Prakarana 11
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, गृहधर्म और व्यक्तिगत आसक्ति का परित्याग करके ‘वन-मार्ग’ को ‘अंतर-मार्ग’ बनाना। इस काण्ड में राम का निष्कासन केवल कथा-घटना नहीं, साधक-चित्त का संस्कार है—जहाँ विरह, करुणा, और शरणागति मिलकर ‘भवसागर-तरन’ की तैयारी कराते हैं।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഈ ഖണ്ഡം (ദോ.100–109 ചുറ്റിൽ) ‘വിരഹ-കരുണ’യെ ‘ഭക്തി-ആനന്ദ’മായി മാറ്റുന്നു. നിഷ്കാസനവേദന ഇവിടെ തീർത്ഥയാത്രയുടെയും ശരണാഗതിയുടെയും പാഠമാകുന്നു: രാമൻ ഗംഗാതീരത്ത് എത്തുന്നത് സാധകൻ അഹങ്കാരതീരം വിട്ടിറങ്ങുന്നതാണ്. കേവട്ടപ്രസംഗത്തിൽ ജനഭാഷയുടെ ചാതുര്യത്തിനുള്ളിൽ ഗഹനസിദ്ധാന്തമുണ്ട്—‘പദരജ’യുടെ ഭയം യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രേമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മജാഗ്രതയാണ്; ‘ഉത്തരായി’ നിരസിക്കൽ നിഷ്കാമ ദാസ്യത്തിന്റെ ആദർശം. പ്രയാഗവർണ്ണനത്തിൽ തീർത്ഥത്തിന്റെ ബാഹ്യമഹാത്മ്യം രാമദർശനത്തിലൂടെ അന്തർമുഖമാകുന്നു: തീർത്ഥപതിയുടെ ഫലം ‘രാമസമാഗമം’ തന്നെയാണ്. ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ തപസ്, ജപം, ത്യാഗം എന്നിവയുടെ സാർഥകത ‘ദർശനലാഭം’ കൊണ്ടാണ് തെളിയുന്നത്—ഈ കാണ്ഡസോപാനം സാധകനെ കർമകാണ്ഡാശ്രയത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുത്തു നാമാശ്രയത്തിലും അനന്യഭക്തിയുടെ സ്ഥിരതയിലും നിർത്തുന്നു.
Verses
ചൗപായി 100.1-4
जासु बियोग बिकल पसु ऐसे।प्रजा मातु पितु जिइहहिं कैसें।।
बरबस राम सुमंत्रु पठाए।सुरसरि तीर आपु तब आए।।
मागी नाव न केवटु आना।कहइ तुम्हार मरमु मैं जाना।।
चरन कमल रज कहुँ सबु कहई।मानुष करनि मूरि कछु अहई।।
छुअत सिला भइ नारि सुहाई।पाहन तें न काठ कठिनाई।।
तरनिउ मुनि घरिनि होइ जाई।बाट परइ मोरि नाव उड़ाई।।
एहिं प्रतिपालउँ सबु परिवारू।नहिं जानउँ कछु अउर कबारू।।
जौ प्रभु पार अवसि गा चहहू।मोहि पद पदुम पखारन कहहू।।
jāsu biyoga bikala pasu aise |prajā mātu pitu jiihahiṁ kaiseṁ ||
barabasa rāma sumaṁtru paṭhāe |surasari tīra āpu taba āe ||
māgī nāva na kevaṭu ānā |kahai tumhāra maramu maiṁ jānā ||
carana kamala raja kahũ sabu kahaī |mānuṣa karani mūri kachu ahaī ||
chuata silā bhai nāri suhāī |pāhana teṁ na kāṭha kaṭhināī ||
taraniu muni gharini hoi jāī |bāṭa parai mori nāva uṛāī ||
ehiṁ pratipālaũ sabu parivārū |nahiṁ jānaũ kachu aura kabārū ||
jau prabhu pāra avasi gā cahahū |mohi pada paduma pakhārana kahahū ||
അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുപിരിയുന്ന വേദനകൊണ്ട് മൃഗങ്ങൾ തന്നെ ഇത്രയും വിഷമിക്കുന്നെങ്കിൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രജകളും, മാതാപിതാക്കളും എങ്ങനെ ജീവിക്കും? രാമൻ സുമന്ത്രനെ അയാളുടെ ഇഷ്ടത്തിന് വിരുദ്ധമായി അയച്ചുവിട്ടു, പിന്നീട് സ്വയം സുരസരി നദിയുടെ കരയിലെത്തി. അദ്ദേഹം തോണി ചോദിച്ചു, എന്നാൽ തോണിക്കാരൻ അതു കൊണ്ടുവരാൻ മറുത്തു. അവൻ പറഞ്ഞു, "അങ്ങയുടെ രഹസ്യം എനിക്കറിയാം. അങ്ങയുടെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പൊടി മനുഷ്യരുടെ മേൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു മൂലിക, ഏതോ ഒരു മന്ത്രം എന്ന് എല്ലാവരും പറയുന്നു. അതു സ്പർശിച്ചതും ഒരു കല്ല് സുന്ദരിയായ സ്ത്രീയായി. മരം കല്ലിനെക്കാൾ കഠിനമല്ല. എന്റെ തോണിയും മുനിയുടെ ഭാര്യയായി മാറും, പറന്നുപോകും, ഞാൻ വഴിയിൽ കിടന്നുപോകും. ഈ തോണികൊണ്ട് ഞാൻ എന്റെ കുടുംബം മുഴുവൻ പോറ്റുന്നു; മറ്റൊരു തൊഴിലോ വ്യാപാരമോ എനിക്കറിയില്ല. പ്രഭോ, അങ്ങ് നിശ്ചയമായും കടക്കണമെന്നുണ്ടെങ്കിൽ, എന്നോട് അങ്ങയുടെ താമരപ്പാദങ്ങൾ കഴുകാൻ കല്പിക്കണം."
