Adhyaya 45
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
Upa-parva: Kārttikeya-Abhiṣecana (Skanda’s Consecration and the Mātṛgaṇa Catalogue)
Vaiśaṃpāyana, speaking to Janamejaya, enumerates the renowned Mātṛs who attend Skanda (Kārttikeya), presenting an extensive onomastic catalogue that signals their multiplicity, liminal habitats, and variable forms. The narrative then describes the formal empowerment of Skanda as divine commander: major deities bestow weapons, insignia, garments, and auspicious objects (including Śakra’s śakti-weapon, Śiva’s formidable host, Viṣṇu’s vaijayantī garland, Umā’s garments, Gaṅgā’s divine kamaṇḍalu, Bṛhaspati’s staff, Varuṇa’s pāśa, Brahmā’s black antelope-skin, and other supports). Skanda’s army is depicted with martial soundscape and standards, and the episode transitions to a strategic engagement in which Skanda deploys the śakti-weapon with overwhelming effect, defeating leading adversaries (including Tāraka) and dispersing hostile forces. The account closes by reaffirming Skanda’s consecration at a tīrtha identified as Aujasa, and notes ritual acts performed there (including offerings and gifts), framing the episode as both mythic history and legitimizing charter for command, protection, and sacred geography.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि के बीच कथा अचानक देव-लोक की ओर मुड़ती है—सप्त मातृकाएँ (ब्राह्मी से चामुण्डा तक) प्रकट होती हैं और स्कन्द के अभिषेक का मंगल-आयोजन आरम्भ होता है। → हिमवान् द्वारा मणि-रत्नों से शोभित दिव्य आसन दिया जाता है; देवगण विधि-मन्त्रों सहित अभिषेक-सामग्री लेकर एकत्र होते हैं। इन्द्र, विष्णु, सूर्य-चन्द्र, रुद्र-वासु-आदित्य, अश्विनीकुमार, गरुड, अरुण, वासुकि, औषधि-वृक्ष—समस्त लोक-शक्तियाँ इस एक क्षण में केन्द्रित होकर स्कन्द की सार्वभौम स्वीकृति रचती हैं। → देवताओं की आज्ञा से वायु स्कन्द (कृत्तिकाकुमार) को ‘बल’ और ‘अतिबल’ नामक दो महाबली सेवक प्रदान करता है—यह क्षण स्कन्द की सेनानायक-शक्ति को ठोस रूप देता है और उसके पार्षद-समुदाय का गठन निर्णायक रूप से स्थापित करता है। → देव-आज्ञा पाकर देवलोक, अन्तरिक्ष और भूलोक के वायुतुल्य वेगशाली शूर पार्षद स्कन्द के अनुचर बनते हैं; उनके विविध आयुध, विचित्र आभूषण और नाम-परम्परा का विस्तार स्कन्द-सेना की पूर्णता का बोध कराता है। → स्कन्द के अनुचरों और सैनिक-समूह की सूची आगे और भी फैलती जाती है—अगले अध्याय में यह देव-सेना किस प्रयोजन से स्मरण की जा रही है, यह संकेत अधूरा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अं ऋाज - ब्राह्मी
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అనంతరం శాస్త్రవిధి ప్రకారం అభిషేకానికి కావలసిన సమస్త సామగ్రిని సమకూర్చి, బృహస్పతి బాగా ప్రజ్వలించిన పవిత్ర అగ్నిలో నియమానుసారం హవిస్సులతో ఆహుతులు సమర్పించెను. దీని ద్వారా శక్తి గాని మహిమ గాని ధర్మబద్ధమైన విధిక్రమం ద్వారానే స్థిరపడుతుందని, కేవలం ఆవేశంతో కాదని తెలియుచున్నది.
Verse 2
ततो हिमवता दत्ते मणिप्रवरशोभिते । दिव्यरत्नाचिते पुण्ये निषण्णं परमासने
అనంతరం హిమవంతుడు ప్రసాదించిన, శ్రేష్ఠ మణులతో ప్రకాశించే, దివ్య రత్నాలతో నిండిన, పుణ్యమయమైన ఆ పరమాసనంపై ఆయన ఆసీనుడయ్యెను.
Verse 3
सर्वमड्रलसम्भारैरविधिमन्त्रपुरस्कृतम् । आभिषेचनिकं द्रव्यं गृहीत्वा देवतागणा:
సమస్త దేవగణములు, సమస్త మాంగళిక సామగ్రితో కూడి, విధి మరియు మంత్రోచ్చారణను ముందుంచి, అభిషేక ద్రవ్యములను తీసుకొని (అక్కడికి) వచ్చిరి.
Verse 4
तत्पश्चात् हिमवान्के दिये हुए उत्तम मणियोंसे सुशोभित तथा दिव्य रत्नोंसे जटित पवित्र सिंहासनपर कुमार कार्तिकेय विराजमान हुए। उस समय उनके पास सम्पूर्ण मांगलिक उपकरणोंके साथ विधि एवं मन्त्रोच्चारणपूर्वक अभिषेकद्रव्य लेकर समस्त देवता वहाँ पधारे ।।
ఆపై హిమవంతుడు ప్రసాదించిన శ్రేష్ఠ మణులతో శోభించే, దివ్య రత్నాలతో జటితమైన పవిత్ర సింహాసనంపై కుమార కార్తికేయుడు ఆసీనుడయ్యెను. ఆ సమయంలో సమస్త దేవతలు సంపూర్ణ మాంగళిక ఉపకరణాలతో, విధి మరియు మంత్రోచ్చారణను ముందుంచి, అభిషేక ద్రవ్యములను తీసుకొని అక్కడికి వచ్చిరి. మహావీర్యులైన ఇంద్రుడు, విష్ణువు; సూర్యుడు, చంద్రుడు; ధాత, విధాత; వాయువు, అగ్ని—ఇవన్నీ, అలాగే రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా, ప్రతాపవంతుడైన ప్రభు కార్తికేయుడు అక్కడ ప్రకాశించెను.
Verse 5
पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता । रुद्रश्न सहितो धीमान् मित्रेण वरुणेन च
పూష, భగ, అర్యమ, అంస, వివస్వాన్ (సూర్యుడు)లతో కూడి, మిత్ర-వరుణులతో సహితుడైన ధీమంతుడైన రుద్రుడు—మరియు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా—ఆ ప్రభువు ఆ దివ్యశక్తులచే సర్వతోముఖంగా పరివేష్టితుడై నిలిచెను.
Verse 6
विश्वेदेवैर्मरुद्धिश्न साध्यैश्व पितृभि: सह
Vaiśampāyana said: The Lord (Kārttikeya) stood surrounded by the Viśvedevas, the Maruts, the Sādhyas, and the Pitṛs; and also by the Rudras, the Vasus, the Ādityas, and the two Aśvins. Thus encircled by the foremost divine hosts, he appeared as the focal point of their reverence and power—an image of rightful authority upheld by the collective order of the gods.
Verse 7
गन्धर्वैरप्सरोभि क्ष् यक्षराक्षसपन्नगै: । देवर्षिभिरसंख्यातैस्तथा ब्रह्मर्षिभिस्तथा
Vaiśampāyana said: The Lord was surrounded by Gandharvas and Apsarases, by Yakṣas, Rākṣasas, and Nāgas; by countless divine seers and likewise by brahmin seers; and also by the Rudras, the Vasus, the Ādityas, and the two Aśvins. The scene presents a cosmic assembly in which all classes of beings—celestial, semi-divine, and powerful spirits—stand in reverent attendance, affirming the supremacy and auspicious authority of the central deity (here understood in the narrative as Kumāra/Kārttikeya).
Verse 8
वैखानसैर्वालखिल्यैवा्वाहारैर्मरीचिपै: । भगुभिश्नाज़िरोभिश्व यतिभिश्न महात्मभि:
Vaiśampāyana said: The Lord (Kārttikeya), mighty in prowess, stood surrounded by ascetics and divine seers—Vaikhānasas, Vālakhilyas, the Vāhāras, the Marīcipas, the Bhṛgus, the Aṅgirases, and other great-souled yatis. Around him also gathered the Rudras, the Vasus, the Ādityas, and the twin Aśvins—an assembly that signals the moral order of the cosmos aligning itself behind divine leadership and disciplined austerity.
