, ദുഃഖം കൊണ്ടു മഥിതനായി തിരിഞ്ഞു പോയി. മന്ത്രി ലജ്ജയോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, ഒരു പശുവിനെയോ ബ്രാഹ്മണനെയോ ഗുരുവിനെയോ കൊന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹം ഒരു മരത്തണിച്ചു ഇരുന്നു ദിവസം കടത്തിവിട്ടു; പിന്നീടു സന്ധ്യാസമയത്തു അവസരം ലഭിച്ചു. ഇരുട്ടുള്ളപ്പോൾ അദ്ദേഹം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു; തന്റെ ഭവനത്തിൽ കടന്നു രഥം വാതിലിൽ നിർത്തി. ഏതു രാജാക്കന്മാർ വാർത്ത കേട്ടു രഥം കാണാൻ വാതിലിൽ വന്നുവോ അവർ രഥം തിരിച്ചറിഞ്ഞു ഭീതരായി; സൂര്യൻ കത്തിച്ച വസ്ത്രത്തെപ്പോലെ തങ്ങളുടെ ശരീരത്തെ ശപിച്ചു. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും വ്യാകുലരായി, വെള്ളം വറ്റുമ്പോൾ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ.

Verse 301 (दोहा/सोरठा)

-सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु। भवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।

മന്ത്രിയുടെ വരവിനെക്കുറിച്ചു എല്ലാവരും കേട്ടപ്പോൾ, കൊട്ടാരം ദുഃഖത്താൽ നിറഞ്ഞു. ആ ഭവനം അവർക്കു ഭീകരമായി തോന്നി, പ്രേതങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം പോലെ.

Verse 302 (चौपाई)

अति आरति सब पूँछहिं रानी। उतरु न आव बिकल भइ बानी।। सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा। कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।। दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई। कौसल्या गृहँ गईं लवाई।। जाइ सुमंत्र दीख कस राजा। अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।। आसन सयन बिभूषन हीना। परेउ भूमितल निपट मलीना।। लेइ उसासु सोच एहि भाँती। सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।। लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती। जनु जरि पंख परेउ संपाती।। राम राम कह राम सनेही। पुनि कह राम लखन बैदेही।।

അത്യധിക വേദനയോടെ രാജ്ഞിമാർ എല്ലാവരും ചോദിച്ചു, പക്ഷേ മറുപടി വന്നില്ല, കാരണം അവരുടെ ശബ്ദം അടഞ്ഞു. അവരുടെ ചെവികൾ കേൾക്കാതായി, കണ്ണുകൾ കാണാതായി; അവർ ചോദിച്ചു, പറയൂ, രാജാവു എവിടെ? ഓരോരുത്തരും അദ്ദേഹത്തോടു ചോദിച്ചു. ദാസിമാർ മന്ത്രിയെ ഇത്ര വ്യാകുലനായി കണ്ടപ്പോൾ, അവർ അദ്ദേഹത്തെ കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിലേക്കു നയിച്ചു. സുമന്ത്രൻ ചെന്നു രാജാവിനെ എങ്ങനെയുണ്ടെന്നു കണ്ടു, അമൃതില്ലാത്ത ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, പ്രഭയില്ലാത്തവനായി. ആസനവും ശയ്യയും ആഭരണങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടു, അദ്ദേഹം ഭൂമിയിൽ കിടന്നു, പൂർണ്ണമായും മലിനനായി. അദ്ദേഹം നെടുവീർപ്പിട്ടു, ഇപ്രകാരം ചിന്തിച്ചു, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നു തള്ളപ്പെട്ടതുപോലെ. അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു, നിമിഷം നിമിഷം ഹൃദയം വേദനകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു, ചിറകു കരിഞ്ഞ പക്ഷി നിലത്തു വീണതുപോലെ. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, രാമ, രാമ, ഹേ പ്രിയപ്പെട്ട രാമ, പിന്നെയും പറഞ്ഞു, രാമ, ലക്ഷ്മണ, വൈദേഹി.

Verse 303 (दोहा/सोरठा)

देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु। सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।

മന്ത്രിയെ കണ്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ജയം, നീ ജീവിക്കട്ടെ എന്നു നിലവിളിച്ചു തല കുനിച്ചു പ്രണാമം ചെയ്തു. അതു കേട്ടപ്പോൾ രാജാവു വ്യാകുലനായി എഴുന്നേറ്റു പറഞ്ഞു, പറയൂ സുമന്ത്ര, രാമൻ എവിടെ?

Verse 304 (चौपाई)

भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई। बूड़त कछु अधार जनु पाई।। सहित सनेह निकट बैठारी। पूँछत राउ नयन भरि बारी।। राम कुसल कहु सखा सनेही। कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।। आने फेरि कि बनहि सिधाए। सुनत सचिव लोचन जल छाए।। सोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू। कहु सिय राम लखन संदेसू।। राम रूप गुन सील सुभाऊ। सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।। राउ सुनाइ दीन्ह बनबासू। सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।। सो सुत बिछुरत गए न प्राना। को पापी बड़ मोहि समाना।।

രാജാവ് സുമന്ത്രയെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു, മുങ്ങിത്താഴുന്നയാൾക്ക് ഏതെങ്കിലും താങ്ങ് ലഭിക്കുന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തെ സ്നേഹത്തോടെ അടുത്തിരുത്തി ചോദിച്ചു, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരം നിറഞ്ഞു. 'എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട സുഹൃത്തേ, രാമന്റെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് പറയൂ; രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വൈദേഹി എവിടെ?' 'അവർ തിരിച്ചുവന്നോ, അതോ വനത്തിലേക്ക് പോയോ?' ഇത് കേട്ടപ്പോൾ മന്ത്രിയുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു. ദുഃഖം കൊണ്ട് മഥിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് വീണ്ടും ചോദിച്ചു, 'പറയൂ, സീത, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവരിൽ നിന്ന് എന്ത് സന്ദേശമുണ്ട്?' രാമന്റെ രൂപം, ഗുണങ്ങൾ, സ്വഭാവം എന്നിവ ആവർത്തിച്ച് ഓർത്ത് രാജാവിന്റെ ഹൃദയം ദുഃഖം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. രാജാവ് വനവാസത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ടു; അത് കേട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടായില്ല. അത്തരം പുത്രന്മാർ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാണൻ പോയില്ല; എന്ത് മഹാപാപിയാണ് എന്നെപ്പോലെ?

Verse 305 (दोहा/सोरठा)

सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ। नाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।

സുഹൃത്തേ, രാമൻ, സീത, ലക്ഷ്മണൻ എവിടെയായാലും എന്നെ അവിടേക്ക് കൊണ്ടുപോകൂ. നിങ്ങൾ അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെന്ന് അറിയുക; ഞാൻ സത്യം ഹൃദയപൂർവ്വം പറയുന്നു.