Prakarana 11
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजधर्म, गृहधर्म और व्यक्तिगत आसक्ति का परित्याग करके ‘वन-मार्ग’ को ‘अंतर-मार्ग’ बनाना। इस काण्ड में राम का निष्कासन केवल कथा-घटना नहीं, साधक-चित्त का संस्कार है—जहाँ विरह, करुणा, और शरणागति मिलकर ‘भवसागर-तरन’ की तैयारी कराते हैं।
অযোধ্যা-কাণ্ডৰ এই খণ্ড (দোহা ১০০–১০৯ৰ আশে-পাশে) ‘বিৰহ-কৰুণ’ ৰসক ‘ভক্তি-আনন্দ’ত ৰূপান্তৰ কৰে। নিৰ্বাসনৰ বেদনা ইয়াত তীৰ্থ-যাত্ৰা আৰু শৰণাগতিৰ শিক্ষা হয়: ৰামৰ গঙ্গাতটলৈ আহা মানে সাধকৰ অহং-তট ত্যাগ। কেবট-প্ৰসঙ্গত লোকভাষাৰ চাতুৰীৰ ভিতৰত গভীৰ তত্ত্ব—‘পদ-ৰজ’ৰ ভয় আসলে প্ৰেমৰ সাৱধানতা, আৰু ‘উতৰাই’ নিষেধ নিষ্কাম দাস্যৰ আদৰ্শ। প্ৰয়াগ-বৰ্ণনাত তীৰ্থৰ বাহ্য মহিমা ৰাম-দৰ্শনত অন্তর্মুখ হয়: তীৰ্থপতিৰ ফল ‘ৰাম-সমাগম’। ভরদ্বাজ-আশ্ৰমত তপ, জপ, ত্যাগৰ সার্থকতা ‘দৰ্শন-লাভ’ত সিদ্ধ—এই কাণ্ড-সোপান সাধকক কৰ্মকাণ্ড-আশ্রয়ৰ পৰা উলিয়াই নাম-আশ্রয় আৰু অনন্য-ভক্তিৰ স্থিতি দিয়ে।
Verses
চৌপাই 100.1-4
जासु बियोग बिकल पसु ऐसे।प्रजा मातु पितु जिइहहिं कैसें।।
बरबस राम सुमंत्रु पठाए।सुरसरि तीर आपु तब आए।।
मागी नाव न केवटु आना।कहइ तुम्हार मरमु मैं जाना।।
चरन कमल रज कहुँ सबु कहई।मानुष करनि मूरि कछु अहई।।
छुअत सिला भइ नारि सुहाई।पाहन तें न काठ कठिनाई।।
तरनिउ मुनि घरिनि होइ जाई।बाट परइ मोरि नाव उड़ाई।।
एहिं प्रतिपालउँ सबु परिवारू।नहिं जानउँ कछु अउर कबारू।।
जौ प्रभु पार अवसि गा चहहू।मोहि पद पदुम पखारन कहहू।।
jāsu biyoga bikala pasu aise |prajā mātu pitu jiihahiṁ kaiseṁ ||
barabasa rāma sumaṁtru paṭhāe |surasari tīra āpu taba āe ||
māgī nāva na kevaṭu ānā |kahai tumhāra maramu maiṁ jānā ||
carana kamala raja kahũ sabu kahaī |mānuṣa karani mūri kachu ahaī ||
chuata silā bhai nāri suhāī |pāhana teṁ na kāṭha kaṭhināī ||
taraniu muni gharini hoi jāī |bāṭa parai mori nāva uṛāī ||
ehiṁ pratipālaũ sabu parivārū |nahiṁ jānaũ kachu aura kabārū ||
jau prabhu pāra avasi gā cahahū |mohi pada paduma pakhārana kahahū ||
যাৰ বিচ্ছেদে পশুবোৰো এনেকৈ ব্যাকুল, প্ৰজা, মাতা আৰু পিতাই কেনেকৈ বাচি থাকিব? ৰামে সুমন্ত্ৰক বলপূৰ্বক প্ৰেৰণ কৰিলে, তাৰ পিছত নিজেই স্বৰ্গীয় নদীৰ পাৰত আহিল। তেওঁ নাও খুজিলে, কিন্তু কেৱটে সিটো নানিল। সি ক'লে, মই আপোনাৰ ৰহস্য জানো। সকলোৱে কয় যে আপোনাৰ পদ্মপদৰ ধূলি মানুহৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰে, এইটো কোনো মূল বা মন্ত্ৰ। ইয়াৰ স্পৰ্শত এটা শিল সুন্দৰী নাৰী হৈ গ'ল। কাঠ শিলতকৈ কঠিন নহয়। মোৰ নাওটোও মুনিৰ পত্নী হৈ যাব, উৰি যাব, আৰু মই পথত পৰি থাকিম। এই নাওৰে মই সমস্ত পৰিয়াল প্ৰতিপালন কৰোঁ; অন্য কোনো ব্যৱসায় বা কাৰবাৰ মই নাজানো। প্ৰভু, যদি আপুনি অৱশ্যে পাৰ হ'ব খোজে, তেন্তে মোক আপোনাৰ পদ্মপদ ধুই দিবলৈ ক'ক।
ছন্দ 100
पद कमल धोइ चढ़ाइ नाव न नाथ उतराई चहौं।मोहि राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साची कहौं।।
बरु तीर मारहुँ लखनु पै जब लगि न पाय पखारिहौं।तब लगि न तुलसीदास नाथ कृपाल पारु उतारिहौं।।