Verse 9
सर्पर्विद्याधरै: पुण्यैयोगसिद्धैस्तथा वृत: । विश्वेदेव
Vaiśampāyana said: Encircled by serpents, Vidyādharas, and holy sages perfected in yoga, Kārtikeya stood surrounded. The Viśvedevas, hosts of Maruts, the Sādhyas, the Pitṛs, Gandharvas and Apsarases, Yakṣas and Rākṣasas, Nāgas, countless divine seers and brahma-seers, forest-dwelling munis, the Vālakhilyas, ascetics who live by drinking the wind, and sages who ‘drink’ the sun’s rays; great ṛṣis born in the lineages of Bhṛgu and Aṅgiras; and noble companies of renunciants—all these, along with serpents and Vidyādharas and other yoga-perfected holy men, gathered and stood around Kārtikeya. Then the Grandsire (Brahmā), Pulastya, the great ascetic Pulaha, and the mighty Lord surrounded by Rudras, Vasus, Ādityas, and the two Aśvins; and also Indra and Viṣṇu, the Sun and the Moon, Dhātā and Vidhātā, Vāyu and Agni, Pūṣan, Bhaga, Aryaman, Aṃśa, Vivasvān, Mitra, and Varuṇa—these powerful deities too came together and stood encircling the youthful commander Kārtikeya. The scene presents a cosmic consensus: the gods and seers honor disciplined power when it is aligned with protection of the world and rightful order.
Verse 10
अज्िरा: कश्यपोअत्रिश्न मरीचिर्भुगुरेव च । क्रतुर्हर: प्रचेता श्व मनुर्दक्षस्तथैव च
Vaiśampāyana said: Aṅgiras, Kaśyapa, Atri, Marīci, Bhṛgu, Kratu, Hara, Pracetas, Manu, and Dakṣa—together with Rudras, Vasus, Ādityas, and the two Aśvins—stood surrounding the mighty lord. Along with them came Indra and Viṣṇu; Sūrya and Candra; Dhātṛ and Vidhātṛ; Vāyu and Agni; Pūṣan, Bhaga, Aryaman, Aṃśa, Vivasvān, Mitra, and Varuṇa; the eleven Rudras, eight Vasus, twelve Ādityas, and the twin Aśvinīkumāras. Also arriving were Brahmā and the great seers Pulastya and Pulaha, the embodied Vedas, rivers and oceans, lakes and sacred fords, the earth and the quarters, mountains such as Himavat, Vindhya, and Meru, celestial beings like Airāvata and Uccaiḥśravas, Vāsuki, Aruṇa, Garuḍa, trees with medicinal herbs, and the powers of law and time—Dharma, Kāla, Yama, Mṛtyu, and Yama’s attendants. The passage presents a cosmic assembly: all orders of existence converge to witness and honor the divine commander (Kārttikeya/Skanda), underscoring that righteous power is not merely martial but sanctioned by the total moral and cosmic order.
Verse 11
ऋतवश्न ग्रहाश्षैव ज्योतींषि च विशाम्पते । मूर्तिमत्यश्न सरितो वेदाश्वैव सनातना:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ ప్రజానాథా! ఋతువులు, గ్రహములు, దివ్య జ్యోతిష్కములు, మూర్తిమంతమైన నదులు, సనాతనమైన జీవవేదములు—ఇవన్నీ అక్కడికి వచ్చాయి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా, ప్రభువు స్కందుడు (కార్తికేయుడు) అన్ని దిక్కుల నుండీ పరివృతుడై నిలిచెను.
Verse 12
समुद्राश्च हृदाश्नैव तीर्थानि विविधानि च । पृथिवी द्यौर्दिशश्वैव पादपाश्च॒ जनाधिप
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనాధిపా! సముద్రాలు, సరస్సులు, నానావిధ తీర్థములు, భూమి మరియు ద్యులోకం, దిక్కులు, వృక్షములు—అన్నీ అక్కడ ఉన్నవి. మరియు ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను.
Verse 13
अदितिर्देवमाता च ह्वी: श्री: स्वाहा सरस्वती । उमा शची सिनीवाली तथा चानुमति: कुहूः
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవమాత అదితి, హ్రీ, శ్రీ, స్వాహా, సరస్వతి, ఉమా, శచీ, సినీవాలి, అనుమతి, కుహూ—ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నవి. మరియు ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను.
Verse 14
राका च धिषणा चैव पत्न्यश्चान्या दिवौकसाम् | हिमवांश्वैव विन्ध्यश्न मेरुश्नानेकशुड्रवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాకా, ధిషణా, అలాగే దేవతల ఇతర అనేక భార్యలు కూడా అక్కడికి వచ్చారు; అలాగే హిమవంతుడు, వింధ్య పర్వతము, అనేక శిఖరాలతో శోభించే మేరు పర్వతమూ వచ్చెను. మరియు ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను.
Verse 15
ऐरावत: सानुचर: कला: काष्ठास्तथैव च । मासार्धमासा ऋतवस्तथा रात्रयहनी नूप
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నృపా! అనుచరులతో కూడిన ఐరావతుడు కూడా అక్కడికి వచ్చెను; అలాగే కాలా, కాష్ఠా, మాసములు, పక్షములు, ఋతువులు, రాత్రి-పగలు—కాలవ్యవస్థ యొక్క ఇవన్నీ విభాగములు కూడా. మరియు ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను.
Verse 16
उच्चै:श्रवा हयश्रेष्ठो नागराजश्न वासुकि: । अरुणो गरुडश्जैव वृक्षाश्नौषधिभि: सह
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ అశ్వశ్రేష్ఠుడు ఉచ్చైఃశ్రవా, నాగరాజు వాసుకి, అరుణుడు, గరుడుడు, అలాగే ఔషధులతో కూడిన వృక్షములు కూడ సమవేతమై నిలిచిరి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా ఆ ప్రభువు దివ్యశక్తులచే పరివృతుడై ప్రకాశించెను. అది విశ్వసమావేశమువలె—ధర్మాధికారమును గౌరవించుటకు దేవతలూ ప్రకృతిశక్తులూ సమస్త భూతగణమూ ఒకచోట చేరిన దృశ్యము.
Verse 17
धर्मश्न भगवान् देव: समाजम्मुर्हि सड़ता: । कालो यमश्न मृत्युश्न॒ यमस्यानुचराश्न ये
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ సభకు ధర్మదేవుడు కూడా వచ్చెను. కాలుడు, యముడు, మృత్యువు, యముని అనుచరులు కూడ అక్కడికి చేరిరి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా ఆ ప్రభువు దివ్యగణముల మధ్య నిలిచెను—ఇది, క్రమము, దండన, మరణానివార్యతను ధరించిన బ్రహ్మాండశక్తులు ఈ కార్యానికి సాక్షులై సమ్మతించుచున్నాయని సూచించెను.
Verse 18
बहुलत्वाच्च नोक्ता ये विविधा देवतागणा: । ते कुमाराभिषेकार्थ समाजग्मुस्ततस्तत:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అత్యధిక సంఖ్య కారణంగా ఇక్కడ పేర్లు చెప్పబడని నానావిధ దేవగణములు, కుమారుడు (కార్తికేయుడు) అభిషేకార్థం అన్ని దిశల నుండీ అక్కడికి సమవేతమయ్యిరి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా ఆ ప్రభువు దివ్యసమాజమధ్య నిలిచెను.
Verse 19
जगहुस्ते तदा राजन् सर्व एव दिवौकस: । आभिषेचनिकं भाण्डं मड़लानि च सर्वश:
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా, ఆ సమయంలో స్వర్గవాసులైన దేవతలందరూ ఒకేసారి జయధ్వని చేసిరి. వారి చేతుల్లో అభిషేకపాత్రములు మరియు సమస్త మాంగల్యద్రవ్యములు ఉండెను. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా ఆ ప్రభువు దివ్యమర్యాద మధ్య నిలిచెను—అక్కడ అధికారము బలప్రయోగముతో కాదు, బహిరంగ పవిత్ర విధిచే స్థాపితమగును.
Verse 20
दिव्यसम्भारसंयुक्तैः कलशै: काउचनैर्न॑प । सरस्वतीभि: पुण्याभिर्दिव्यतोयाभिरेव तु
వైశంపాయనుడు పలికెను—నరేశ్వరా, దివ్యసామగ్రులతో సమృద్ధమైన స్వర్ణకలశములలో పవిత్రమైన దివ్యజలమును నింపి, ఏడు పుణ్య సరస్వతీనదులు హర్షంతో అభిషేకము నిర్వహించిరి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా, అసురులకు భయంకరుడైన మహాపరాక్రమశాలి కుమారుడు కార్తికేయుడు సేనాపతిపదమునకు అభిషిక్తుడయ్యెను. ఈ దృశ్యం చెబుతుంది—శక్తి దోచుకోబడదు; శుద్ధి, క్రమము, దేవసమాజ సమ్మతితో అది అప్పగింపబడుతుంది.