ഛന്ദ് 100
पद कमल धोइ चढ़ाइ नाव न नाथ उतराई चहौं।मोहि राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साची कहौं।।
बरु तीर मारहुँ लखनु पै जब लगि न पाय पखारिहौं।तब लगि न तुलसीदास नाथ कृपाल पारु उतारिहौं।।
pada kamala dhoi caṛhāi nāva na nātha utarāī cahauṁ |mohi rāma rāuri āna dasaratha sapatha saba sācī kahauṁ ||
baru tīra mārahũ lakhanu pai jaba lagi na pāya pakhārihauṁ |taba lagi na tulasīdāsa nātha kṛpāla pāru utārihauṁ ||
അങ്ങയുടെ താമരപ്പാദങ്ങൾ കഴുകി, അങ്ങയെ തോണിയിൽ കയറ്റി കൊണ്ടുപോകും, കടത്താൻ വില ഒന്നും ചോദിക്കില്ല, സ്വാമീ. രാമാ, അങ്ങയെയും ദശരഥനെയും സത്യമായി എടുത്തുകൊണ്ട്, മുഴുവൻ സത്യവും അങ്ങയോട് പറയുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ എന്നെ എയ്യട്ടെ, എന്നാൽ അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ കഴുകുന്നതുവരെ, കൃപാളുവായ സ്വാമീ, അങ്ങയെ തോണിയിൽ കയറ്റി എതിർക്കരെ ഇറക്കില്ല. തുളസീദാസ് പറയുന്നത് ഇതാണ്.
സോരഠാ 100
सुनि केबट के बैन प्रेम लपेटे अटपटे।बिहसे करुनाऐन चितइ जानकी लखन तन।।100।।
suni kebaṭa ke baina prema lapeṭe aṭapaṭe |bihase karunāaina citai jānakī lakhana tana ||100||
തോണിക്കാരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സ്നേഹത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ, ലളിതമായ എന്നാൽ കെട്ടുപിണഞ്ഞ, കാരുണ്യത്തിന്റെ വാസസ്ഥാനം പുഞ്ചിരിച്ചു, ജാനകിയെയും ലക്ഷ്മണനെയും നോക്കി.
ചൗപായി 101.1-4
कृपासिंधु बोले मुसुकाई।सोइ करु जेंहि तव नाव न जाई।।
वेगि आनु जल पाय पखारू।होत बिलंबु उतारहि पारू।।
जासु नाम सुमरत एक बारा।उतरहिं नर भवसिंधु अपारा।।
सोइ कृपालु केवटहि निहोरा।जेहिं जगु किय तिहु पगहु ते थोरा।।
पद नख निरखि देवसरि हरषी।सुनि प्रभु बचन मोहँ मति करषी।।
केवट राम रजायसु पावा।पानि कठवता भरि लेइ आवा।।
अति आनंद उमगि अनुरागा।चरन सरोज पखारन लागा।।
बरषि सुमन सुर सकल सिहाहीं।एहि सम पुन्यपुंज कोउ नाहीं।।
kṛpāsiṁdhu bole musukāī |soi karu jeṁhi tava nāva na jāī ||
vegi ānu jala pāya pakhārū |hota bilaṁbu utārahi pārū ||
jāsu nāma sumarata eka bārā |utarahiṁ nara bhavasiṁdhu apārā ||
soi kṛpālu kevaṭahi nihorā |jehiṁ jagu kiya tihu pagahu te thorā ||
pada nakha nirakhi devasari haraṣī |suni prabhu bacana mohã mati karaṣī ||
kevaṭa rāma rajāyasu pāvā |pāni kaṭhavatā bhari lei āvā ||
ati ānaṁda umagi anurāgā |carana saroja pakhārana lāgā ||
baraṣi sumana sura sakala sihāhīṁ |ehi sama punyapuṁja kou nāhīṁ ||
കാരുണ്യത്തിന്റെ സമുദ്രമായവൻ പുഞ്ചിരിയോടെ സംസാരിച്ചു: നിന്റെ തോണി നശിക്കാത്തവിധം അതു ചെയ്ക. വേഗം വെള്ളം കൊണ്ടുവന്ന് എന്റെ പാദം കഴുകുക. സമയം നഷ്ടമാകുന്നു, എന്നെ എതിർക്കരയിൽ എത്തിക്കുക. ആരുടെ നാമം ഒരു പ്രാവശ്യം സ്മരിച്ചാൽ മനുഷ്യർ അപരിമിതമായ സംസാര സാഗരം കടക്കുന്നുവോ, ആ കൃപാലുവായ ഭഗവാൻ ഇപ്പോൾ ഒരു തോണിക്കാരനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു, മൂന്ന് അടികൊണ്ട് ലോകത്തെ ചെറുതാക്കിയവൻ. അവന്റെ പാദങ്ങളുടെ നഖങ്ങൾ കണ്ട് ദേവസരി ഗംഗ ആനന്ദിച്ചു; പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവളുടെ മനസ്സ് മോഹത്തിൽ ആകൃഷ്ടമായി. തോണിക്കാരൻ രാമന്റെ കല്പന സ്വീകരിച്ച്, വെള്ളം നിറഞ്ഞ മരപ്പാത്രം കൊണ്ടുവന്നു. അത്യധിക ആനന്ദത്തിലും പ്രേമത്തിലും നിറഞ്ഞ്, പദ്മ പാദങ്ങൾ കഴുകാൻ തുടങ്ങി. എല്ലാ ദേവന്മാരും പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ച്, ആഗ്രഹത്തോടെ നോക്കി; ഈ പുണ്യസഞ്ചയത്തിന് തുല്യനായി മറ്റാരുമില്ല.
