Prakarana 11

Verse 204 (चौपाई)

जासु बियोग बिकल पसु ऐसे। प्रजा मातु पितु जिइहहिं कैसें।। बरबस राम सुमंत्रु पठाए। सुरसरि तीर आपु तब आए।। मागी नाव न केवटु आना। कहइ तुम्हार मरमु मैं जाना।। चरन कमल रज कहुँ सबु कहई। मानुष करनि मूरि कछु अहई।। छुअत सिला भइ नारि सुहाई। पाहन तें न काठ कठिनाई।। तरनिउ मुनि घरिनि होइ जाई। बाट परइ मोरि नाव उड़ाई।। एहिं प्रतिपालउँ सबु परिवारू। नहिं जानउँ कछु अउर कबारू।। जौ प्रभु पार अवसि गा चहहू। मोहि पद पदुम पखारन कहहू।।

Jis insaan ke jaane se jaanwar bhi itna dukhi ho gaya, toh praja, maa aur baap kaise jiyenge? Rama ne Sumantra ko zabardasti wapas bheja. Phir woh Ganga ke kinare gaye. Usne naav maangi par koi naav wala nahi aaya. Ek aadmi bola, main aapka raaz jaanta hoon. Aapke paon ki dhool se sab kaam hota hai. Insaan banke yeh sab karna kya zaroori hai? Patthar ko chhua toh woh aurat ban gayi. Lakdi patthar se naram hai. Naav bhi aurat ban gayi aur rishi ke paas chali gayi. Meri naav bhi raste nikal gayi. Isse mera poora parivar chalta hai. Mujhe aur kuch nahi aata. Prabhu, agar aapko paar jaana hai toh mujhe bolo main aapke paon dho doon.

Verse 205 (छंद)

पद कमल धोइ चढ़ाइ नाव न नाथ उतराई चहौं। मोहि राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साची कहौं।। बरु तीर मारहुँ लखनु पै जब लगि न पाय पखारिहौं। तब लगि न तुलसीदास नाथ कृपाल पारु उतारिहौं।।

Main aapke paon dho kar aapko naav mein bithaunga. Prabhu, main utarna nahi chahta. Rama, main aapko sacchi batata hoon, Dasharath ki kasam khata hoon. Lekin Lakshman, mujhe tab tak maarna jab tak main uske paon nahi dho deta. Tab tak Tulsidas, Prabhu, aapko paar nahi utaarega.

Verse 206 (दोहा/सोरठा)

सुनि केबट के बैन प्रेम लपेटे अटपटे। बिहसे करुनाऐन चितइ जानकी लखन तन।।100।।

Kevat ki baatein sun ke Sita muskura di. Uske shabd mein pyaar tha aur baat kuch alag thi. Sita ke dil mein daya aa gayi. Woh Lakshman ko dekhne lagi.

Verse 207 (चौपाई)

कृपासिंधु बोले मुसुकाई। सोइ करु जेंहि तव नाव न जाई।। वेगि आनु जल पाय पखारू। होत बिलंबु उतारहि पारू।। जासु नाम सुमरत एक बारा। उतरहिं नर भवसिंधु अपारा।। सोइ कृपालु केवटहि निहोरा। जेहिं जगु किय तिहु पगहु ते थोरा।। पद नख निरखि देवसरि हरषी। सुनि प्रभु बचन मोहँ मति करषी।। केवट राम रजायसु पावा। पानि कठवता भरि लेइ आवा।। अति आनंद उमगि अनुरागा। चरन सरोज पखारन लागा।। बरषि सुमन सुर सकल सिहाहीं। एहि सम पुन्यपुंज कोउ नाहीं।।

Ram ne muskura ke bola, jo karna hai woh kar. Tumhari naav nahi jaa sakti. Pani jaldi lao aur mere paon dho do. Thoda time lagega, phir main tumhe paar utaarunga. Jiska naam ek baar bhi yaad kar lo, woh insaan is duniya ke samundar se paar ho jaata hai. Wohi Ram ne Kevat ki baat maan li. Ram ne yeh duniya ko ek tuil ke barabar bhi nahi samjha. Ganga ne Ram ke paon aur naakhun dekh ke khushi manayi. Ram ki baat sun ke uska dil bhar gaya. Kevat ne Ram se permission li. Ek bartan mein paani bhhar ke laaya. Bahut khushi hui, pyaar badh gaya. Usne Ram ke paon dhone shuru kiye. Devtaon ne phool barsaaye, sab khush the. Itna punya kisi ka nahi hai.