pada kamala dhoi caṛhāi nāva na nātha utarāī cahauṁ |mohi rāma rāuri āna dasaratha sapatha saba sācī kahauṁ ||
baru tīra mārahũ lakhanu pai jaba lagi na pāya pakhārihauṁ |taba lagi na tulasīdāsa nātha kṛpāla pāru utārihauṁ ||
আপোনাৰ পদপদ্ম ধুই নাওত তুলি ল'ব, হে নাথ, পাৰ কৰোৱাৰ বাবে কোনো ভাড়া নিবিচাৰো। হে ৰাম, মই আপোনাৰ আৰু দশৰথৰ নামত শপত কৰো, সকলো সত্য কৈছো। লক্ষ্মণে মোক তীৰ মাৰক, কিন্তু যেতিয়ালৈকে আপোনাৰ চৰণ নধুৱাওঁ, তেতিয়ালৈকে হে কৃপালু নাথ, তুলসীদাসে আপোনাক পাৰ কৰাই নিদিব।
সোৰঠা 100
सुनि केबट के बैन प्रेम लपेटे अटपटे।बिहसे करुनाऐन चितइ जानकी लखन तन।।100।।
suni kebaṭa ke baina prema lapeṭe aṭapaṭe |bihase karunāaina citai jānakī lakhana tana ||100||
নিষ্কপট অথচ প্ৰেমেৰে আৱৃত নৌকাওৱাৰ কথা শুনি, কৰুণাৰ ধাম হাহি জানকী আৰু লক্ষ্মণৰ ফালে চালে।
চৌপাই 101.1-4
कृपासिंधु बोले मुसुकाई।सोइ करु जेंहि तव नाव न जाई।।
वेगि आनु जल पाय पखारू।होत बिलंबु उतारहि पारू।।
जासु नाम सुमरत एक बारा।उतरहिं नर भवसिंधु अपारा।।
सोइ कृपालु केवटहि निहोरा।जेहिं जगु किय तिहु पगहु ते थोरा।।
पद नख निरखि देवसरि हरषी।सुनि प्रभु बचन मोहँ मति करषी।।
केवट राम रजायसु पावा।पानि कठवता भरि लेइ आवा।।
अति आनंद उमगि अनुरागा।चरन सरोज पखारन लागा।।
बरषि सुमन सुर सकल सिहाहीं।एहि सम पुन्यपुंज कोउ नाहीं।।
kṛpāsiṁdhu bole musukāī |soi karu jeṁhi tava nāva na jāī ||
vegi ānu jala pāya pakhārū |hota bilaṁbu utārahi pārū ||
jāsu nāma sumarata eka bārā |utarahiṁ nara bhavasiṁdhu apārā ||
soi kṛpālu kevaṭahi nihorā |jehiṁ jagu kiya tihu pagahu te thorā ||
pada nakha nirakhi devasari haraṣī |suni prabhu bacana mohã mati karaṣī ||
kevaṭa rāma rajāyasu pāvā |pāni kaṭhavatā bhari lei āvā ||
ati ānaṁda umagi anurāgā |carana saroja pakhārana lāgā ||
baraṣi sumana sura sakala sihāhīṁ |ehi sama punyapuṁja kou nāhīṁ ||
কৃপাসিন্ধু মুচকি হাঁহি ক'লে, যি কৰিলে তোমাৰ নাও নাযায়, সেইটো কৰা। সোনকালে পানি আনি মোৰ পদ ধোৱা। সময় নষ্ট হৈছে, মোক পাৰ কৰা। যাৰ নাম এবাৰ স্মৰণ কৰিলে মানুহ অসীম সংসাৰসাগৰ পাৰ হয়, সেই দয়ালু প্ৰভু এতিয়া এজন কেৱটক অনুনয় কৰিছে, যিয়ে তিনিখন পদক্ষেপে জগতক সৰু কৰি দিছিল। তেওঁৰ পদনখ দেখি দেৱনদী গঙ্গা আনন্দিত হ'ল, আৰু প্ৰভুৰ কথা শুনি তেওঁৰ মন মোহত আকৃষ্ট হ'ল। কেৱটে ৰামৰ আজ্ঞা পাই পানিৰে ভৰা এটা কাঠৰ বাটি হাতত লৈ উভতি আহিল। অতি আনন্দ আৰু প্ৰেমেৰে উদ্বেলিত হৈ তেওঁ প্ৰভুৰ চৰণকমল ধুবলৈ ধৰিলে। সকলো দেৱতাই ফুল বৰষি উৎকণ্ঠেৰে চাই থাকিল, ক'লে, পুণ্যৰ সঞ্চয়ত এনে সমান আৰু কোনো নাই।
দোহা 101
पद पखारि जलु पान करि आपु सहित परिवार।पितर पारु करि प्रभुहि पुनि मुदित गयउ लेइ पार।।101।।
pada pakhāri jalu pāna kari āpu sahita parivāra |pitara pāru kari prabhuhi puni mudita gayau lei pāra ||101||
প্ৰভুৰ চৰণ ধুই জল পান কৰি আপোন সহ পৰিয়াল সহ, পিতৃগণক পাৰ কৰি প্ৰভুকে পুনৰ আনন্দেৰে পাৰ কৰি নিয়ে গ'ল।
চৌপাই 102.1-4
उतरि ठाड़ भए सुरसरि रेता।सीयराम गुह लखन समेता।।