ദോഹ 101
पद पखारि जलु पान करि आपु सहित परिवार।पितर पारु करि प्रभुहि पुनि मुदित गयउ लेइ पार।।101।।
pada pakhāri jalu pāna kari āpu sahita parivāra |pitara pāru kari prabhuhi puni mudita gayau lei pāra ||101||
ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങൾ കഴുകി ആ ജലം കുടിച്ച്, തന്നെയും തന്റെ കുടുംബത്തെയും കൂടി, പിതൃക്കളെ കടത്തി, പിന്നെ ആനന്ദത്തോടെ ഭഗവാനെ കടത്തിക്കൊണ്ടുപോയി.
ചൗപായി 102.1-4
उतरि ठाड़ भए सुरसरि रेता।सीयराम गुह लखन समेता।।
केवट उतरि दंडवत कीन्हा।प्रभुहि सकुच एहि नहिं कछु दीन्हा।।
पिय हिय की सिय जाननिहारी।मनि मुदरी मन मुदित उतारी।।
कहेउ कृपाल लेहि उतराई।केवट चरन गहे अकुलाई।।
नाथ आजु मैं काह न पावा।मिटे दोष दुख दारिद दावा।।
बहुत काल मैं कीन्हि मजूरी।आजु दीन्ह बिधि बनि भलि भूरी।।
अब कछु नाथ न चाहिअ मोरें।दीनदयाल अनुग्रह तोरें।।
फिरती बार मोहि जे देबा।सो प्रसादु मैं सिर धरि लेबा।।
utari ṭhāṛa bhae surasari retā |sīyarāma guha lakhana sametā ||
kevaṭa utari daṁḍavata kīnhā |prabhuhi sakuca ehi nahiṁ kachu dīnhā ||
piya hiya kī siya jānanihārī |mani mudarī mana mudita utārī ||
kaheu kṛpāla lehi utarāī |kevaṭa carana gahe akulāī ||
nātha āju maiṁ kāha na pāvā |miṭe doṣa dukha dārida dāvā ||
bahuta kāla maiṁ kīnhi majūrī |āju dīnha bidhi bani bhali bhūrī ||
aba kachu nātha na cāhia moreṁ |dīnadayāla anugraha toreṁ ||
phiratī bāra mohi je debā |so prasādu maiṁ sira dhari lebā ||
ഇറങ്ങി ഗംഗാനദിയുടെ മണലിൽ നിന്നു, സീതയും രാമനും ഗുഹനും ലക്ഷ്മണനും ഒന്നിച്ച്. കേവടനും ഇറങ്ങി ദണ്ഡവതം ചെയ്തു. അവന് ഒന്നും കൊടുത്തില്ല എന്ന് പ്രഭു ലജ്ജിച്ചു. തന്റെ പ്രിയന്റെ ഹൃദയം അറിഞ്ഞ സീത, മനസ്സോടെ ആനന്ദിച്ച് മണിമുദ്ര ഊരിയെടുത്തു. കൃപാലു പറഞ്ഞു, കടവ് കടക്കാനുള്ള കൂലി വാങ്ങുക. കേവടൻ വിഷമിച്ച് അവന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. നാഥാ, ഇന്ന് ഞാൻ എന്താണ് കിട്ടാതത്? എന്റെ ദോഷങ്ങൾ, ദുഃഖങ്ങൾ, ദാരിദ്ര്യം എന്നിവയുടെ തീ അണഞ്ഞു. വളരെ കാലം ഞാൻ കൂലിവേല ചെയ്തു. ഇന്ന് വിധി എനിക്ക് നല്ല സമൃദ്ധമായ കൂലി തന്നു. ഇപ്പോൾ നാഥാ, എനിക്ക് മറ്റൊന്നും വേണ്ട. ദീനദയാലാ, നിന്റെ അനുഗ്രഹം എനിക്കുണ്ട്. നീ തിരികെ വരുമ്പോൾ എനിക്ക് എന്ത് തരുമോ, ആ പ്രസാദം ഞാൻ തലയിൽ വെച്ച് സ്വീകരിക്കും.
ദോഹ 102
बहुत कीन्ह प्रभु लखन सियँ नहिं कछु केवटु लेइ।बिदा कीन्ह करुनायतन भगति बिमल बरु देइ।।102।।
bahuta kīnha prabhu lakhana siyã nahiṁ kachu kevaṭu lei |bidā kīnha karunāyatana bhagati bimala baru dei ||102||
പ്രഭു, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവർ അവനെ വളരെ പ്രേരിപ്പിച്ചിട്ടും, തോണിക്കാരൻ ഒന്നും സ്വീകരിച്ചില്ല. കരുണയുടെ വാസസ്ഥലമായ പ്രഭു അവനെ വിടയയച്ചു, ശുദ്ധമായ ഭക്തിയെന്ന വരം നൽകി.