Verse 208 (दोहा/सोरठा)

पद पखारि जलु पान करि आपु सहित परिवार। पितर पारु करि प्रभुहि पुनि मुदित गयउ लेइ पार।।101।।

Kevat ne Ram ke paon dho diye, paani piya. Phir Ram ko paar le gaya, Sita aur Lakshman bhi saath the. Apne purvaj bhi isse paar ho gaye. Ram khushi khushi aage badh gaya.

Verse 209 (चौपाई)

उतरि ठाड़ भए सुरसरि रेता। सीयराम गुह लखन समेता।। केवट उतरि दंडवत कीन्हा। प्रभुहि सकुच एहि नहिं कछु दीन्हा।। पिय हिय की सिय जाननिहारी। मनि मुदरी मन मुदित उतारी।। कहेउ कृपाल लेहि उतराई। केवट चरन गहे अकुलाई।। नाथ आजु मैं काह न पावा। मिटे दोष दुख दारिद दावा।। बहुत काल मैं कीन्हि मजूरी। आजु दीन्ह बिधि बनि भलि भूरी।। अब कछु नाथ न चाहिअ मोरें। दीनदयाल अनुग्रह तोरें।। फिरती बार मोहि जे देबा। सो प्रसादु मैं सिर धरि लेबा।।

Sab ne nadi paar kiya, ret par khade ho gaye. Sita, Ram, Guha aur Lakshman sab saath the. Kevat bhi paar gaya aur Ram ko pranaam kiya. Ram ko koi sharam nahi hui, woh kuch nahi bola. Sita ko pata tha uske pati ka dil kya chahta hai. Usne apni angoothi utaar ke de di, khushi se. Ram ne bola, apna kiraya le lo. Kevat ne Ram ke paon pakad liye, roone laga. Prabhu, aaj maine kya nahi paaya? Mere saare paap, dukh aur garibi sab mit gaya. Bahut time se main majdoori karta tha. Aaj bhagwan ne mujhe bahut accha diya. Ab mujhe kuch nahi chahiye Prabhu. Tumhari kripa mujh par hai. Jab wapas aao to jo doge, woh main sar pe rakh loonga.

Verse 210 (दोहा/सोरठा)

बहुत कीन्ह प्रभु लखन सियँ नहिं कछु केवटु लेइ। बिदा कीन्ह करुनायतन भगति बिमल बरु देइ।।102।।

Ram, Lakshman aur Sita ne bahut kuch diya. Par Kevat ne kuch nahi liya. Ram ne usey ashirwad diya aur saaf bhakti ka vardan diya.

Verse 211 (चौपाई)

तब मज्जनु करि रघुकुलनाथा। पूजि पारथिव नायउ माथा।। सियँ सुरसरिहि कहेउ कर जोरी। मातु मनोरथ पुरउबि मोरी।। पति देवर संग कुसल बहोरी। आइ करौं जेहिं पूजा तोरी।। सुनि सिय बिनय प्रेम रस सानी। भइ तब बिमल बारि बर बानी।। सुनु रघुबीर प्रिया बैदेही। तव प्रभाउ जग बिदित न केही।। लोकप होहिं बिलोकत तोरें। तोहि सेवहिं सब सिधि कर जोरें।। तुम्ह जो हमहि बड़ि बिनय सुनाई। कृपा कीन्हि मोहि दीन्हि बड़ाई।। तदपि देबि मैं देबि असीसा। सफल होपन हित निज बागीसा।।

Phir Raghu kul ke head ne naha kar dhara ki puja ki aur use apne sir par rakh liya. Hath jod kar Sita se kaha, main tumhare dil ki ichcha poori kar dunga. Main apne pati aur devar ke saath saalim wapas aakar tumhari puja karungi. Sita ki ye baat sunkar, pyaar bhari nadi ka paani saaf ho gaya aur uski baat bhi badi pyaari lagne lagi. Nadi ne kaha, suno Raghu ke veer, Videha ki priya beti, tumhari badai poori duniya mein faili hai. Devta bhi tumhe dekhte hain aur sab siddha hath jod kar tumhari seva karte hain. Tumne mujhe itna nicha dikhaya, mujh par kripa ki aur mujhe izzat di. Phir bhi devi, main tumhe ashirwad deta hoon, tumhari apni dil ki ichcha poori ho.