Verse 21
अभ्यषिज्चन् कुमार वै सम्प्रहृषषशट दिवौकस: । सेनापतिं महात्मानमसुराणां भयंकरम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆనందంతో పరిపూర్ణులైన దేవతలు దివ్యయువకుడైన కుమార కార్త్తికేయుని అభిషేకించి, ఆ మహాత్మ ప్రభువును దేవసేనాధిపతిగా స్థాపించారు; అతడు అసురులకు భయంకరుడు. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులతో పరివృతుడై అతడు ప్రకాశమాన మహిమతో నిలిచెను; దానవబలాన్ని అణచుటకు దేవతలు అతనిని నాయకత్వపదవిలో అభిషేకించారు.
Verse 22
पुरा यथा महाराज वरुण वै जलेश्वरम् । तथाभ्यषिज्चद् भगवान् सर्वलोकपितामह:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహారాజా, పూర్వకాలంలో జలాధిపతి వరుణుడు ఎలా అభిషిక్తుడయ్యాడో, అలాగే సమస్తలోకపితామహుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ కూడా (కుమార కార్త్తికేయుని) అభిషేకించాడు; ఆ సమయంలో రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టూ నిలిచియున్నారు.
Verse 23
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो बलिनो वातरंहस:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ బలవంతుడైన, వాయువులా వేగంగా సంచరించువాడైన (కుమారుని) పట్ల బ్రహ్మ సంతోషించి అతనికి (వరాన్ని) ప్రసాదించాడు. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు జంట అశ్వినీకుమారులతో పరివృతుడై ఆ ప్రభువు అక్కడ ప్రకాశించెను.
Verse 24
कामवीर्यधरान् सिद्धान् महापारिषदान् प्रभु: । नन्दिसेनं लोहिताक्षं घण्टाकर्ण च सम्मतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ప్రభువు స్కందుడు/కార్త్తికేయుని చుట్టూ సంకల్పబలంతో వీర్యాన్ని ధరించిన సిద్ధులు, దివ్యసభకు చెందిన మహాపార్షదులు నిలిచియున్నారు; నందిసేనుడు, లోహితాక్షుడు, గౌరవనీయుడైన ఘంటాకర్ణుడూ అతనిని పరివేష్టించి ఉన్నారు. అంతేకాక రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు జంట అశ్వినీకుమారులు కూడా అతనికి సేవకులై ఉన్నారు.
Verse 25
चतुर्थमस्यानुचरं ख्यातं कुमुदमालिनम् । उस समय भगवान् ब्रह्माने संतुष्ट होकर कार्तिकेयको वायुके समान वेगशाली, इच्छानुसार शक्तिधारी, बलवान् और सिद्ध चार महान् अनुचर प्रदान किये, जिनमें पहला नन्दिसेन, दूसरा लोहिताक्ष, तीसरा परम प्रिय घंटाकर्ण और उनका चौथा अनुचर कुमुदमालीके नामसे विख्यात था ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతని నాల్గవ అనుచరుడు ‘కుముదమాలి’ అని ప్రసిద్ధుడు. ఆపై అక్కడ మహాతేజస్సుగల స్థాణువు (శంకరుడు) స్కందునికి ఒక మహాపార్షదుని సమర్పించాడు—అతడు వందల మాయలను ధరించగలవాడు, సంకల్పానుసారం బలపరాక్రమాలతో సమృద్ధుడు, దైత్యసంహారంలో సమర్థుడు.
Verse 26
मायाशतथधरं काम॑ कामवीर्य बलान्वितम् | ददौ स्कन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజేంద్రా! అప్పుడు భగవాన్ శంకరుడు స్కందునికి ఒక మహావీరుణ్ని ప్రసాదించాడు—అతడు వందల మాయాశక్తులను ధరించినవాడు, ఇష్టానుసారం బలపరాక్రమాలను ప్రదర్శించగలవాడు, దేవశత్రువులను నాశనం చేయగల సమర్థుడు. ఈ దృశ్యం మహాకావ్య ధర్మతర్కాన్ని సూచిస్తుంది: లోకవ్యవస్థకు ముప్పు వచ్చినప్పుడు దైవశక్తి స్వార్థార్థం కాదు, ధర్మరక్షణకై మరియు విధ్వంసక శక్తుల నియంత్రణకై యోగ్య నాయకునికి అప్పగించబడుతుంది.
Verse 27
स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् । जघान दोर्भ्या संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవాసుర యుద్ధంలో ఆ మహాబలుడు క్రోధంతో ఉప్పొంగి, భయంకర కర్మలు చేసే దైత్యుల పద్నాలుగు ప్రయుతాలను కేవలం తన రెండు భుజబలంతోనే సంహరించాడు. ఈ శ్లోకం చెబుతుంది: దేవవ్యవస్థ సమతుల్యాన్ని ధ్వంసక శక్తులు కదిలించగానే, ధర్మపక్ష శక్తి వేగంగా, నిర్ణాయకంగా, ప్రమాదానికి తగినంతగా ప్రవర్తిస్తుంది.
Verse 28
तथा देवा ददुस्तस्मै सेनां नैऋतसंकुलाम् । देवशत्रुक्षयकरीमजय्यां विष्णुरूपिणीम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అదేవిధంగా దేవతలు ఆయనకు నైరృతులతో నిండిన, దేవశత్రువుల వినాశనానికి కారణమయ్యే, అజేయమైన, విష్ణురూపిణీ సేనను ప్రసాదించారు. ఈ భాగం దైవయుద్ధాన్ని కూడా అనుమతిత కర్తవ్యంగా చూపుతుంది: బలం స్వార్థార్థం కాదు; దేవవ్యవస్థను బెదిరించే వారిని తొలగించి లోకసమతుల్యాన్ని పునఃస్థాపించేందుకు ఇవ్వబడుతుంది.
Verse 29
जयशब्दं तथा चक्रुर्देवा: सर्वे सवासवा: । गन्धर्वा यक्षरक्षांसि मुनय: पितरस्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు జయధ్వని చేశారు. గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, మునులు, పితృదేవతలు కూడా ఆనందించారు. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా ఆ ప్రభువు సర్వదిక్కులా పరివృతుడై నిలిచాడు—కేవలం బలంతోనే కాదు, సమూహ భక్తి-గౌరవాలతో కూడా లోకవ్యవస్థ స్థిరపడుతున్నట్లు.
Verse 30
उस समय इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओं, गन्धर्वों, यक्षों, राक्षसों, मुनियों तथा पितरोंने जय-जयकार किया ।।
ఆ సమయంలో ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, మునులు, పితృదేవతలు ‘జయ జయ’ అని ఘోషించారు. అనంతరం యముడు ఆయనకు ఇద్దరు అనుచరులను ప్రసాదించాడు—ఉన్మాథుడు, ప్రమాథుడు—ఇద్దరూ కాలసమానమైన భయంకర పరాక్రమంతో, మహాతేజస్సుతో ఉన్నవారు. ఈ దృశ్యం చెబుతుంది: దైవాధికారం నియుక్త నాయకునికి ఆమోదమిచ్చి, అవసరమైన సాధనాలను కూడా సమకూరుస్తుంది; శక్తి వ్యక్తిగత వీరత్వం మాత్రమే కాదు, ధర్మసేవకు కట్టుబడిన బాధ్యత.
Verse 31
सुभ्राजो भास्वरश्वैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ । तौ सूर्य: कार्तिकेयाय ददौ प्रीत: प्रतापवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—సూర్యుని అనుచరులైన ప్రకాశవంతులు సుభ్రాజుడు, భాస్వరుడు అనే ఆ ఇద్దరిని, ప్రసన్నుడైన ప్రతాపశాలి సూర్యుడు కార్తికేయుని సేవకై దానమిచ్చెను. అప్పుడు ఆ మహాప్రభువు కుమారుడు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులతో చుట్టుముట్టబడి, దేవసమూహమధ్యలో దివ్యాధికారమూ శాసనబద్ధమైన విధేయతయూ ప్రతిబింబించేలా ప్రకాశించెను.
