Shloka 60

रामदर्शनार्थं दारानयनम्

The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse

Devanagari script

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।

Transliteration

evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ | āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasaṃjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiñcit ||

Translation

ఈ విధంగా ఆ రాజు విపత్తులతో కుంగిపోయి, శోకదుఃఖాలతో క్షీణిస్తూ, తన కుమారుని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. ఆపై అతని చైతన్యం లయమై, మూర్ఛలో పడిపోయి ఏ మాత్రం కదలలేదు.

Word by Word

• एवम्: thus, in this way
• एवम्: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषणम्); अर्थे—प्रकारवाचकम् (adverb of manner)

• सः: he, that
• सः: कर्ता (Agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nominative singular)

• राजा: king
• राजा: कर्ता (Agent)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nominative singular)

• व्यसनाभिपन्नः: overcome/immersed in calamity
• व्यसनाभिपन्नः: कर्तृविशेषण (Qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: व्यसन (प्रातिपदिक) + अभि√पद् (धातु) → अभिपन्न (कृदन्त)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (व्यसने अभिपन्नः); कृदन्तः—क्त (past passive participle) ‘अभिपन्न’; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nom. sg.)

• शोकेन: with grief
• शोकेन: करण (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., instrumental singular)

• दुःखेन: with sorrow, with pain
• दुःखेन: करण (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (neut., instrumental singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction ‘and’)

• ताम्यमानः: languishing, distressed
• ताम्यमानः: कर्तृविशेषण (Qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: √तम् (धातु) + शानच् (वर्तमानकाले कृदन्तः)
• Form: कृदन्तः—शानच् (present participle, आत्मनेपद-प्रयोगः); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nom. sg.)

• आलिङ्ग्य: having embraced
• आलिङ्ग्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: आ√लिङ्ग् (धातु) + ल्यप् (अव्यय-कृदन्त)
• Form: अव्यय-कृदन्तः (क्त्वान्त/ल्यबन्त); ल्यप्-प्रत्ययः; पूर्वकालिक-क्रिया (absolutive/gerund: ‘having embraced’)

• पुत्रम्: son
• पुत्रम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., accusative singular)

• सुविनष्टसंज्ञः: whose consciousness was completely lost
• सुविनष्टसंज्ञः: कर्तृविशेषण (Qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + विनष्ट (√नश् + क्त) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—बहुव्रीहिः (यस्य संज्ञा सुविनष्टा सः); ‘विनष्ट’ = क्त-कृदन्तः; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nom. sg.)

• मोहम्: faintness, delusion
• मोहम्: कर्म (Object/Goal)
• Type: Noun
• Root: मोह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., accusative singular)

• गतः: went into, fell into
• गतः: कर्ता (Agent)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: कृदन्तः—क्त (past participle) ‘गत’; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nom. sg.); क्रियार्थे—‘गतो’ = ‘went/entered’

• न: not
• न: निषेध (Negator)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपातः (negation particle)

• एव: indeed, at all
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• चिचेष्ट: moved, made an effort
• चिचेष्ट: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: √चेष्ट् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्षभूत/Perfect); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम्; परस्मैपदम् (3rd person singular perfect)

• किंचित्: anything at all, even a little
• किंचित्: परिमाण-विशेषण (Extent/degree modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: अव्यय (अनिश्चित-परिमाणवाचकम्; indefinite adverbial/quantifier)

Context

The king, immersed in anguish and distressed with tears of grief embraced his son and then fell down unconscious on the floor and lay motionless.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It shows the human cost of dharma: vows and truth may be righteous, yet they can bring intense suffering that must still be borne.

What is the narrative situation?

After Rāma’s resolute acceptance, Daśaratha—unable to endure the separation—embraces him and collapses unconscious.

Which character virtue is emphasized?

Not a virtue but a tragic vulnerability: Daśaratha’s paternal attachment and emotional collapse under the weight of his own pledge.