Verse 212 (दोहा/सोरठा)

प्राननाथ देवर सहित कुसल कोसला आइ। पूजहि सब मनकामना सुजसु रहिहि जग छाइ।।103।।

Bhagwan tum apne pati aur devar ke saath saalim Kosala wapas aao. Meri puja karo aur tumhari acchi badai poori duniya mein rahegi.

Verse 213 (चौपाई)

गंग बचन सुनि मंगल मूला। मुदित सीय सुरसरि अनुकुला।। तब प्रभु गुहहि कहेउ घर जाहू। सुनत सूख मुखु भा उर दाहू।। दीन बचन गुह कह कर जोरी। बिनय सुनहु रघुकुलमनि मोरी।। नाथ साथ रहि पंथु देखाई। करि दिन चारि चरन सेवकाई।। जेहिं बन जाइ रहब रघुराई। परनकुटी मैं करबि सुहाई।। तब मोहि कहँ जसि देब रजाई। सोइ करिहउँ रघुबीर दोहाई।। सहज सनेह राम लखि तासु। संग लीन्ह गुह हृदय हुलासू।। पुनि गुहँ ग्याति बोलि सब लीन्हे। करि परितोषु बिदा तब कीन्हे।।

Ganga ki ye baat sunkar jo badi mangal wali thi, Sita khush ho gayi aur nadi bhi unki taraf ho gayi. Phir Prabhu ne Guha se kaha, tum ghar jao. Ye sun kar Guha ka chehra udas ho gaya par dil mein dukh tha. Guha ne hath jod kar arz kiya, suno meri vinaya, Raghu kul ke rattan. Nath, mujhe saath rakhna aur mujhe raasta dikhana, char din tumhare charno ki seva karne do. Jis jungle mein aap rahenge, main wahan ek acchi jhopdi bana dunga. Phir jo aap kahenge wahi karunga, Raghu veer ki kasam. Ram ne Guha ke dil mein pyaar dekh kar use apna liya aur Guha khush ho gaya. Phir Guha ne apne sab logon ko bulaya, sabko khush karke vida li.

Verse 214 (दोहा/सोरठा)

तब गनपति सिव सुमिरि प्रभु नाइ सुरसरिहि माथ। सखा अनुज सिया सहित बन गवनु कीन्ह रधुनाथ।।104।।

Phir Raghu ke nath ne Shiv ko yaad karke nadi ko sir se namaste kiya. Apne dost, bhai aur Sita ke saath jungle ke liye nikal pade.

Verse 215 (चौपाई)

तेहि दिन भयउ बिटप तर बासू। लखन सखाँ सब कीन्ह सुपासू।। प्रात प्रातकृत करि रधुसाई। तीरथराजु दीख प्रभु जाई।। सचिव सत्य श्रध्दा प्रिय नारी। माधव सरिस मीतु हितकारी।। चारि पदारथ भरा भँडारु। पुन्य प्रदेस देस अति चारु।। छेत्र अगम गढ़ु गाढ़ सुहावा। सपनेहुँ नहिं प्रतिपच्छिन्ह पावा।। सेन सकल तीरथ बर बीरा। कलुष अनीक दलन रनधीरा।। संगमु सिंहासनु सुठि सोहा। छत्रु अखयबटु मुनि मनु मोहा।। चवँर जमुन अरु गंग तरंगा। देखि होहिं दुख दारिद भंगा।।

Us din unhone pedon ke neeche aaram kiya. Lakshman ne doston ke liye patti se acche acche shed banaye. Subah hone par Raghu ke nath ne nahana puja karke Tirtha raja ko dekhne gaye. Wahan sachchai aur shraddha unke saathi the, unki patni badi pyaari thi, Madhav jaisi mitra jo unka bhala chahti thi. Unke paas char cheezein bharpoor thi, aur desh bhi bada achha tha. Wahan koi dushman ke paas ja bhi nahi sakta tha, itna mazboot kila tha. Unki sena mein sab se acche teerath the, jo paap ko mita dete the. Sangam unka singhasan tha, akshay vat chhata tha, aur Ganga Yamuna ki lehron se dard aur garibi door ho jaati thi.

Verse 216 (दोहा/सोरठा)

सेवहिं सुकृति साधु सुचि पावहिं सब मनकाम। बंदी बेद पुरान गन कहहिं बिमल गुन ग्राम।।105।।

Jo log acche kaam karte hain aur saaf dil wale hain, woh Ram ki seva karte hain. Woh apne mann ki saari ichha pa lete hain. Ved, Puran aur rishi log Ram ke gunon ka gaana gate hain. Ram ke gun itne saaf hain, koi dosh nahi.