Verse 32
कैलासशू्ज्गसंकाशोौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ । सोमो>प्यनुचरीौ प्रादान्मर्णिं सुमणिमेव च
వైశంపాయనుడు పలికెను—కైలాస శిఖరాలవలె కాంతిమంతులై, తెల్ల మాలలు మరియు తెల్ల అనులేపనాలతో అలంకృతులై; సోమునిచేత కూడా గౌరవింపబడినవారై—సోముడు మణి, సుమణి అనే ఇద్దరు అనుచరులను మరియు ఒక ప్రకాశవంతమైన రత్నాన్ని అర్పించెను. ఆ మహాప్రభువు మరల రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులతో చుట్టుముట్టబడి, దేవతల సమర్పిత ఉపహారాలతో పూజింపబడి తేజస్సుతో విరాజిల్లెను.
Verse 33
चन्द्रमाने भी कैलास-शिखरके समान श्वेतवर्णवाले तथा श्वेत माला और श्वेत चन्दन धारण करनेवाले दो अनुचर प्रदान किये, जिनके नाम थे मणि और सुमणि ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—చంద్రుడు కూడా కైలాస శిఖరంలా ప్రకాశించే, తెల్ల వర్ణముగల, తెల్ల మాలలు మరియు తెల్ల చందనానులేపనంతో అలంకృతులైన ఇద్దరు అనుచరులను ఇచ్చెను; వారి పేర్లు మణి, సుమణి. అలాగే హుతాశనుడైన అగ్ని తన కుమారుడు స్కందునకు జ్వాలాజిహ్వ, జ్యోతి అనే ఇద్దరు శూర సేవకులను ప్రసాదించెను; వారు శత్రుసేనలను మథించగలవారు. ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులతో చుట్టుముట్టబడి మహాశోభతో విరాజిల్లెను.
Verse 34
परिघं च वर्ट चैव भीम॑ च सुमहाबलम् । दहतिं दहनं चैव प्रचण्डौ वीर्यसम्मतौ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ మహాప్రభువు సమీపంలో పరిఘుడు, వటుడు, మహాబలవంతుడైన భీముడు, అలాగే దహతి, దహన అనే ఇద్దరు—అత్యంత ప్రచండులు, వీర్యపరాక్రమాలలో ప్రసిద్ధులు—నిలిచియున్నారు. ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులతో చుట్టుముట్టబడి, సమవేత దేవసమూహమధ్యలో మహాశోభతో ప్రకాశించెను.
Verse 35
अंशो5प्यनुचरान् पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते । अंशने भी बुद्धिमान् स्कन्दको पाँच अनुचर प्रदान किये, जिनके नाम इस प्रकार हैं-- परिघ, वट, महाबली भीम तथा दहति और दहन। इनमेंसे दहति और दहन बड़े प्रचण्ड तथा बल-पराक्रमकी दृष्टिसे सम्मानित थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—అంశుడు కూడా ధీమంతుడైన స్కందునకు ఐదుగురు అనుచరులను ప్రసాదించెను. ఈ విధంగా దేవతలు అతని కార్యసాధనార్థం అతని పరివారబలాన్ని పెంపొందించారు—బలము ధర్మకార్యమునకు నియోజింపబడుటకై. అప్పుడు ఆ కుమారప్రభువు దేవసమూహమధ్యలో దివ్యవ్యవస్థకు తగినట్లుగా విరాజిల్లెను.
Verse 36
ददावनलपुत्राय वासव: परवीरहा । तौ हि शत्रून् महेन्द्रस्य जघ्नतु: समरे बहूनू
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—శత్రువీరులను సంహరించువాడు వాసవుడు (ఇంద్రుడు) అగ్నిపుత్రుడైన స్కందునకు ఉత్క్రోశ, పంచక అనే ఇద్దరు అనుచరులను ప్రసాదించెను. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీకుమారులచే పరివృతుడైన ప్రభువు యుద్ధానికి సిద్ధమై నిలిచెను. వజ్రం మరియు దండం ధరించిన ఆ ఇద్దరు రణరంగమున ఇంద్రుని అనేక శత్రువులను సంహరించిరి.
Verse 37
चक्र विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम् | स्कन्दाय त्रीननुचरान् ददौ विष्णुर्महायशा:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—మహాయశస్సుగల విష్ణువు స్కందునకు చక్ర, విక్రమక, మహాబలుడైన సంక్రమ—ఈ ముగ్గురు అనుచరులను ప్రసాదించెను. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీకుమారులచే పరివృతుడైన ప్రభువు సమరమున నిలిచెను.
Verse 38
वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्याविशारदौ । स्कन्दाय ददतु: प्रीतावश्चिनौ भिषजां वरौ
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—వైద్యులలో శ్రేష్ఠులు, సమస్త విద్యలలో నిపుణులైన అశ్వినీకుమారులు ప్రసన్నులై స్కందునకు వర్ధన, నందన అనే ఇద్దరు అనుచరులను ఇచ్చిరి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీకుమారులచే పరివృతుడైన ప్రభువు సమరమున నిలిచెను.
Verse 39
कुन्दं च कुसुमं चैव कुमुदं च महायशा: । डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—మహాయశస్సుగల ధాతా మహాత్ముడైన స్కందునకు కుంద, కుసుమ, కుముద, డంబర, ఆడంబర—ఈ ఐదుగురు అనుచరులను ప్రసాదించెను. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీకుమారులచే పరివృతుడైన ప్రభువు సమరమున నిలిచెను.
Verse 40
चक्रानुचक्रौ बलिनौ मेघचक्रौ बलोत्कटौ । ददौ त्वष्टा महामायौ स्कन्दायानुचरावुभौ
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ప్రజాపతి త్వష్టా మహామాయావులు, బలవంతులు, బలోత్కటులు, మేఘచక్రధారులు అయిన చక్ర, అనుచక్ర అనే ఇద్దరు అనుచరులను స్కందునకు ప్రసాదించెను. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీకుమారులచే పరివృతుడైన ప్రభువు సమరమున నిలిచెను.
Verse 41
सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रो महात्मने । कुमाराय महात्मानौ तपोविद्याधरी प्रभु:
వైశంపాయనుడు పలికెను— తపోబలముతోను, దివ్యవిద్యతోను సమృద్ధుడైన ఆ ప్రభువు మహాత్మ కుమారునికి (కార్తికేయునికి) ‘మిత్ర’నామక సహచరుని ప్రసాదించెను; అతడు సువ్రతుడును సత్యసంధుడును. అనంతరం ఆ తేజోమయ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీదేవతల జంటచే పరివృతుడై నిలిచెను.
Verse 42
सुव्रतं च महात्मानं शुभकर्माणमेव च
వైశంపాయనుడు పలికెను— సువ్రతుడైన, మహాత్ముడైన, శుభకర్మములలో నిమగ్నుడైన ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీదేవతల జంటచే పరివృతుడై నిలిచెను.
Verse 43
पाणीतकं कालिकं च महामायाविनायुभौ
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహామాయావంతులైన పాణీతకుడు, కాలికుడు—ఈ ఇద్దరితో కూడి ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీదేవతల జంటచే పరివృతుడై నిలిచెను.
Verse 44
बल॑ चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ
వైశంపాయనుడు పలికెను— బలుడు, అతిబలుడు—ఈ ఇద్దరు మహాబలులు, మహావక్త్రులు—వారితో కూడి ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీదేవతల జంటచే పరివృతుడై నిలిచెను.
Verse 45
प्रददौ कार्तिकेयाय वायुर्भरतसत्तम । भरतश्रेष्ठ! वायु देवताने कृत्तिकाकुमारको महान् बलशाली एवं विशाल मुखवाले बल और अतिबल नामक दो सेवक प्रदान किये || ४४ $ ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— భరతశ్రేష్ఠా! వాయుదేవుడు కార్తికేయునికి యముడు, అతియముడు అనే ఇద్దరు పరిచారకులను ప్రసాదించెను—ఇద్దరూ మహాబలులు, తిమి (తిమింగలం) వలె భయంకర ముఖములు కలవారు. అనంతరం ఆ తేజోమయ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు అశ్వినీదేవతల జంటచే పరివృతుడై నిలిచెను.