केवट उतरि दंडवत कीन्हा।प्रभुहि सकुच एहि नहिं कछु दीन्हा।।
पिय हिय की सिय जाननिहारी।मनि मुदरी मन मुदित उतारी।।
कहेउ कृपाल लेहि उतराई।केवट चरन गहे अकुलाई।।
नाथ आजु मैं काह न पावा।मिटे दोष दुख दारिद दावा।।
बहुत काल मैं कीन्हि मजूरी।आजु दीन्ह बिधि बनि भलि भूरी।।
अब कछु नाथ न चाहिअ मोरें।दीनदयाल अनुग्रह तोरें।।
फिरती बार मोहि जे देबा।सो प्रसादु मैं सिर धरि लेबा।।
utari ṭhāṛa bhae surasari retā |sīyarāma guha lakhana sametā ||
kevaṭa utari daṁḍavata kīnhā |prabhuhi sakuca ehi nahiṁ kachu dīnhā ||
piya hiya kī siya jānanihārī |mani mudarī mana mudita utārī ||
kaheu kṛpāla lehi utarāī |kevaṭa carana gahe akulāī ||
nātha āju maiṁ kāha na pāvā |miṭe doṣa dukha dārida dāvā ||
bahuta kāla maiṁ kīnhi majūrī |āju dīnha bidhi bani bhali bhūrī ||
aba kachu nātha na cāhia moreṁ |dīnadayāla anugraha toreṁ ||
phiratī bāra mohi je debā |so prasādu maiṁ sira dhari lebā ||
গঙ্গাৰ বালিত উঠি তেওঁলোক থিয় হ'ল, সীতা, ৰাম, গুহ আৰু লক্ষ্মণ সহ। কেৱটো নামি প্ৰণাম কৰিলে। প্ৰভু লজ্জিত হ'ল যে তেওঁ তেওঁক একো দিয়া নাই। প্ৰিয়ৰ মন যি বুজে, সীতাই আনন্দেৰে মণিময় আঙুঠি খুলি ল'লে। দয়ালু প্ৰভু ক'লে, "লও পাৰ হোৱাৰ ভাড়া।" কেৱটে বিব্ৰত হৈ তেওঁৰ চৰণ ধৰিলে। "নাথ, আজি মই কি নাপালো? দোষ, দুখ আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ জুই নিভি গ'ল।" "বহুকাল মই ভাড়াত খাটিছো। আজি বিধাতাই ভাল আৰু প্ৰচুৰ পাৰিশ্ৰমিক দিলে।" "এতিয়া নাথ, মোৰ আৰ একো নালাগে। হে দীনদয়াল, তোমাৰ অনুগ্ৰহ মই পাইছো।" "তুমি যেতিয়া উভতি আহিবা, যি দিবা সেই প্ৰসাদ মই মূৰত ধৰি লওঁ।"
দোহা 102
बहुत कीन्ह प्रभु लखन सियँ नहिं कछु केवटु लेइ।बिदा कीन्ह करुनायतन भगति बिमल बरु देइ।।102।।
bahuta kīnha prabhu lakhana siyã nahiṁ kachu kevaṭu lei |bidā kīnha karunāyatana bhagati bimala baru dei ||102||
প্ৰভু, লক্ষণ আৰু সীয়াই বহুত ক'লে, কিন্তু কেবটুৱে একো নললে। তেতিয়া কৰুণাৰ ধামে বিদা দিলে, ভক্তিৰ নিৰ্মল বৰ দি।
চৌপাই 103.1-4
तब मज्जनु करि रघुकुलनाथा।पूजि पारथिव नायउ माथा।।
सियँ सुरसरिहि कहेउ कर जोरी।मातु मनोरथ पुरउबि मोरी।।
पति देवर संग कुसल बहोरी।आइ करौं जेहिं पूजा तोरी।।
सुनि सिय बिनय प्रेम रस सानी।भइ तब बिमल बारि बर बानी।।
सुनु रघुबीर प्रिया बैदेही।तव प्रभाउ जग बिदित न केही।।
लोकप होहिं बिलोकत तोरें।तोहि सेवहिं सब सिधि कर जोरें।।
तुम्ह जो हमहि बड़ि बिनय सुनाई।कृपा कीन्हि मोहि दीन्हि बड़ाई।।
तदपि देबि मैं देबि असीसा।सफल होपन हित निज बागीसा।।
taba majjanu kari raghukulanāthā |pūji pārathiva nāyau māthā ||
siyã surasarihi kaheu kara jorī |mātu manoratha puraubi morī ||
pati devara saṁga kusala bahorī |āi karauṁ jehiṁ pūjā torī ||
suni siya binaya prema rasa sānī |bhai taba bimala bāri bara bānī ||
sunu raghubīra priyā baidehī |tava prabhāu jaga bidita na kehī ||
lokapa hohiṁ bilokata toreṁ |tohi sevahiṁ saba sidhi kara joreṁ ||