Verse 217 (चौपाई)

को कहि सकइ प्रयाग प्रभाऊ। कलुष पुंज कुंजर मृगराऊ।। अस तीरथपति देखि सुहावा। सुख सागर रघुबर सुखु पावा।। कहि सिय लखनहि सखहि सुनाई। श्रीमुख तीरथराज बड़ाई।। करि प्रनामु देखत बन बागा। कहत महातम अति अनुरागा।। एहि बिधि आइ बिलोकी बेनी। सुमिरत सकल सुमंगल देनी।। मुदित नहाइ कीन्हि सिव सेवा। पुजि जथाबिधि तीरथ देवा।। तब प्रभु भरद्वाज पहिं आए। करत दंडवत मुनि उर लाए।। मुनि मन मोद न कछु कहि जाइ। ब्रह्मानंद रासि जनु पाई।।

Kaun Prayag ki badai ko poora bata sakta hai? Yeh paap ke pile ko kha jaata hai, jaise sher haathi ko kha jaata hai. Ram ne Prayag ko dekha jo teerthon ka raja hai. Itna pyaara lag raha tha. Ram khush ho gaye kyunki woh khushiyon ka samundar hain. Ram ne Sita aur Lakshman ko bataya ki Prayag kitna bada hai. Woh apne doston ko bhi suna rahe the ki Bhagwan ne kya kaha tha. Ram ne pranam kiya aur van ke bagiche dekhe. Unhone pyaar se bataya ki yeh jagah kitni khaas hai. Phir woh Beni sangam ke paas gaye. Yeh jagah sabse accha fal deti hai jo isse yaad karta hai. Khush ho ke nahaaye aur Shiv ki puja ki. Teerth ke devta ki bhi puja ki, jaise vidhi hoti hai. Phir Ram Bharadvaj rishi ke paas gaye. Dandavat pranam kiya, toh rishi ne unhe dil se laga liya. Rishi ke mann mein itni khushi thi jo shabdon mein nahi bata sakte. Jaise Brahma ke saath wali khushi mil gayi ho.

Verse 218 (दोहा/सोरठा)

दीन्हि असीस मुनीस उर अति अनंदु अस जानि। लोचन गोचर सुकृत फल मनहुँ किए बिधि आनि।।106।।

Rishi ne aashirwad diya, unka mann itna khush tha. Unhe lag raha tha jaise Vidhi ne unke acche kaam ka fal saamne la ke rakh diya ho.

Verse 219 (चौपाई)

कुसल प्रस्न करि आसन दीन्हे। पूजि प्रेम परिपूरन कीन्हे।। कंद मूल फल अंकुर नीके। दिए आनि मुनि मनहुँ अमी के।। सीय लखन जन सहित सुहाए। अति रुचि राम मूल फल खाए।। भए बिगतश्रम रामु सुखारे। भरव्दाज मृदु बचन उचारे।। आजु सुफल तपु तीरथ त्यागू। आजु सुफल जप जोग बिरागू।। सफल सकल सुभ साधन साजू। राम तुम्हहि अवलोकत आजू।। लाभ अवधि सुख अवधि न दूजी। तुम्हारें दरस आस सब पूजी।। अब करि कृपा देहु बर एहू। निज पद सरसिज सहज सनेहू।।

Rishi ne poocha ki sab theek hai ya nahi. Baithne ke liye aasan diye. Pyaar se puja kiya aur unhe khush kar diya. Rishi ne kand, mool, phal aur naye paudhe la kar diye. Mann ka khana jaise amrit ho. Sita, Lakshman aur saathi log bhi khush the. Ram ne mool aur phal bade maze se khaye. Ram thak gaye the, ab aaram se baithe. Bharadvaj ne naram awaaz mein kaha. Aaj mera tap safal hua, mera teerth yatra safal hua. Aaj mera jap, yog aur vairag sab kuch safal hua. Saari acchi cheezein safal ho gayi kyunki maine tumhe dekh liya Ram. Isse bada koi laabh nahi, koi khushi nahi. Tumhari nazar mein meri saari umein poori ho gayi. Ab ek vardaan dena, mujhe apne charno mein rakhna.

Verse 220 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मन छाड़ि छलु जब लगि जनु न तुम्हार। तब लगि सुखु सपनेहुँ नहीं किएँ कोटि उपचार।।

Jab tak tum apne kaam, baat aur mann se dhoka chhod nahi dete, tab tak tum mere nahi ho. Tab tak tumhe sapne mein bhi sukh nahi milega, chahe tum lakh upay karo.