ചൗപായി 103.1-4
तब मज्जनु करि रघुकुलनाथा।पूजि पारथिव नायउ माथा।।
सियँ सुरसरिहि कहेउ कर जोरी।मातु मनोरथ पुरउबि मोरी।।
पति देवर संग कुसल बहोरी।आइ करौं जेहिं पूजा तोरी।।
सुनि सिय बिनय प्रेम रस सानी।भइ तब बिमल बारि बर बानी।।
सुनु रघुबीर प्रिया बैदेही।तव प्रभाउ जग बिदित न केही।।
लोकप होहिं बिलोकत तोरें।तोहि सेवहिं सब सिधि कर जोरें।।
तुम्ह जो हमहि बड़ि बिनय सुनाई।कृपा कीन्हि मोहि दीन्हि बड़ाई।।
तदपि देबि मैं देबि असीसा।सफल होपन हित निज बागीसा।।
taba majjanu kari raghukulanāthā |pūji pārathiva nāyau māthā ||
siyã surasarihi kaheu kara jorī |mātu manoratha puraubi morī ||
pati devara saṁga kusala bahorī |āi karauṁ jehiṁ pūjā torī ||
suni siya binaya prema rasa sānī |bhai taba bimala bāri bara bānī ||
sunu raghubīra priyā baidehī |tava prabhāu jaga bidita na kehī ||
lokapa hohiṁ bilokata toreṁ |tohi sevahiṁ saba sidhi kara joreṁ ||
tumha jo hamahi baṛi binaya sunāī |kṛpā kīnhi mohi dīnhi baṛāī ||
tadapi debi maiṁ debi asīsā |saphala hopana hita nija bāgīsā ||
അപ്പോൾ രഘുകുലത്തിന്റെ നാഥൻ സ്നാനം ചെയ്ത്, മൺശിവലിംഗം പൂജിച്ച്, തല കുമ്പിട്ടു. സീത കൈകൾ കൂപ്പി ദേവനദിയോട് പറഞ്ഞു: "അമ്മേ, എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റു. ഭർത്താവും അനുജനും കൂടി സുരക്ഷിതമായി വന്ന് നിന്നെ പൂജിക്കാം." സീതയുടെ പ്രാർത്ഥന കേട്ട്, പ്രേമരസത്തിൽ മുഴുകി, നദിയുടെ നിർമലജലത്തിൽ നിന്ന് കരുണയുള്ള ഒരു സ്വരം മുഴങ്ങി. "കേൾക്കുക, രഘുവീരനായ രാമന്റെ പ്രിയ വൈദേഹിയേ, നിന്റെ പ്രഭാവം ലോകത്ത് ആർക്കാണ് അറിയാത്തത്? നിന്നെ കാണുന്നവർ ലോകപാലകരാകുന്നു; എല്ലാ സിദ്ധികളും കൈകൾ കൂപ്പി നിന്നെ സേവിക്കുന്നു. എനിക്ക് ഇത്രയും വലിയ പ്രാർത്ഥന പറഞ്ഞ് എനിക്ക് കൃപ കാണിച്ചു, എനിക്ക് ബഹുമാനം നൽകി. എങ്കിലും ദേവിയേ, ഞാൻ നിനക്ക് ആശീർവാദം നൽകുന്നു, എന്റെ വാക്കുകൾ ഫലിക്കാൻ."
ദോഹ 103
प्राननाथ देवर सहित कुसल कोसला आइ।पूजहि सब मनकामना सुजसु रहिहि जग छाइ।।103।।
prānanātha devara sahita kusala kosalā āi |pūjahi saba manakāmanā sujasu rahihi jaga chāi ||103||
പ്രാണനാഥനായ ഭർത്താവിനെയും അവന്റെ സഹോദരനെയും കൂടെക്കൊണ്ട് കോസല ദേശത്തിലേക്ക് സുരക്ഷിതമായി വന്നെത്തും. നിന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമാകും, നിന്റെ നല്ല കീർത്തി ലോകമാകമാനം പരന്ന് നിലനിൽക്കും.
ചൗപായി 104.1-4
गंग बचन सुनि मंगल मूला।मुदित सीय सुरसरि अनुकुला।।
तब प्रभु गुहहि कहेउ घर जाहू।सुनत सूख मुखु भा उर दाहू।।
दीन बचन गुह कह कर जोरी।बिनय सुनहु रघुकुलमनि मोरी।।
नाथ साथ रहि पंथु देखाई।करि दिन चारि चरन सेवकाई।।
जेहिं बन जाइ रहब रघुराई।परनकुटी मैं करबि सुहाई।।
तब मोहि कहँ जसि देब रजाई।सोइ करिहउँ रघुबीर दोहाई।।
सहज सनेह राम लखि तासु।संग लीन्ह गुह हृदय हुलासू।।
पुनि गुहँ ग्याति बोलि सब लीन्हे।करि परितोषु बिदा तब कीन्हे।।
gaṁga bacana suni maṁgala mūlā |mudita sīya surasari anukulā ||
taba prabhu guhahi kaheu ghara jāhū |sunata sūkha mukhu bhā ura dāhū ||
dīna bacana guha kaha kara jorī |binaya sunahu raghukulamani morī ||
nātha sātha rahi paṁthu dekhāī |kari dina cāri carana sevakāī ||
jehiṁ bana jāi rahaba raghurāī |paranakuṭī maiṁ karabi suhāī ||
taba mohi kahã jasi deba rajāī |soi karihaũ raghubīra dohāī ||
sahaja saneha rāma lakhi tāsu |saṁga līnha guha hṛdaya hulāsū ||
puni guhã gyāti boli saba līnhe |kari paritoṣu bidā taba kīnhe ||
ഗംഗയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, എല്ലാ മംഗളങ്ങൾക്കും മൂലമായ ആ ദേവനദി അനുകൂലമായതിൽ സീത ആനന്ദിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രഭു ഗുഹനോട് "വീട്ടിലേക്ക് പോകൂ" എന്ന് പറഞ്ഞു. അത് കേട്ട് ഗുഹന്റെ മുഖം വരണ്ടു, ഹൃദയം എരിഞ്ഞു. ഗുഹൻ കൈകൾ കൂട്ടി വിനയമുള്ള വാക്കുകളിൽ, "രഘു കുലത്തിന്റെ രത്നമേ, എന്റെ പ്രാർത്ഥന കേൾക്കണേ" എന്ന് പറഞ്ഞു. "നാഥാ, എന്നെ നിന്നോടൊപ്പം ഇരിക്കാൻ അനുവദിക്കൂ, വഴി കാണിക്കാം, നാല് ദിവസം നിന്റെ പാദങ്ങൾ സേവിക്കാം." "നീ ഏത് കാട്ടിലേക്ക് പോയി താമസിക്കുന്നോ രഘുരാജാ, അവിടെ ഞാൻ സുന്ദരമായ പർണ്ണകുടി ഉണ്ടാക്കാം." "പിന്നീട് എനിക്ക് എന്ത് കല്പന നൽകുന്നോ, അത് ഞാൻ ചെയ്യാം, രഘുബീരനെ സാക്ഷിയാക്കി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു." ഗുഹന്റെ സഹജമായ സ്നേഹം കണ്ട് രാമൻ അവനെ തന്നോടൊപ്പം കൂട്ടി, ഗുഹന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. പിന്നീട് ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളെ എല്ലാവരെയും വിളിച്ചു, അവർക്ക് മനസ്സംതൃപ്തി നൽകി വിട്ടയച്ചു.