Verse 46
सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ ప్రభువు మహాత్ముడు, అత్యంత తేజోవంతుడు; రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను।
Verse 47
काजउ्चनं च महात्मानं मेघमभालिनमेव च
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ మహాత్మ ప్రభువు బంగారంలా ప్రకాశించి, మేఘంలా గంభీరంగా ఉండి; రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను।
Verse 48
स्थिरं चातिस्थिरं चैव मेरुरेवापरौ ददौ
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా; మేరుపర్వతంలా స్థిరత్వమును, అచల దృఢత్వమును ప్రసాదించెను।
Verse 49
उच्छूड़ूं चातिशुड्ं च महापाषाणयोधिनौ
వైశంపాయనుడు పలికెను— పరాక్రమశాలి ప్రభువు కుమార కార్త్తికేయుడు, ఉచ్చూడూ మరియు అతిశూడూ అనే మహాశిలాయోధులతో కూడి; రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను।
Verse 50
प्रददावग्निपुत्राय विन्ध्य: पारिषदावुभौ । विन्ध्य पर्वतने भी अग्निकुमारको दो पार्षद प्रदान किये, जिनके नाम थे उच्छृंग और अतिशंग। वे दोनों ही बड़े-बड़े पत्थरोंकी चट्टानोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— వింధ్యపర్వతము అగ్నిపుత్రునికి ఇద్దరు పరిషదులను ప్రసాదించెను—ఉచ్చృంగుడు మరియు అతిశృంగుడు; వారు ఇద్దరూ మహాశిలాఫలకాలతో యుద్ధం చేయుటలో నిపుణులు. ఆ ప్రభువు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను।
Verse 51
उन्मादं शड्कुकर्ण च पुष्पदन्तं तथैव च
వైశంపాయనుడు పలికెను— ప్రభువు కుమార కార్తికేయుడు ఉన్మాదుడు, శఙ్కుకర్ణుడు, పుష్పదంతుడు మరియు రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు చుట్టుముట్టగా నిలిచెను.
Verse 52
जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे
వైశంపాయనుడు పలికెను— అగ్నిపుత్రుడైన ప్రభువు కార్తికేయుని చుట్టూ జయ, మహాజయ అనే ఇద్దరు నాగాధిపతులు నిలిచిరి; అలాగే రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, జంట అశ్వినీకుమారులు కూడా ఆయనను చుట్టుముట్టిరి.
Verse 53
प्रददौ पुरुषव्यात्र वासुकि: पन्नगेश्वर: । पुरुषसिंह! नागराज वासुकिने अग्निकुमारको पार्षदरूपसे जय और महाजय नामक दो नाग भेंट किये ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ పురుషవ్యాఘ్రా! పన్నగేశ్వరుడైన వాసుకి అగ్నిపుత్రునికి పార్షదులుగా జయ, మహాజయ అనే ఇద్దరు నాగులను సమర్పించెను. అలాగే సాధ్యులు, రుద్రులు, వసువులు, పితృగణములు కూడా—ఆదిత్యులు మరియు జంట అశ్వినీకుమారులతో కూడి—ఆ ప్రభువును చుట్టుముట్టి నిలిచిరి.
Verse 54
सागरा: सरितश्चैव गिरयश्न महाबला: । ददुः सेनागणाध्यक्षान् शूलपट्टिशधारिण:
వైశంపాయనుడు పలికెను— సముద్రాలు, నదులు, మహాబలమైన పర్వతాలు కూడా సేనాగణాధ్యక్షులను సమర్పించినట్లుగా కనబడెను—వారు శూలాలు, పట్టిశాలు ధరించినవారు.
Verse 55
दिव्यप्रहरणोपेतान् नानावेषविभूषितान् । इस प्रकार साध्य, रुद्र, वसु, पितृगण, समुद्र, सरिताओं और महाबली पर्वतोंने उन्हें विभिन्न सेनापति अर्पित किये, जो शूल, पट्टिश और नाना प्रकारके दिव्य आयुध धारण किये हुए थे। वे सब-के-सब भाँति-भाँतिकी वेश-भूषासे विभूषित थे | ५३-५४ $ ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— వారు దివ్యాయుధాలతో సముపేతులై, నానావేష-విభూషణలతో అలంకృతులై ఉన్నారు. ఇక స్కందుని ఇతర సైనికుల పేర్లను కూడా వినుము.
Verse 56
शड्कुकर्णो निकुम्भश्न पद्म: कुमुद एव च
వైశంపాయనుడు పలికెను— “(అక్కడ) షడ్కుకర్ణుడు, నికుంభుడు, పద్ముడు, అలాగే కుముదుడూ ఉన్నారు.”
Verse 57
अनन्तो द्वादशभुजस्तथा कृष्णोपकृष्णकौ । प्राणश्रवा: कपिस्कन्ध: काज्चनाक्षो जलन्धम:
వైశంపాయనుడు పలికెను— “(వారిలో) పన్నెండు భుజాల అనంతుడు; అలాగే కృష్ణుడు, ఉపకృష్ణుడు; ప్రాణశ్రవా; కపిస్కంధుడు; కాంచనాక్షుడు; మరియు జలంధముడూ ఉన్నారు.”
Verse 58
अक्ष: संतर्जनो राजन् कुनदीकस्तमो<न्तकृत् । एकाक्षो द्वादशाक्षश्न तथैवैकजट: प्रभु:
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ రాజా, (అక్కడ) అక్షుడు—భయంకరంగా బెదిరించువాడు; కునదీకుడు—చీకటిని సంహరించువాడు; అంతకృతుడు—మరణాన్ని కలిగించువాడు. అలాగే ఏకాక్షుడు, ద్వాదశాక్షుడు, మరియు ప్రభావశాలియైన ఏకజటుడూ ఉన్నారు.”
Verse 59
सहख्बाहुर्विकटो व्याप्राक्ष: क्षितिकम्पन: । पुण्यनामा सुनामा च सुचक्र: प्रियदर्शन:
వైశంపాయనుడు పలికెను— “సహక్షబాహుడు, వికటుడు, వ్యాప్రాక్షుడు, క్షితికంపనుడు అనే యోధులు ఉన్నారు; అలాగే పుణ్యనామా, సునామా; ఇంకా సుచక్రుడు, ప్రియదర్శనుడూ ఉన్నారు.”
Verse 60
परिश्रुत: कोकनद: प्रियमाल्यानुलेपन: । अजोदरो गजशिरा: स्कन्धाक्ष: शतलोचन:
వైశంపాయనుడు పలికెను— “అతడు సర్వత్ర ప్రసిద్ధుడు; కోకనద పద్మంలా కాంతిమంతుడు; ప్రియమైన మాలలు, సుగంధ లేపనాలపై మక్కువగలవాడు. అతని ఉదరం అజోదరము—దృఢంగా సన్నగా; శిరస్సు గజశిరస్సువలె; భుజసంధులు, నేత్రాలు బలవంతమైనవి; మరియు అతడు ‘శతలోచనుడు’—అసాధారణమైన, భయభక్తులు కలిగించే దృష్టితో ప్రసిద్ధుడు.”
Verse 61
ज्वालाजिह्ठवः करालाक्ष: शितिकेशो जटी हरि: । परिश्रुत: कोकनद: कृष्णकेशो जटाधर:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అతడు అనేక భయంకరమైన, దీప్తిమంతమైన బిరుదులతో ప్రసిద్ధుడు— ‘జ్వాలాజిహ్వ’, ‘కరాలాక్ష’, ‘శితికేశ’, ‘జటీ’, ‘హరి’, ‘పరిశ్రుత’, ‘కోకనద’, ‘కృష్ణకేశ’ మరియు ‘జటాధర’।
Verse 62
चर्तुर्वष्टोडष्टजिह्नश्व मेघनाद: पृथुश्रवा: | विद्युताक्षो धनुर्वकत्रो जाठरो मारुताशन:
వైశంపాయనుడు పలికెను— (అక్కడ) మేఘనాద, పృథుశ్రవా, విద్యుతాక్ష, ధనుర్వక్త్ర, జాఠర, మారుతాశన అనే యోధులు ఉన్నారు— వారి పేర్లే మేఘగర్జన, మెరుపు, దహనాగ్ని వంటి భయంకరతను సూచించెను.
Verse 63
उदाराक्षो रथाक्षश्न वज्ञनाभो वसुप्रभ: । समुद्रवेगो राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ రాజేంద్రా! (అక్కడ) ఉదారాక్ష, రథాక్ష, వజ్రనాభ, వసుప్రభ; అలాగే సముద్రవేగ, మరియు శైలకంపీ అనే యోధులు ఉన్నారు.