tumha jo hamahi baṛi binaya sunāī |kṛpā kīnhi mohi dīnhi baṛāī ||
tadapi debi maiṁ debi asīsā |saphala hopana hita nija bāgīsā ||
তেতিয়া ৰঘুকুলৰ নাথে স্নান কৰি পাৰ্থিৱ শিৱলিঙ্গ পূজা কৰি মূৰ নত কৰিলে। সীতাই হাত জোৰা কৰি স্বৰ্গীয় নদীক ক'লে: হে মাতৃ, মোৰ মনোৰথ পূৰণ কৰা। স্বামী আৰু দেৱৰৰ সৈতে কুশলে উভতি আহি তোমাৰ পূজা কৰিম। সীতাৰ প্ৰাৰ্থনা শুনি, প্ৰেমৰসেৰে ভৰি, তেতিয়া নদীৰ স্বচ্ছ জলৰ পৰা এক কল্যাণীয়া বাণী আহিল। শুনা ৰঘুবীৰৰ প্ৰিয়া বৈদেহী, তোমাৰ প্ৰভাৱ জগতত কাৰো অজ্ঞাত নহয়। তোমাৰ দৃষ্টিতে মানুহ লোকপাল হয়, সকলো সিদ্ধিয়ে হাত জোৰা কৰি তোমাক সেৱা কৰে। তুমি মোক ডাঙৰ বিনয় শুনাই মোক কৃপা কৰিলা আৰু বড়াই দিলা। তথাপি হে দেৱী, মই দেৱী আশীৰ্বাদ দিছো, যাতে মোৰ নিজৰ কথা সফল হয়।
দোহা 103
प्राननाथ देवर सहित कुसल कोसला आइ।पूजहि सब मनकामना सुजसु रहिहि जग छाइ।।103।।
prānanātha devara sahita kusala kosalā āi |pūjahi saba manakāmanā sujasu rahihi jaga chāi ||103||
প্ৰাণনাথ আৰু দেৱৰৰ সৈতে নিৰাপদে কোসলালৈ উভতি আহিলে তোমাৰ সকলো মনোবাঞ্ছা পূৰণ হ'ব, আৰু তোমাৰ সুখ্যাতি জগতত বিয়পি থাকিব।
চৌপাই 104.1-4
गंग बचन सुनि मंगल मूला।मुदित सीय सुरसरि अनुकुला।।
तब प्रभु गुहहि कहेउ घर जाहू।सुनत सूख मुखु भा उर दाहू।।
दीन बचन गुह कह कर जोरी।बिनय सुनहु रघुकुलमनि मोरी।।
नाथ साथ रहि पंथु देखाई।करि दिन चारि चरन सेवकाई।।
जेहिं बन जाइ रहब रघुराई।परनकुटी मैं करबि सुहाई।।
तब मोहि कहँ जसि देब रजाई।सोइ करिहउँ रघुबीर दोहाई।।
सहज सनेह राम लखि तासु।संग लीन्ह गुह हृदय हुलासू।।
पुनि गुहँ ग्याति बोलि सब लीन्हे।करि परितोषु बिदा तब कीन्हे।।
gaṁga bacana suni maṁgala mūlā |mudita sīya surasari anukulā ||
taba prabhu guhahi kaheu ghara jāhū |sunata sūkha mukhu bhā ura dāhū ||
dīna bacana guha kaha kara jorī |binaya sunahu raghukulamani morī ||
nātha sātha rahi paṁthu dekhāī |kari dina cāri carana sevakāī ||
jehiṁ bana jāi rahaba raghurāī |paranakuṭī maiṁ karabi suhāī ||
taba mohi kahã jasi deba rajāī |soi karihaũ raghubīra dohāī ||
sahaja saneha rāma lakhi tāsu |saṁga līnha guha hṛdaya hulāsū ||
puni guhã gyāti boli saba līnhe |kari paritoṣu bidā taba kīnhe ||
গঙ্গাৰ বচন শুনি, যি মঙ্গলৰ মূল, সীতা আনন্দিত হ'ল যে স্বৰ্গনদী অনুকূল হ'ল। তেতিয়া প্ৰভু গুহক ক'লে, ঘৰলৈ যাঁ। এই কথা শুনি গুহৰ মুখ শুকাই গ'ল আৰু বক্ষ জ্বলি উঠিল। হাত জোৰি কৰি গুহে বিনীত বাক্যে ক'লে, শুনা মোৰ অনুনয়, ৰঘুকুলৰ মণি। নাথ, মোক আপোনাৰ সঙ্গে থাকিবলৈ দিয়ক আৰু পথ দেখুৱাবলৈ দিয়ক, চাৰি দিন আপোনাৰ চৰণ সেৱা কৰিবলৈ দিয়ক। আপুনি যি বনলৈ গৈ বাস কৰিব, হে ৰঘুৰায়, তাত মই এক সুন্দৰ কুটিৰ সাজি দিম। তাৰ পিছত মোক যি আজ্ঞা দিব, মই তাকে কৰিম, ৰঘুবীৰৰ শপত। গুহৰ স্বাভাৱিক স্নেহ দেখি ৰামে তেওঁক সঙ্গলৈ ল'লে, আৰু গুহৰ হৃদয় আনন্দেৰে ভৰি পৰিল। তাৰ পিছত গুহে সকলো স্বজনক মাতি ল'লে, আৰু তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰি বিদায় দিলে।
দোহা 104