ദോഹ 104
तब गनपति सिव सुमिरि प्रभु नाइ सुरसरिहि माथ।सखा अनुज सिया सहित बन गवनु कीन्ह रधुनाथ।।104।।
taba ganapati siva sumiri prabhu nāi surasarihi mātha |sakhā anuja siyā sahita bana gavanu kīnha radhunātha ||104||
അന്ന് രഘുനാഥൻ ഗണപതിയെയും ശിവനെയും സ്മരിച്ച്, ഗംഗയ്ക്ക് തല കുമ്പിട്ട്, തന്റെ സുഹൃത്ത്, അനുജൻ, സീത എന്നിവരോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 105.1-4
तेहि दिन भयउ बिटप तर बासू।लखन सखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
प्रात प्रातकृत करि रधुसाई।तीरथराजु दीख प्रभु जाई।।
सचिव सत्य श्रद्धा प्रिय नारी।माधव सरिस मीतु हितकारी।।
चारि पदारथ भरा भँडारु।पुन्य प्रदेस देस अति चारु।।
छेत्र अगम गढ़ु गाढ़ सुहावा।सपनेहुँ नहिं प्रतिपच्छिन्ह पावा।।
सेन सकल तीरथ बर बीरा।कलुष अनीक दलन रनधीरा।।
संगमु सिंहासनु सुठि सोहा।छत्रु अखयबटु मुनि मनु मोहा।।
चवँर जमुन अरु गंग तरंगा।देखि होहिं दुख दारिद भंगा।।
tehi dina bhayau biṭapa tara bāsū |lakhana sakhā̃ saba kīnha supāsū ||
prāta prātakṛta kari radhusāī |tīratharāju dīkha prabhu jāī ||
saciva satya śraddhā priya nārī |mādhava sarisa mītu hitakārī ||
cāri padāratha bharā bhãḍāru |punya pradesa desa ati cāru ||
chetra agama gaṛhu gāṛha suhāvā |sapanehũ nahiṁ pratipacchinha pāvā ||
sena sakala tīratha bara bīrā |kaluṣa anīka dalana ranadhīrā ||
saṁgamu siṁhāsanu suṭhi sohā |chatru akhayabaṭu muni manu mohā ||
cavãra jamuna aru gaṁga taraṁgā |dekhi hohiṁ dukha dārida bhaṁgā ||
ആ ദിവസം അദ്ദേഹം ഒരു മരത്തിന്റെ താഴെ താമസിച്ചു, ലക്ഷ്മണനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുഹൃത്തും എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും ഏർപ്പെടുത്തി. പ്രഭാതത്തിൽ പ്രാതഃകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്ത്, രഘുവിന്റെ തലവൻ പോയി തീർത്ഥങ്ങൾക്കെല്ലാം രാജാവായ പ്രയാഗയെ ദർശിച്ചു. സത്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മന്ത്രി, ശ്രദ്ധ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയ രാജ്ഞി, തനിക്ക് തുല്യനായ മാധവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുഹൃത്തും ഹിതചിന്തകനുമാണ്. നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖജാന, പുണ്യ പ്രദേശം, അത്യന്തം സുന്ദരമായ നാട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുണ്യ ഭൂമി എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയാത്ത, ബലമുള്ള, സുന്ദരമായ കോട്ട, അതിനെ ശത്രുക്കൾ സ്വപ്നത്തിലും എത്തിയിട്ടില്ല. എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യം, ഉത്തമ വീരന്മാർ, യുദ്ധത്തിൽ ദൃഢന്മാർ, പാപങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നവർ. നദികളുടെ സംഗമം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിംഹാസനം, അത്യന്തം സുന്ദരം, അക്ഷയ വടവൃക്ഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഛത്രം, മുനിമാരുടെ മനസ്സിനെ മോഹിക്കുന്നത്. യമുനയുടെയും ഗംഗയുടെയും തരംഗങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചാമരം, അവയെ കണ്ട് ദുഃഖവും ദാരിദ്ര്യവും നശിക്കുന്നു.