Verse 64
वृषो मेष: प्रवाहश्चन तथा नन्दोपनन्दकौ । धूम्र: श्वेत: कलिड्रश्न सिद्धार्थो वरदस्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— (అక్కడ) వృష, మేష, ప్రవాహ; అలాగే నంద, ఉపనంద; ఇంకా ధూమ్ర, శ్వేత, కలిడ్రశ్న, సిద్ధార్థ, వరద కూడా ఉన్నారు.
Verse 65
प्रियकश्नैव नन्दश्न गोनन्दश्न प्रतापवान् । आनन्दश्न प्रमोदश्न स्वस्तिको ध्रुवकस्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— ప్రియక, నంద, ప్రతాపవంతుడైన గోనంద; ఆనంద, ప్రమోద, స్వస్తిక మరియు ధ్రువక కూడా (అక్కడ) ఉన్నారు.
Verse 66
क्षेमवाह: सुवाहश्न सिद्धपात्रश्न भारत | गोव्रज: कनकापीडो महापारिषदेश्वर:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! అక్కడ క్షేమవాహుడు, సువాహుడు, సిద్ధపాత్రుడు, గోవ్రజుడు, కనకాపీడుడు, మహాపారిషదేశ్వరుడును ఉన్నారు.
Verse 67
गायनो हसनश्नैव बाण: खड्गश्न वीर्यवान् वैताली गतिताली च तथा कथकवातिकौ
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ గాయనుడు, హసనుడు; అలాగే వీర్యవంతుడైన బాణుడు, ఖడ్గుడు; అంతేగాక వైతాలీ, గతితాలీ, అలాగే కథకుడు, వాతికుడు కూడా ఉన్నారు.
Verse 68
हंसज: पड्कदिग्धाड़: समुद्रोन्मादनश्न ह । रणोत्कट: प्रहासश्न श्वेतसिद्धश्ष नन्दन:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ హంసజుడు, పంకదిగ్ధుడు, సముద్రోన్మాదనుడును ఉన్నారు; రణోత్కటుడు, ప్రహాసుడు; అలాగే శ్వేతసిద్ధుడు, నందనుడును ఉన్నారు.
Verse 69
कालकण्ठ: प्रभासश्न॒ तथा कुम्भाण्डकोदर: । कालकक्ष: सितश्चैव भूतानां मथनस्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ కాలకంఠుడు, ప్రభాసుడు, అలాగే కుంభాండకోదరుడు; కాలకక్షుడు, సితుడు; మరియు భూతానాంమథనుడును ఉన్నారు.
Verse 70
यज्ञवाहः सुवाहश्च देवयाजी च सोमप: । मज्जानश्न महातेजा: क्रथक्राथौ च भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! అక్కడ యజ్ఞవాహుడు, సువాహుడు, దేవయాజీ, సోమపుడు—మహాతేజస్సుగల యోధులు—మరియు మజ్జానుడు, అలాగే క్రథ-క్రాథ అనే ఆ ఇద్దరు సోదరులును ఉన్నారు.
Verse 71
तुहरश्न तुहारश्न चित्रदेवश्न वीर्यवान् मधुर: सुप्रसादश्चन॒ किरीटी च महाबल:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ తుహరశ్న, తుహారశ్న, పరాక్రమవంతుడైన చిత్రదేవుడు; అలాగే మధురుడు, ప్రసన్నుడైన సుప్రసాదుడు, మహాబలుడైన కిరీటీ కూడా ఉన్నారు.
Verse 72
वत्सलो मधुवर्णश्ष कलशोदर एव च | धर्मदो मन्मथकर: सूचीवक्त्रश्न वीर्यवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అతడు స్నేహశీలుడు, మధువర్ణ కాంతిగలవాడు, కలశోదరుడు; ధర్మదాత, మన్మథకరుడు, సూచి ముఖముగలవాడు, నిజంగా మహాబలసంపన్నుడు.
Verse 73
श्वेतवक्त्र: सुवक्त्रश्न चारुवक्त्रश्न पाण्डुर: । दण्डबाहु: सुबाहुश्चव रज: कोकिलकस्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— (అశ్వముల) పేర్లు శ్వేతవక్త్ర, సువక్త్ర, చారువక్త్ర, పాండుర, దండబాహు, సుబాహు, రజః, కోకిలక అని ఉండెను.
Verse 74
अचल: कनकाक्षश्न बालानामपि य: प्रभु: । संचारकः कोकनदो गृश्रपत्रश्चन जम्बुक:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అతడు అచలుడు; కనకాక్షుడు (సువర్ణనేత్రుడు); బాలులపై కూడా ప్రభువైనవాడు. సంచారకుడు (దూతవలె తిరుగువాడు); కోకనద అని పిలువబడెను; గృధ్రపత్రుడు (గద్దపక్షి రెక్కలవాడు)— జంబుకుడు (నక్క) మాత్రం కాదు.
Verse 75
लोहाजवक्त्रो जवन: कुम्भवकत्रश्न कुम्भक: | स्वर्णग्रीवश्च॒ कृष्णौजा हंसवक्त्रश्न चन्द्रभ:
వైశంపాయనుడు పలికెను— (వారిలో) లోహాజవక్త్ర, జవణ, కుంభవక్త్ర, కుంభక, స్వర్ణగ్రీవ, కృష్ణౌజ, హంసవక్త్ర, చంద్రభ కూడా ఉన్నారు.
Verse 76
पाणिकूर्चश्न॒ शम्बूक: पञ्चवक्त्रश्न शिक्षक: | चाषवक्त्रश्न जम्बूक: शाकवक्त्रश्न कुडउजल:
వైశంపాయనుడు పలికెను— “అక్కడ పాణికూర్చ, శంబూక, పంచవక్త్ర శిక్షక, చాషవక్త్ర జంబూక, శాకవక్త్ర కుడూజల అనే విచిత్ర సత్త్వములు కూడా ఉండెను.”
Verse 77
शंकुकर्ण, निकुम्भ, पद्म, कुमुद, अनन्त, द्वादशभुज, कृष्ण, उपकृष्ण, प्राणश्रवा, कपिस्कन्ध, कांचनाक्ष, जलन्धम, अक्ष, संतर्जन, कुनदीक, तमो<न्तकृत, एकाक्ष, द्वादशाक्ष, एकजट, प्रभु, सहसख्रबाहु, विकट, व्याप्राक्ष, क्षतिकम्पन, पुण्यनामा, सुनामा, सुचक्र, प्रियदर्शन, परिश्रुत, कोकनद, प्रियमाल्यानुलेपन, अजोदर, गजशिरा, स्कन्धाक्ष, शतलोचन, ज्वालाजिह्न, करालाक्ष, शितिकेश, जटी, हरि, परिश्रुत, कोकनद, कृष्णकेश, जटाधर, चतुर्दष्ट, अष्टजिह्न, मेघनाद, पृथुश्रवा, विद्युताक्ष, धनुर्वक्त्र, जाठर, मारुताशन, उदाराक्ष, रथाक्ष, वज्नाभ, वसुप्रभ, समुद्रवेग, शैलकम्पी, वृष, मेष, प्रवाह, नन््द, उपनन्द, धूम्र, श्वेत, कलिंग, सिद्धार्थ, वरद, प्रियक, नन्द, प्रतापी गोनन्द, आनन्द, प्रमोद, स्वस्तिक, ध्रुवक, क्षेमवाह, सुवाह, सिद्धपात्र, गोव्रज, कनकापीड, महापरिषदेश्वर, गायन, हसन, बाण, पराक्रमी, खड्ग, वैताली, गतितली, कथक, वातिक, हंसज, पंकदिग्धांग, समुद्रोन्मादन, रणोत्कट, प्रहास, श्वेतसिद्ध, नन्दन, कालकण्ठ, प्रभास, कुम्भाण्डकोदर, कालकक्ष, सित, भूतमथन, यज्ञवाह, सुवाह, देवयाजी, सोमप, मज्जान, महातेजा, क्रथ, क्राथ, तुहर, तुहार, पराक्रमी चित्रदेव, मधुर, सुप्रसाद, किरीटी, महाबल, वत्सल, मधुवर्ण, कलशोदर, धर्मद, मनन््मथकर, शक्तिशाली सूचीवक्त्र, श्वेतवक्त्र, सुवक्त्र, चारुवक्त्र, पाण्डुर, दण्डबाहु, सुबाहु, रज, कोकिलक, अचल, कनकाक्ष, बालस्वामी, संचारक, कोकनद, गृध्रपत्र, जम्बुक, लोहवक्त्र, अजवक्त्र, जवन, कुम्भवक्त्र, कुम्भक, स्वर्णग्रीव, कृष्णौजा, हंसवक्त्र, चन्द्रभ, पाणिकूर्च, शम्बूक, पंचवक्त्र, शिक्षक, चापवकत्र, जम्बूक, शाकवक्त और कुंजल ।। ५६-- ७६ || योगयुक्ता महात्मान: सतत ब्राह्मणप्रिया: । पैतामहा महात्मानो महापारिषदाक्ष ये,जनमेजय! ये सब पार्षद योगयुक्त, महामना तथा निरन्तर ब्राह्मणोंसे प्रेम रखनेवाले हैं। इनके सिवा, पितामह ब्रह्माजीके दिये हुए जो महामना महापार्षद हैं, वे तथा दूसरे बालक, तरुण एवं वृद्ध सहस्रों पार्षद कुमारकी सेवामें उपस्थित हुए
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ జనమేజయ! కుమారుడు (స్కందుడు) యొక్క పార్షదుల మహా సమూహము అక్కడికి వచ్చెను; వారి పేర్లు దీర్ఘ క్రమముగా పఠింపబడుచున్నవి. వారు యోగయుక్తులు, మహాత్ములు, నిత్యము బ్రాహ్మణప్రియులు—బ్రాహ్మణులను గౌరవించి పోషించువారు. అంతేకాక పితామహుడు బ్రహ్మ ఇచ్చిన మహాత్మ మహాపార్షదులును ఉన్నారు; వారితో పాటు బాలకులు, యువకులు, వృద్ధులు—వేల సంఖ్యలో—కుమారుని సేవలో నిలిచిరి.”