Verse 221 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन रामु सकुचाने। भाव भगति आनंद अघाने।। तब रघुबर मुनि सुजसु सुहावा। कोटि भाँति कहि सबहि सुनावा।। सो बड सो सब गुन गन गेहू। जेहि मुनीस तुम्ह आदर देहू।। मुनि रघुबीर परसपर नवहीं। बचन अगोचर सुखु अनुभवहीं।। यह सुधि पाइ प्रयाग निवासी। बटु तापस मुनि सिद्ध उदासी।। भरद्वाज आश्रम सब आए। देखन दसरथ सुअन सुहाए।। राम प्रनाम कीन्ह सब काहू। मुदित भए लहि लोयन लाहू।। देहिं असीस परम सुखु पाई। फिरे सराहत सुंदरताई।।

Muni ke baat sun ke Ram thoda sharma gaye. Lekin unke dil mein bhakti aur khushi bhar gayi. Phir Raghu kul ke prabhu ne muni ko poora kissa suna diya. Unhone alag-alag tareeke se sab bataya. Muni ne kaha, yeh bahut badi baat hai. Tumhare ghar mein saare gun hain. Kyunki tum itna izzazat karte ho sabki. Phir muni aur Ram ne ek dusre ko pranam kiya. Dono ko woh khushi mili jo baaton mein nahi bata sakte. Jab Prayag ke logon ko yeh pata chala, woh sab Bharadwaj ke ashram a gaye. Yeh log dekhna chahte the Dasharath ke beton ko. Ram ne sabko pranam kiya. Sab log khush ho gaye. Unki aankhen Ram ko dekh ke tript ho gayi. Sabne ashirwad diya aur khushi paa ke wapas chale gaye. Wapas jaate waqt unki sundarta ki tareef karte rahe.

Verse 222 (दोहा/सोरठा)

राम कीन्ह बिश्राम निसि प्रात प्रयाग नहाइ। चले सहित सिय लखन जन मुददित मुनिहि सिरु नाइ।।108।।

Ram ne raat ko aaram kiya. Subah hone par Prayag mein nahaye. Phir Sita aur Lakshman ke saath chale gaye. Unka dil khush tha. Muni ko sar jhuka ke pranam kiya.

Verse 223 (चौपाई)

राम सप्रेम कहेउ मुनि पाहीं। नाथ कहिअ हम केहि मग जाहीं।। मुनि मन बिहसि राम सन कहहीं। सुगम सकल मग तुम्ह कहुँ अहहीं।। साथ लागि मुनि सिष्य बोलाए। सुनि मन मुदित पचासक आए।। सबन्हि राम पर प्रेम अपारा। सकल कहहि मगु दीख हमारा।। मुनि बटु चारि संग तब दीन्हे। जिन्ह बहु जनम सुकृत सब कीन्हे।। करि प्रनामु रिषि आयसु पाई। प्रमुदित हृदयँ चले रघुराई।। ग्राम निकट जब निकसहि जाई। देखहि दरसु नारि नर धाई।। होहि सनाथ जनम फलु पाई। फिरहि दुखित मनु संग पठाई।।

Ram ne pyaar se muni se poocha ki hum kis raaste jayein. Muni andar hi andar muskuraaye. Unhone kaha ki tumhare liye saare raaste aasan hain. Phir muni ne apne shishyon ko bulaya. Sun ke pachas log a gaye. Sabke dil khush the. Sabko Ram se bahut pyaar tha. Har koi kehta tha ki humara raasta dekho. Muni ne unko char bargad ke ped diye jo saath chalein. Yeh ped bahut purane the aur neki karte rahe the. Pranam kar ke muni se aashirwad liya. Phir Raghu kul ke prabhu khushi se chale gaye. Jab gaon ke paas pahunche toh log dekhne ke liye daud kar aaye. Auratein aur mard sab a gaye. Unka janam safal ho gaya jo Ram ka darshan hua. Lekin jab Ram ne unhe wapas bheja toh dukhi ho gaye.

Verse 224 (दोहा/सोरठा)

बिदा किए बटु बिनय करि फिरे पाइ मन काम। उतरि नहाए जमुन जल जो सरीर सम स्याम।।109।।

Bargad ke pedon ko pranam kar ke unse vida liya. Unka kaam ban gaya jo man chahte the. Phir Yamuna paar kar ke usmein nahaye. Unka badan kaale rang ka ho gaya jaise Yamuna ka paani hai.