ദോഹ 105
सेवहिं सुकृति साधु सुचि पावहिं सब मनकाम।बंदी बेद पुरान गन कहहिं बिमल गुन ग्राम।।105।।
sevahiṁ sukṛti sādhu suci pāvahiṁ saba manakāma |baṁdī beda purāna gana kahahiṁ bimala guna grāma ||105||
പുണ്യവാന്മാരായ പവിത്ര ഹൃദയരായ സാധുക്കൾ അവനെ സേവിക്കുന്നു, തങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു. വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും പ്രശംസാഗായകരെപ്പോലെ അവന്റെ നിഷ്കളങ്കമായ ഗുണങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
ചൗപായി 106.1-4
को कहि सकइ प्रयाग प्रभाऊ।कलुष पुंज कुंजर मृगराऊ।।
अस तीरथपति देखि सुहावा।सुख सागर रघुबर सुखु पावा।।
कहि सिय लखनहि सखहि सुनाई।श्रीमुख तीरथराज बड़ाई।।
करि प्रनामु देखत बन बागा।कहत महातम अति अनुरागा।।
एहि बिधि आइ बिलोकी बेनी।सुमिरत सकल सुमंगल देनी।।
मुदित नहाइ कीन्हि सिव सेवा।पुजि जथाबिधि तीरथ देवा।।
तब प्रभु भरद्वाज पहिं आए।करत दंडवत मुनि उर लाए।।
मुनि मन मोद न कछु कहि जाइ।ब्रह्मानंद रासि जनु पाई।।
ko kahi sakai prayāga prabhāū |kaluṣa puṁja kuṁjara mṛgarāū ||
asa tīrathapati dekhi suhāvā |sukha sāgara raghubara sukhu pāvā ||
kahi siya lakhanahi sakhahi sunāī |śrīmukha tīratharāja baṛāī ||
kari pranāmu dekhata bana bāgā |kahata mahātama ati anurāgā ||
ehi bidhi āi bilokī benī |sumirata sakala sumaṁgala denī ||
mudita nahāi kīnhi siva sevā |puji jathābidhi tīratha devā ||
taba prabhu bharadvāja pahiṁ āe |karata daṁḍavata muni ura lāe ||
muni mana moda na kachu kahi jāi |brahmānaṁda rāsi janu pāī ||
പ്രയാഗയുടെ മഹിമ ആര് വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയും? പാപങ്ങളുടെ കൂട്ടമായ ആനയെ വേട്ടയാടുന്ന മൃഗരാജാവായ സിംഹത്തെപ്പോലെ അത്. അങ്ങനെ സുന്ദരമായ തീർത്ഥാധിപതിയെ കണ്ട്, സുഖ സാഗരനായ രഘുവംശ ശ്രേഷ്ഠൻ രാമൻ ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. തന്റെ വായിൽക്കൂടി സീത, ലക്ഷ്മണൻ, സുഹൃത്ത് എന്നിവർക്ക് തീർത്ഥരാജന്റെ മഹിമ പറഞ്ഞു. തൊഴുത് വനങ്ങളെയും ഉദ്യാനങ്ങളെയും നോക്കി, ആ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമ മഹാ ഭക്തിയോടെ പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ വന്ന് ത്രിവേണിയെ ദർശിച്ചു, അതിനെ സ്മരിച്ചാൽ സകല മംഗളങ്ങളും നൽകുന്നത്. ആനന്ദത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശിവനെ ആരാധിച്ച്, തീർത്ഥ ദേവതകളെയും യഥാവിധി പൂജിച്ചു. പിന്നെ പ്രഭു ഭരദ്വാജന്റെ അടുക്കൽ വന്നു, രാമൻ ദണ്ഡവത് ചെയ്തപ്പോൾ മുനി അവനെ നെഞ്ചോട് ചേർത്തു. മുനിയുടെ ഹൃദയത്തിലെ ആനന്ദം വാക്കുകൾക്കൊണ്ട് പറയാൻ കഴിയില്ല, ബ്രഹ്മാനന്ദത്തിന്റെ കൂട്ടം കിട്ടിയതുപോലെ ആയി.
ദോഹ 106
दीन्हि असीस मुनीस उर अति अनंदु अस जानि।लोचन गोचर सुकृत फल मनहुँ किए बिधि आनि।।106।।
dīnhi asīsa munīsa ura ati anaṁdu asa jāni |locana gocara sukṛta phala manahũ kie bidhi āni ||106||
മുനിമാരുടെ തലവൻ അനുഗ്രഹം നൽകി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അത്യധികമായ ആനന്ദം നിറഞ്ഞു, ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നല്ല കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം കൊണ്ടുവന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് മുന്നിൽ വെച്ചതുപോലെ.