Verse 78
यौवनस्थाश्न बालाश्न वृद्धाश्ष जनमेजय । सहस््रश: पारिषदा: कुमारमवतस्थिरे
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ జనమేజయ! బాలకులు, యువకులు, వృద్ధులు—వేల సంఖ్యలో పార్షదులు—కుమారుని సేవలో నిలిచిరి.”
Verse 79
वक्त्रैर्ननाविधैयें तु शूणु ताउज्जनमेजय । कूर्मकुक्कुटवकत्रा श्नव शशोलूकमुखास्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ జనమేజయ! నానావిధ ముఖములు గల వారిని వినుము—కొందరికి కూర్మము, కోడి వంటి ముఖములు; మరికొందరికి కుక్క, కుందేలు, గుడ్లగూబ వంటి ముఖములు ఉండెను.”
Verse 80
मार्जारशशवत्त्राश्न दीर्घवक्त्राक्ष भारत,भारत! बहुतोंके मुख बिल्ली और खरगोशके समान थे। किन्हींके मुख बहुत बड़े थे और किन्हींके नेवले, उल्लू, कौए, चूहे, बश्वु तथा मयूरके मुखोंके समान थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ భారత! అనేకుల ముఖములు పిల్లి, కుందేలు వంటి వి; కొందరివి అత్యంత దీర్ఘముగా, విస్తారముగా ఉండెను; మరికొందరివి ముంగిస, గుడ్లగూబ, కాకి, ఎలుక, వృషభము మరియు నెమలి వంటి ముఖములు.”
Verse 81
नकुलोलूकवकत्राश्न काकवक्त्रास्तथा परे | आखुबश्रुकवक्त्राश्चन मयूरवदनास्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! కొందరికి నకులము, గుడ్లగూబల వంటి ముఖములు; మరికొందరికి కాకుల వంటి ముఖములు. కొందరికి ఎలుకల వంటి ముఖములు, కొందరికి బభ్రు (ఇక్న్యూమన్) వంటి ముఖములు, మరికొందరికి నెమలి వంటి ముఖములు కనిపించెను.
Verse 82
मत्स्यमेषाननाक्षान्ये अजाविमहिषानना: । ऋक्षशार्दूलवक्त्राश्न दीपिसिंहाननास्तथा,किन्हीं-किन्हींके मुख मछली, मेढे, बकरी, भेड़, भैंसे, रीछ, व्याप्र, भेड़िये तथा सिंहोंके समान थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరికి చేప, పొట్టేలు వంటి ముఖములు; మరికొందరికి మేక, గొర్రె, గేదె వంటి ముఖములు. కొందరికి ఎలుగుబంటి, పులి వంటి ముఖములు; మరికొందరికి దీప్తిమంతమైన సింహముఖములు కనిపించెను.
Verse 83
भीमा गजाननाश्रैव तथा नक्रमुखाश्न ये । गरुडानना: कड़्कमुखा वृककाकमुखास्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ మరికొన్ని భయంకర సత్త్వములు కనిపించెను: కొందరికి ఏనుగు ముఖము, మరికొందరికి మొసలి వంటి నోరు. కొందరికి గరుడ ముఖము, కొందరికి కంక (కొంగ) వంటి ముక్కు, మరికొందరికి తోడేలు మరియు కాకి వంటి ముఖములు ఉండెను.
Verse 84
किन्हींके मुख हाथीके समान थे, इसलिये वे बड़े भयानक जान पड़ते थे। कुछ पार्षदोंके मुख मगर, गरुड़, कंक भेड़ियों और कौओंके समान जान पड़ते थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! కొందరు పరిషదులు ఆవు, గాడిద, ఒంటె వంటి ముఖములు ధరించిరి; కొందరికి కుక్కల వంటి ముఖములు, మరికొందరికి వృషదంశ (ఎద్దును కరచే) జంతువుల వంటి ముఖములు. అనేకుల కడుపులు, పాదములు మరియు ఇతర అవయవములు మహత్తరమై, వారి కళ్ళు నక్షత్రాలవలె మెరిసెను.
Verse 85
पारावतमुखाश्चान्ये तथा वृषमुखा: परे । कोकिलाभाननाश्षान्ये श्येनतित्तिरिकानना:,कुछ पार्षदोंके मुख कबूतर, बैल, कोयल, बाज और तीतरोंके समान थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరు పరిషదులు పావురము వంటి ముఖములు, మరికొందరు ఎద్దు వంటి ముఖములు కలిగియుండిరి. కొందరికి కోయిల వంటి ముఖములు, మరికొందరికి గద్ద మరియు తిత్తిరి వంటి ముఖములు కనిపించెను.
Verse 86
कृकलासमुखाश्वैव विरजो<म्बरधारिण: । व्यालवक्त्रा: शूलमुखाश्षण्डवक्त्रा: शुभानना:
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరికి బల్లి వంటి ముఖములు, కొందరు మచ్చలేని తెల్లని వస్త్రములు ధరించినవారు. కొందరికి సర్పముఖములు, మరికొందరికి శూలమునకు సమానమైన ముఖములు. కొందరి ముఖముల నుండి ఉగ్రక్రోధము జారుతున్నట్లు కనబడెను; మరికొందరి ముఖములపై సౌమ్యమైన, శుభప్రదమైన శాంతి విరాజిల్లెను.
Verse 87
आशीविषाश्षीरधरा गोनासावदनास्तथा । स्थूलोदरा: कृशाज्श्च स्थूलाड्राश्न कृुशोदरा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ ఫణములు ఎత్తిన విషసర్పములు ఉండెను; మరికొన్ని గోనాస (ఒక విధమైన విషసర్పము) వంటి ముఖములు కలవు. కొందరు స్థూలోదరులు, కొందరు కృశులు; కొందరు మహాకాయులు, దీర్ఘదేహులు, మరికొందరు కృశోదరులు.