तब गनपति सिव सुमिरि प्रभु नाइ सुरसरिहि माथ।सखा अनुज सिया सहित बन गवनु कीन्ह रधुनाथ।।104।।
taba ganapati siva sumiri prabhu nāi surasarihi mātha |sakhā anuja siyā sahita bana gavanu kīnha radhunātha ||104||
তেতিয়া ৰঘুনাথে গণপতি আৰু শিৱক স্মৰণ কৰি গংগাত মূৰ নত কৰি বন্ধু, অনুজ আৰু সীতাৰ সৈতে বনলৈ গমন কৰিলে।
চৌপাই 105.1-4
तेहि दिन भयउ बिटप तर बासू।लखन सखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
प्रात प्रातकृत करि रधुसाई।तीरथराजु दीख प्रभु जाई।।
सचिव सत्य श्रद्धा प्रिय नारी।माधव सरिस मीतु हितकारी।।
चारि पदारथ भरा भँडारु।पुन्य प्रदेस देस अति चारु।।
छेत्र अगम गढ़ु गाढ़ सुहावा।सपनेहुँ नहिं प्रतिपच्छिन्ह पावा।।
सेन सकल तीरथ बर बीरा।कलुष अनीक दलन रनधीरा।।
संगमु सिंहासनु सुठि सोहा।छत्रु अखयबटु मुनि मनु मोहा।।
चवँर जमुन अरु गंग तरंगा।देखि होहिं दुख दारिद भंगा।।
tehi dina bhayau biṭapa tara bāsū |lakhana sakhā̃ saba kīnha supāsū ||
prāta prātakṛta kari radhusāī |tīratharāju dīkha prabhu jāī ||
saciva satya śraddhā priya nārī |mādhava sarisa mītu hitakārī ||
cāri padāratha bharā bhãḍāru |punya pradesa desa ati cāru ||
chetra agama gaṛhu gāṛha suhāvā |sapanehũ nahiṁ pratipacchinha pāvā ||
sena sakala tīratha bara bīrā |kaluṣa anīka dalana ranadhīrā ||
saṁgamu siṁhāsanu suṭhi sohā |chatru akhayabaṭu muni manu mohā ||
cavãra jamuna aru gaṁga taraṁgā |dekhi hohiṁ dukha dārida bhaṁgā ||
সেই দিন তেওঁ বৃক্ষতলে বাস কৰিলে, আৰু লক্ষ্মণ আৰু তেওঁৰ সখাই সকলোৰে সুবিধাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। প্ৰভাতে প্ৰাতঃকৃত সম্পন্ন কৰি ৰঘুনাথ প্ৰভু তীৰ্থৰাজ প্ৰয়াগ দৰ্শনলৈ গ'ল। সত্য তেওঁৰ মন্ত্ৰী আৰু শ্ৰদ্ধা তেওঁৰ প্ৰিয় ৰাণী, আৰু মাধৱ তেওঁৰ সমান মিত্ৰ আৰু হিতকাৰী। চাৰি পুৰুষাৰ্থেৰে ভৰা তেওঁৰ ভাণ্ডাৰ, আৰু পুণ্যপ্ৰদেশ দেশ অতি সুন্দৰ। অগম্য ক্ষেত্ৰ, দুৰ্গম দুৰ্গ, সুহাৱা, যাক শত্ৰুৱে সপোনতো পোৱা নাই। সকলো তীৰ্থ তেওঁৰ সেনা, উত্তম যোদ্ধা, ৰণত অটল, যিসকলে পাপৰ সেনা নষ্ট কৰে। নদীৰ সংগম তেওঁৰ সিংহাসন, অতি সুন্দৰ, আৰু অক্ষয় বট তেওঁৰ ছত্ৰ, যিয়ে মুনিৰ মন মোহিত কৰে। যমুনা আৰু গংগাৰ তৰংগ তেওঁৰ চামৰ, দেখিলে দুঃখ আৰু দৰিদ্ৰতা নষ্ট হয়।
দোহা 105
सेवहिं सुकृति साधु सुचि पावहिं सब मनकाम।बंदी बेद पुरान गन कहहिं बिमल गुन ग्राम।।105।।
sevahiṁ sukṛti sādhu suci pāvahiṁ saba manakāma |baṁdī beda purāna gana kahahiṁ bimala guna grāma ||105||
সুকৃতিবান পৱিত্ৰ সাধুসকলে তেওঁক সেৱা কৰে আৰু মনৰ সকলো কামনা লাভ কৰে। বেদ আৰু পুৰাণে বন্দীৰ নিচিনা তেওঁৰ নিৰ্মল গুণৰ সমূহ বৰ্ণনা কৰে।
চৌপাই 106.1-4
को कहि सकइ प्रयाग प्रभाऊ।कलुष पुंज कुंजर मृगराऊ।।
अस तीरथपति देखि सुहावा।सुख सागर रघुबर सुखु पावा।।
कहि सिय लखनहि सखहि सुनाई।श्रीमुख तीरथराज बड़ाई।।
करि प्रनामु देखत बन बागा।कहत महातम अति अनुरागा।।
एहि बिधि आइ बिलोकी बेनी।सुमिरत सकल सुमंगल देनी।।
मुदित नहाइ कीन्हि सिव सेवा।पुजि जथाबिधि तीरथ देवा।।
तब प्रभु भरद्वाज पहिं आए।करत दंडवत मुनि उर लाए।।