ചൗപായി 107.1-4
कुसल प्रस्न करि आसन दीन्हे।पूजि प्रेम परिपूरन कीन्हे।।
कंद मूल फल अंकुर नीके।दिए आनि मुनि मनहुँ अमी के।।
सीय लखन जन सहित सुहाए।अति रुचि राम मूल फल खाए।।
भए बिगतश्रम रामु सुखारे।भरव्दाज मृदु बचन उचारे।।
आजु सुफल तपु तीरथ त्यागू।आजु सुफल जप जोग बिरागू।।
सफल सकल सुभ साधन साजू।राम तुम्हहि अवलोकत आजू।।
लाभ अवधि सुख अवधि न दूजी।तुम्हारें दरस आस सब पूजी।।
अब करि कृपा देहु बर एहू।निज पद सरसिज सहज सनेहू।।
kusala prasna kari āsana dīnhe |pūji prema paripūrana kīnhe ||
kaṁda mūla phala aṁkura nīke |die āni muni manahũ amī ke ||
sīya lakhana jana sahita suhāe |ati ruci rāma mūla phala khāe ||
bhae bigataśrama rāmu sukhāre |bharavdāja mṛdu bacana ucāre ||
āju suphala tapu tīratha tyāgū |āju suphala japa joga birāgū ||
saphala sakala subha sādhana sājū |rāma tumhahi avalokata ājū ||
lābha avadhi sukha avadhi na dūjī |tumhāreṁ darasa āsa saba pūjī ||
aba kari kṛpā dehu bara ehū |nija pada sarasija sahaja sanehū ||
മുനി അവരുടെ ക്ഷേമം ചോദിച്ച് ആസനം നൽകി; പൂജിച്ച് സ്നേഹം നിറച്ചു. കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, കനികൾ, തളിരുകൾ നല്ലവ കൊണ്ടുവന്ന് നൽകി, അവ മുനിയുടെ മനസ്സിന് അമൃത് പോലെ ആയിരുന്നു. സീത, ലക്ഷ്മണൻ, സേവകൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സുന്ദരന്മാരായിരുന്നു; രാമൻ വേരുകളും കനികളും വലിയ ഇഷ്ടത്തോടെ തിന്നു. രാമൻ ക്ഷീണം മാറി സുഖിയായി; ഭരദ്വാജൻ മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഇന്ന് എന്റെ തപസ്സ്, തീർത്ഥാടനം, ത്യാഗം എന്നിവ ഫലിച്ചു; ഇന്ന് എന്റെ ജപം, യോഗം, വൈരാഗ്യം എന്നിവ ഫലിച്ചു. എന്റെ എല്ലാ പുണ്യ സാധനകളും ഫലിച്ചു; രാമാ, ഇന്ന് നിന്നെ കാണുന്നു. ഇതാണ് ലാഭത്തിന്റെ പരിധി, സുഖത്തിന്റെ പരിധി, മറ്റൊന്നില്ല; നിന്റെ ദർശനത്തിൽ എന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറി. ഇപ്പോൾ കൃപ ചെയ്ത് ഈ വരം തരൂ: നിന്റെ പദ്മ പാദങ്ങളിൽ സഹജ സ്നേഹം.
ദോഹ 107
करम बचन मन छाड़ि छलु जब लगि जनु न तुम्हार।तब लगि सुखु सपनेहुँ नहीं किएँ कोटि उपचार।।107।।
karama bacana mana chāṛi chalu jaba lagi janu na tumhāra |taba lagi sukhu sapanehũ nahīṁ kiẽ koṭi upacāra ||107||
ഒരുവൻ കർമ്മത്തിലും വാക്കിലും മനസ്സിലും വഞ്ചന ഉപേക്ഷിച്ച് നിന്റെ ദാസനായാഗുന്നതുവരെ, കോടി ഉപചാരങ്ങൾ ചെയ്താലും സ്വപ്നത്തിലും സുഖമില്ല.
ചൗപായി 108.1-4
सुनि मुनि बचन रामु सकुचाने।भाव भगति आनंद अघाने।।
तब रघुबर मुनि सुजसु सुहावा।कोटि भाँति कहि सबहि सुनावा।।
सो बड सो सब गुन गन गेहू।जेहि मुनीस तुम्ह आदर देहू।।
मुनि रघुबीर परसपर नवहीं।बचन अगोचर सुखु अनुभवहीं।।
यह सुधि पाइ प्रयाग निवासी।बटु तापस मुनि सिद्ध उदासी।।
भरद्वाज आश्रम सब आए।देखन दसरथ सुअन सुहाए।।
राम प्रनाम कीन्ह सब काहू।मुदित भए लहि लोयन लाहू।।
देहिं असीस परम सुखु पाई।फिरे सराहत सुंदरताई।।
suni muni bacana rāmu sakucāne |bhāva bhagati ānaṁda aghāne ||
taba raghubara muni sujasu suhāvā |koṭi bhā̃ti kahi sabahi sunāvā ||
so baḍa so saba guna gana gehū |jehi munīsa tumha ādara dehū ||
muni raghubīra parasapara navahīṁ |bacana agocara sukhu anubhavahīṁ ||
yaha sudhi pāi prayāga nivāsī |baṭu tāpasa muni siddha udāsī ||
bharadvāja āśrama saba āe |dekhana dasaratha suana suhāe ||
rāma pranāma kīnha saba kāhū |mudita bhae lahi loyana lāhū ||
dehiṁ asīsa parama sukhu pāī |phire sarāhata suṁdaratāī ||
മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ ലജ്ജിച്ചു, ഭാവം, ഭക്തി, ആനന്ദം എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞു. പിന്നീട് രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മുനിയുടെ സുന്ദരമായ കീർത്തി കോടി വിധത്തിൽ സ്തുതിച്ച് എല്ലാവർക്കും പറഞ്ഞു. "അദ്ദേഹം മഹത്താണ്, എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും വാസസ്ഥലം, ആരുടെ മേൽ നിങ്ങൾ, മുനീശ്വരാ, ബഹുമാനം നൽകുന്നുവോ." മുനിയും രാമനും പരസ്പരം നമസ്കരിച്ചു, വാക്കുകൾക്ക് എത്താത്ത സുഖം അനുഭവിച്ചു. ഈ വാർത്ത അറിഞ്ഞ് പ്രയാഗയിലെ നിവാസികൾ, ബ്രഹ്മചാരികൾ, തപസ്വികൾ, മുനിമാർ, സിദ്ധന്മാർ, ഉദാസീനർ, എല്ലാവരും ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് വന്നു, ദശരഥന്റെ സുന്ദരന്മാരായ പുത്രന്മാരെ കാണാൻ. രാമൻ എല്ലാവർക്കും നമസ്കരിച്ചു, അവർ ആനന്ദിച്ചു, തങ്ങളുടെ കണ്ണുകളുടെ പൂർണ്ണ ഫലം നേടി. അവർ ആശീർവാദം നൽകി, പരമമായ സുഖം പ്രാപിച്ച്, അവന്റെ സൗന്ദര്യത്തെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് മടങ്ങി.