मुनि मन मोद न कछु कहि जाइ।ब्रह्मानंद रासि जनु पाई।।
ko kahi sakai prayāga prabhāū |kaluṣa puṁja kuṁjara mṛgarāū ||
asa tīrathapati dekhi suhāvā |sukha sāgara raghubara sukhu pāvā ||
kahi siya lakhanahi sakhahi sunāī |śrīmukha tīratharāja baṛāī ||
kari pranāmu dekhata bana bāgā |kahata mahātama ati anurāgā ||
ehi bidhi āi bilokī benī |sumirata sakala sumaṁgala denī ||
mudita nahāi kīnhi siva sevā |puji jathābidhi tīratha devā ||
taba prabhu bharadvāja pahiṁ āe |karata daṁḍavata muni ura lāe ||
muni mana moda na kachu kahi jāi |brahmānaṁda rāsi janu pāī ||
প্ৰয়াগৰ মহিমা কোৱা কোনে পাৰে? সি যেন পাপৰ স্তূপৰূপ হস্তীৰ বিপক্ষে মৃগৰাজ সিংহ। এনে সুন্দৰ তীৰ্থপতি দেখি সুখসাগৰ ৰঘুবৰে সুখ পালে। নিজ মুখে সীতা, লক্ষ্মণ আৰু সখাক তীৰ্থৰাজৰ মাহাত্ম্য শুনালে। প্ৰণাম কৰি বন আৰু বাগিচা চালে, গভীৰ অনুৰাগেৰে মাহাত্ম্য ক'লে। এইদৰে আহি ত্ৰিবেণী চালে, যাক স্মৰণ কৰিলে সকলো মঙ্গল দিয়ে। আনন্দেৰে স্নান কৰি শিৱৰ সেৱা কৰিলে, আৰু যথাবিধি তীৰ্থৰ দেৱতাসকলক পূজা কৰিলে। তেতিয়া প্ৰভু ভৰদ্বাজৰ ওচৰত আহিলে, দণ্ডবত কৰোঁতে মুনিয়ে বুকুত লগালে। মুনিৰ মনৰ আনন্দ কোৱা নাযায়, যেন ব্ৰহ্মানন্দৰ ৰাশি পালে।
দোহা 106
दीन्हि असीस मुनीस उर अति अनंदु अस जानि।लोचन गोचर सुकृत फल मनहुँ किए बिधि आनि।।106।।
dīnhi asīsa munīsa ura ati anaṁdu asa jāni |locana gocara sukṛta phala manahũ kie bidhi āni ||106||
মুনিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ আশীৰ্বাদ দিলে, তেওঁৰ হৃদয়ত অত্যন্ত আনন্দ ভৰিল, যেন বিধিয়ে তেওঁৰ সুকৃতৰ ফল আনি চকুৰ সন্মুখত থলে।
চৌপাই 107.1-4
कुसल प्रस्न करि आसन दीन्हे।पूजि प्रेम परिपूरन कीन्हे।।
कंद मूल फल अंकुर नीके।दिए आनि मुनि मनहुँ अमी के।।
सीय लखन जन सहित सुहाए।अति रुचि राम मूल फल खाए।।
भए बिगतश्रम रामु सुखारे।भरव्दाज मृदु बचन उचारे।।
आजु सुफल तपु तीरथ त्यागू।आजु सुफल जप जोग बिरागू।।
सफल सकल सुभ साधन साजू।राम तुम्हहि अवलोकत आजू।।
लाभ अवधि सुख अवधि न दूजी।तुम्हारें दरस आस सब पूजी।।
अब करि कृपा देहु बर एहू।निज पद सरसिज सहज सनेहू।।
kusala prasna kari āsana dīnhe |pūji prema paripūrana kīnhe ||
kaṁda mūla phala aṁkura nīke |die āni muni manahũ amī ke ||
sīya lakhana jana sahita suhāe |ati ruci rāma mūla phala khāe ||
bhae bigataśrama rāmu sukhāre |bharavdāja mṛdu bacana ucāre ||
āju suphala tapu tīratha tyāgū |āju suphala japa joga birāgū ||
saphala sakala subha sādhana sājū |rāma tumhahi avalokata ājū ||
lābha avadhi sukha avadhi na dūjī |tumhāreṁ darasa āsa saba pūjī ||
aba kari kṛpā dehu bara ehū |nija pada sarasija sahaja sanehū ||
মুনিয়ে মঙ্গল প্ৰশ্ন কৰি আসন দিলে, পূজা কৰি প্ৰেমেৰে পৰিপূৰ্ণ কৰিলে। কন্দ, মূল, ফল আৰু অঙ্কুৰ উত্তম প্ৰকাৰৰ আনি দিলে, মুনিৰ মনত অমৃতৰ নিচিনা। সীতা, লক্ষ্মণ আৰু সেৱক সহ সুশোভিত ৰামে অতিশয় ৰুচিত মূল ফল খালে। ৰাম শ্ৰান্তিহীন আৰু সুখী হ'ল; ভৰদ্বাজে কোমল বচন উচ্চাৰণ কৰিলে। আজি মোৰ তপ, তীৰ্থ আৰু ত্যাগ সফল হ'ল; আজি মোৰ জপ, যোগ আৰু বিৰাগ সফল হ'ল। সকলো পৱিত্ৰ সাধনৰ সম্ভাৰ সফল হ'ল, হে ৰাম, আজি তোমাক দৰ্শন কৰি। এই লাভৰ সীমা, সুখৰ সীমা, তাৰ অন্য নাই; তোমাৰ দৰ্শনত সকলো আশা পূৰ্ণ হ'ল। এতিয়া কৃপা কৰি এই বৰ দিয়া: তোমাৰ পদপদ্মত সহজ প্ৰেম।
দোহা 107
करम बचन मन छाड़ि छलु जब लगि जनु न तुम्हार।तब लगि सुखु सपनेहुँ नहीं किएँ कोटि उपचार।।107।।
karama bacana mana chāṛi chalu jaba lagi janu na tumhāra |taba lagi sukhu sapanehũ nahīṁ kiẽ koṭi upacāra ||107||
যতক্ষণ নহলৈকে কৰ্ম, বাক্য আৰু মনেৰে ছল পৰিত্যাগ কৰি তোমাৰ দাস নহয়, ততক্ষণ কোটি উপায় কৰিলেও সপনেও সুখ নাই।
চৌপাই 108.1-4
सुनि मुनि बचन रामु सकुचाने।भाव भगति आनंद अघाने।।
तब रघुबर मुनि सुजसु सुहावा।कोटि भाँति कहि सबहि सुनावा।।
सो बड सो सब गुन गन गेहू।जेहि मुनीस तुम्ह आदर देहू।।
मुनि रघुबीर परसपर नवहीं।बचन अगोचर सुखु अनुभवहीं।।
यह सुधि पाइ प्रयाग निवासी।बटु तापस मुनि सिद्ध उदासी।।
भरद्वाज आश्रम सब आए।देखन दसरथ सुअन सुहाए।।
राम प्रनाम कीन्ह सब काहू।मुदित भए लहि लोयन लाहू।।
देहिं असीस परम सुखु पाई।फिरे सराहत सुंदरताई।।
suni muni bacana rāmu sakucāne |bhāva bhagati ānaṁda aghāne ||
taba raghubara muni sujasu suhāvā |koṭi bhā̃ti kahi sabahi sunāvā ||
so baḍa so saba guna gana gehū |jehi munīsa tumha ādara dehū ||
muni raghubīra parasapara navahīṁ |bacana agocara sukhu anubhavahīṁ ||
yaha sudhi pāi prayāga nivāsī |baṭu tāpasa muni siddha udāsī ||
bharadvāja āśrama saba āe |dekhana dasaratha suana suhāe ||
rāma pranāma kīnha saba kāhū |mudita bhae lahi loyana lāhū ||
dehiṁ asīsa parama sukhu pāī |phire sarāhata suṁdaratāī ||
মুনিৰ কথা শুনি ৰাম লজ্জিত হ'ল, আৰু ভাৱ, ভক্তি আৰু আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হ'ল। তেতিয়া ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰামে মুনিৰ সুন্দৰ যশ সকলোকে শুনাই কোটি প্ৰকাৰে বৰ্ণনা কৰিলে। তেওঁ ক'লে: মহান তেওঁ, সৰ্বগুণৰ আধাৰ, যাক হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তুমি সন্মান দিছা। মুনি আৰু ৰঘুবীৰে পৰস্পৰকে প্ৰণাম কৰিলে, আৰু বাক্যৰ অগোচৰ এক সুখ অনুভৱ কৰিলে। এই সংবাদ পাই প্ৰয়াগৰ বাসিন্দা, ব্ৰহ্মচাৰী, তাপস, মুনি, সিদ্ধ আৰু উদাসী সন্ন্যাসীসকল, সকলোৱে ভৰদ্বাজৰ আশ্ৰমত আহিলে, দশৰথৰ সুন্দৰ পুত্ৰসকলক দৰ্শন কৰিবলৈ। ৰামে সকলোকে প্ৰণাম কৰিলে, আৰু তেওঁলোক আনন্দিত হ'ল, নয়নৰ লাভ পাই। তেওঁলোকে আশীৰ্বাদ দিলে, পৰম সুখ পাই, আৰু তেওঁৰ সৌন্দৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰি ঘূৰি গ'ল।
দোহা 108
राम कीन्ह बिश्राम निसि प्रात प्रयाग नहाइ।चले सहित सिय लखन जन मुददित मुनिहि सिरु नाइ।।108।।
rāma kīnha biśrāma nisi prāta prayāga nahāi |cale sahita siya lakhana jana mudadita munihi siru nāi ||108||
ৰামে ৰাতি বিশ্ৰাম লৈছিল, প্ৰভাতত প্ৰয়াগত স্নান কৰি মুনিৰ চৰণত মস্তক নত কৰি সীতা, লক্ষ্মণ আৰু সেৱক সহ আনন্দেৰে যাত্ৰা কৰিছিল।
চৌপাই 109.1-4