ദോഹ 108
राम कीन्ह बिश्राम निसि प्रात प्रयाग नहाइ।चले सहित सिय लखन जन मुददित मुनिहि सिरु नाइ।।108।।
rāma kīnha biśrāma nisi prāta prayāga nahāi |cale sahita siya lakhana jana mudadita munihi siru nāi ||108||
രാമൻ രാത്രി മുഴുവൻ വിശ്രമിച്ചു, പ്രഭാതത്തിൽ പ്രയാഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, മുനിയെ തല കുനിച്ച് വന്ദിച്ച്, സീത, ലക്ഷ്മണൻ, തന്റെ സേവകനുമായി ആനന്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 109.1-4
राम सप्रेम कहेउ मुनि पाहीं।नाथ कहिअ हम केहि मग जाहीं।।
मुनि मन बिहसि राम सन कहहीं।सुगम सकल मग तुम्ह कहुँ अहहीं।।
साथ लागि मुनि सिष्य बोलाए।सुनि मन मुदित पचासक आए।।
सबन्हि राम पर प्रेम अपारा।सकल कहहि मगु दीख हमारा।।
मुनि बटु चारि संग तब दीन्हे।जिन्ह बहु जनम सुकृत सब कीन्हे।।
करि प्रनामु रिषि आयसु पाई।प्रमुदित हृदयँ चले रघुराई।।
ग्राम निकट जब निकसहि जाई।देखहि दरसु नारि नर धाई।।
होहि सनाथ जनम फलु पाई।फिरहि दुखित मनु संग पठाई।।
rāma saprema kaheu muni pāhīṁ |nātha kahia hama kehi maga jāhīṁ ||
muni mana bihasi rāma sana kahahīṁ |sugama sakala maga tumha kahũ ahahīṁ ||
sātha lāgi muni siṣya bolāe |suni mana mudita pacāsaka āe ||
sabanhi rāma para prema apārā |sakala kahahi magu dīkha hamārā ||
muni baṭu cāri saṁga taba dīnhe |jinha bahu janama sukṛta saba kīnhe ||
kari pranāmu riṣi āyasu pāī |pramudita hṛdayã cale raghurāī ||
grāma nikaṭa jaba nikasahi jāī |dekhahi darasu nāri nara dhāī ||
hohi sanātha janama phalu pāī |phirahi dukhita manu saṁga paṭhāī ||
രാമൻ മുനിയോട് സ്നേഹത്തോടെ പറഞ്ഞു, "നാഥാ, നാം ഏത് വഴിയിലൂടെ പോകണം എന്ന് പറയുക." മുനി മനസ്സിൽ പുഞ്ചിരിച്ച് രാമനോട് പറഞ്ഞു, "നിങ്ങൾക്ക് എല്ലാ വഴികളും എളുപ്പമാണ്." മുനി തന്റെ ശിഷ്യരെ കൂടെ വരാൻ വിളിച്ചു; കേട്ട് മനസ്സ് സന്തോഷത്തോടെ അമ്പത് പേർ വന്നു. എല്ലാവർക്കും രാമനോട് അപാരമായ സ്നേഹം; ഓരുത്തരും "വഴി അറിയാം, കണ്ടിട്ടുണ്ട്" എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ മുനി നാല് ബാല വിദ്യാർത്ഥികളെ കൂടെ കൊടുത്തു, അവർ പല ജന്മങ്ങളിൽ എല്ലാ നന്മകളും ചെയ്തവരാണ്. മുനിക്ക് നമസ്കരിച്ച് അനുമതി വാങ്ങി, രഘുരായ് സന്തോഷഹൃദയനായി പുറപ്പെട്ടു. ഗ്രാമത്തിന് സമീപം അവർ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും അവന്റെ ദർശനം കാണാൻ ഓടിവന്നു. രക്ഷകൻ കിട്ടിയെന്ന് ജന്മഫലം നേടി; പിന്നെ ദുഃഖിതമനസ്സോടെ തിരിഞ്ഞു, തങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ അവനോടൊപ്പം അയച്ചു.
ദോഹ 109
बिदा किए बटु बिनय करि फिरे पाइ मन काम।उतरि नहाए जमुन जल जो सरीर सम स्याम।।109।।
bidā kie baṭu binaya kari phire pāi mana kāma |utari nahāe jamuna jala jo sarīra sama syāma ||109||
രാമൻ യുവ ശിഷ്യരെ വിനയത്തോടെ വിടപറയിച്ചു അയച്ചു, അവർ തങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം നേടി മടങ്ങി. പിന്നെ അവൻ ഇറങ്ങി, തന്റെ ശരീരത്തിന് സമാനമായ കറുത്ത യമുനാ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തു.
Frequently Asked Questions
परम्परा में केवट-प्रसंग का पाठ ‘दास्य-भाव’ दृढ़ करता है और ‘भवसागर-तरण’ का स्मरण कराता है—विशेषतः नाम-स्मरण के साथ पढ़ने से शरणागति, निष्काम सेवा, और तीर्थ-भाव (अन्तःकरण-शुद्धि) की वृद्धि मानी जाती है।
सामान्य वैष्णव-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-सम्पुट, अथवा ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट (प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व/पश्चात) प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराएँ ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी सम्पुट-रूप में रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 11 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