राम सप्रेम कहेउ मुनि पाहीं।नाथ कहिअ हम केहि मग जाहीं।।
मुनि मन बिहसि राम सन कहहीं।सुगम सकल मग तुम्ह कहुँ अहहीं।।
साथ लागि मुनि सिष्य बोलाए।सुनि मन मुदित पचासक आए।।
सबन्हि राम पर प्रेम अपारा।सकल कहहि मगु दीख हमारा।।
मुनि बटु चारि संग तब दीन्हे।जिन्ह बहु जनम सुकृत सब कीन्हे।।
करि प्रनामु रिषि आयसु पाई।प्रमुदित हृदयँ चले रघुराई।।
ग्राम निकट जब निकसहि जाई।देखहि दरसु नारि नर धाई।।
होहि सनाथ जनम फलु पाई।फिरहि दुखित मनु संग पठाई।।
rāma saprema kaheu muni pāhīṁ |nātha kahia hama kehi maga jāhīṁ ||
muni mana bihasi rāma sana kahahīṁ |sugama sakala maga tumha kahũ ahahīṁ ||
sātha lāgi muni siṣya bolāe |suni mana mudita pacāsaka āe ||
sabanhi rāma para prema apārā |sakala kahahi magu dīkha hamārā ||
muni baṭu cāri saṁga taba dīnhe |jinha bahu janama sukṛta saba kīnhe ||
kari pranāmu riṣi āyasu pāī |pramudita hṛdayã cale raghurāī ||
grāma nikaṭa jaba nikasahi jāī |dekhahi darasu nāri nara dhāī ||
hohi sanātha janama phalu pāī |phirahi dukhita manu saṁga paṭhāī ||
ৰামে প্ৰেমসহকাৰে মুনিক ক'লে, "নাথ, কওক আমি কোন পথে যাওঁ।" মুনিয়ে মনত হাঁহি মাৰি ৰামক ক'লে, "আপোনাৰ বাবে সকলো পথেই সহজ।" মুনিয়ে তেওঁৰ শিষ্যসকলক সঙ্গে যাবলৈ মাতিলে; তেওঁৰ মাত শুনি তেওঁলোকে মনত আনন্দ লৈ আহিলে, পঞ্চাশজনমান। সকলোৰে ৰামৰ প্ৰতি অপাৰ প্ৰেম আছিল, আৰু প্ৰত্যেকে ক'লে, "আমি পথ জানো, আমি দেখিছো।" তেতিয়া মুনিয়ে চাৰিজন ব্ৰহ্মচাৰী শিষ্য সঙ্গে দিলে, যিসকলে বহুতো জন্মত সকলো ধৰণৰ সৎকৰ্ম কৰিছিল। ঋষিক প্ৰণাম কৰি তেওঁৰ আজ্ঞা পাই ৰঘুনাথ আনন্দিত হৃদয়েৰে বাহিৰ হ'ল। যেতিয়া ৰাম আৰু তেওঁৰ সঙ্গীসকল কোনো গাঁওৰ ওচৰেদি যাই আছিল, তেতিয়া নাৰী-পুৰুষে তেওঁৰ দৰ্শন লাভৰ বাবে দৌড়ি আহিছিল। তেওঁলোকে জন্মৰ ফল পাই এজন কৰ্তাৰ অধিকাৰী হ'ল, তাৰ পিছত তেওঁলোকে মন সঙ্গে পঠিয়াই দুঃখিত হৈ উভতি গ'ল।
দোহা 109
बिदा किए बटु बिनय करि फिरे पाइ मन काम।उतरि नहाए जमुन जल जो सरीर सम स्याम।।109।।
bidā kie baṭu binaya kari phire pāi mana kāma |utari nahāe jamuna jala jo sarīra sama syāma ||109||
বিনয়েৰে বালক শিষ্যসকলক বিদা দি, তেওঁলোক মনৰ কামনা পূৰণ কৰি উভতি গ'ল। তাৰ পিছত তেওঁ যমুনাৰ জলত নামি স্নান কৰিলে, যি তেওঁৰ নিজ শৰীৰৰ দৰে শ্যাম বৰ্ণ।
Frequently Asked Questions
परम्परा में केवट-प्रसंग का पाठ ‘दास्य-भाव’ दृढ़ करता है और ‘भवसागर-तरण’ का स्मरण कराता है—विशेषतः नाम-स्मरण के साथ पढ़ने से शरणागति, निष्काम सेवा, और तीर्थ-भाव (अन्तःकरण-शुद्धि) की वृद्धि मानी जाती है।
सामान्य वैष्णव-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-सम्पुट, अथवा ‘राम’ नाम का जप-सम्पुट (प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व/पश्चात) प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराएँ ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण को भी सम्पुट-रूप में रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 11 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