Verse 88
कुछ विषधर सर्पोंके समान जान पड़ते थे। कोई चीर धारण करते थे और किन्हीं- किन्हींके मुख गायके नथुनोंके समान प्रतीत होते थे। किन्हींके पेट बहुत मोटे थे और किन्हींके अत्यन्त कृश। कोई शरीरसे बहुत दुबले-पतले थे तो कोई महास्थूलकाय दिखायी देते थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— వారు అనేక విచిత్ర రూపములలో కనబడిరి. కొందరు విషధర సర్పములవలె, కొందరు చినిగిన వస్త్రములు ధరించినవారు; మరికొందరి ముఖములు ఆవు ముక్కు రంధ్రములవలె అనిపించెను. కొందరి పొట్టలు అత్యంత స్థూలముగా, మరికొందరివి అతి కృశముగా; కొందరు శరీరమంతా సన్నగా, మరికొందరు మహాస్థూలకాయులుగా కనిపించిరి. వారి మెడలు చిన్నవి, చెవులు పెద్దవి; నానావిధ సర్పములను ఆభరణములుగా ధరించిరి. కొందరు గజచర్మమును చుట్టుకొనిరి, మరికొందరు కృష్ణాజినమును ధరించిరి.
Verse 89
स्कन्धेमुखा महाराज तथाप्युदरतोमुखा: । पृष्ठेमुखा हनुमुखास्तथा जड्घामुखा अपि,महाराज! किन्हींके मुख कंधोंपर थे तो किन्हींके पेटमें। कोई पीठमें, कोई दाढ़ीमें और कोई जाँघोंमें ही मुख धारण करते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహారాజా! కొందరికి భుజములపై ముఖములు, మరికొందరికి ఉదరములో ముఖములు. కొందరికి వెన్నుపై, కొందరికి దవడ/చెంపల వద్ద, ఇంకా కొందరికి తొడలపై కూడా ముఖములు ఉండెను.
Verse 90
पार्शाननाश्व बहवो नानादेशमुखास्तथा । तथा कीटपतड्डानां सदृशास्या गणेश्वरा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అనేకులకు పక్కవైపు ముఖములు ఉండెను; మరికొందరికి నానాదేశముల నుండి వచ్చినట్లుగా నానావిధ ముఖములు కనిపించెను. అలాగే కొందరు గణనాయకుల ముఖములు కీటకములు, పతంగముల వంటి వాటికి సమానముగా తోచెను.
Verse 91
बहुत-से ऐसे भी थे, जिनके मुख पार्श्चभागमें स्थित थे। शरीरके विभिन्न प्रदेशोंमें मुख धारण करनेवाले पार्षदोंकी संख्या भी कम नहीं थी। भिन्न-भिन्न गणोंके अधिपति कीट- पतंगोंके समान मुख धारण करते थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరికి నానావిధ సర్పముఖాలు; కొందరికి అనేక భుజాలు, అనేక శిరస్సులు. కొందరి భుజాలు వివిధ వృక్షశాఖలవలె కనిపించెను; మరికొందరి శిరస్సులు కటిభాగమందే నిలిచియుండెను.
Verse 92
किन्हींके अनेक और सर्पाकार मुख थे। किन्हीं-किन्हींके बहुत-सी भुजाएँ और गर्दनें थीं। किन्हींकी बहुसंख्यक भुजाएँ नाना प्रकारके वृक्षोंके समान जान पड़ती थीं। किन्हीं- किन्हींके मस्तक उनके कटि-प्रदेशमें ही दिखायी देते थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరికి సర్పాకార ముఖాలు, భుజాలు భుజంగభోగాలవలె వంకరగా కూరుకుపోయినట్లు కనిపించెను. కొందరు నానావిధ గుల్మలతల మధ్య నివసించువారిలా, వృక్షవల్లులతో కప్పబడి దాగినట్లు తోచెను. కొందరు చీరలతో మాత్రమే దేహాన్ని కప్పుకొనగా, మరికొందరు నానావిధ స్వర్ణవర్ణ వస్త్రాలు ధరించిరి.
Verse 93
नानावेषधराश्चवैव नानामाल्यानुलेपना: । नानावस्त्रधराश्चैव चर्मवासस एव च,वे नाना प्रकारके वेश, भाँति-भाँतिकी माला और चन्दन तथा अनेक प्रकारके वस्त्र धारण करते थे। कोई-कोई चमड़ेका ही वस्त्र पहनते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— వారు నానావిధ వేషధారులు; నానా మాల్యాలు, సుగంధ అనులేపనాలతో అలంకృతులు. వారు నానావిధ వస్త్రాలు ధరించిరి; కొందరు మాత్రం చర్మవస్త్రమే ధరించిరి.
Verse 94
उष्णीषिणो मुकुटिन: सुग्रीवाश्च॒ सुवर्चस: । किरीटिन: पञठचशिखास्तथा काज्चनमूर्धजा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరు ఉష్ణీషాలు (పాగడాలు) ధరించిరి, కొందరు మకుటాలతో మెరసిరి. కొందరి గ్రీవలు విశాలమై, దేహకాంతి ప్రకాశించెను. కొందరు కిరీటధారులు; కొందరి శిరస్సుపై ఐదు శిఖలు; మరికొందరి కేశాలు స్వర్ణవర్ణమై యుండెను.
Verse 95
त्रिशिखा द्विशिखाश्षैव तथा सप्तशिखा: परे | शिखण्डिनो मुकुटिनो मुण्डाश्व जटिलास्तथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరికి మూడు శిఖలు, కొందరికి రెండు, మరికొందరికి ఏడు శిఖలు ఉండెను. కొందరు శిఖండాలతో (కలగి/పక్షిపింఛం) అలంకృతులు, కొందరు మకుటధారులు. కొందరు ముండనము చేసినవారు, మరికొందరు జటాధారులు.
Verse 96
चित्रमालाधरा: केचित् केचिद् रोमाननास्तथा । विग्रहैकरसा नित्यमजेया: सुरसत्तमै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరు విచిత్రమైన మాలలను ధరించిరి; మరికొందరి ముఖములు దట్టమైన రోమములతో కప్పబడియుండెను. వారు నిత్యము యుద్ధకలహములలోనే రమించుచు, శ్రేష్ఠ దేవతలకైనను అజేయులై యుండిరి.
Verse 97
कृष्णा निर्मासवक्त्राश्च दीर्घपृष्ठास्तनूदरा: । स्थूलपृष्ठा हस्वपृष्ठा: प्रलम्बोदरमेहना:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరు నల్లగా కనిపించిరి; మరికొందరి ముఖములపై మాంసము లేక ఎముకల కట్టడమే దర్శనమిచ్చెను. కొందరికి వెన్నెముక దీర్ఘమై, పొట్ట లోపలికి ఒదిగియుండెను; కొందరు స్థూలపృష్ఠులు, కొందరు హ్రస్వపృష్ఠులు; మరికొందరికి ఉదరమును మూత్రేంద్రియమును రెండూ విస్తారముగా ఉండెను.
Verse 98
महाभुजा हस्वभुजा हस्वगात्राश्व॒ वामना: । कुब्जाश्न॒ हस्वजड्घाश्न हस्तिकर्णशिरोधरा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరికి మహాభుజములు, మరికొందరికి హ్రస్వభుజములు. కొందరు చిన్నచిన్న అవయవములతో బొద్దుగా (వామనులుగా) ఉండిరి; కొందరు కుబ్జులు; కొందరికి జఘనములు/జాంఘలు అతి హ్రస్వములు; మరికొందరు హస్తివలె చెవులు మరియు శిరస్సు ధరించిరి.
Verse 99
हस्तिनासा: कूर्मनासा वृकनासास्तथा परे । दीर्घोच्छवासा दीर्घजड़्घा विकराला हाधोमुखा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరికి హస్తివలె ముక్కు, కొందరికి కూర్మవలె, మరికొందరికి వృకవలె ముక్కు ఉండెను. కొందరు దీర్ఘంగా శ్వాస విడిచిరి; కొందరికి జాంఘలు అతి దీర్ఘములు; మరికొందరు వికరాళముగా, ముఖము క్రిందికి వాలినవారిగా కనిపించిరి.
Verse 100
महादंष्टा: हस्वदंष्टा श्षतुर्दष्टास्तथा परे । वारणेन्द्रनिभाश्चान्ये भीमा राजन् सहस्रश:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొందరికి మహాదంష్ట్రలు, కొందరికి హ్రస్వదంష్ట్రలు, మరికొందరికి నాలుగు దంష్ట్రలు ఉండెను. రాజా! ఇంకా సహస్రాల సంఖ్యలో ఇతర పరిషదులు గజరాజునకు సమానంగా విస్తారదేహులై భయంకరులుగా ఉండిరి.
Verse 101
सुविभक्तशरीराश्व दीप्तिमन्त: स्वलंकृता: । पिड़ाक्षा: शड्कुकर्णाश्न रक्तनासाश्न भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! వారి అశ్వముల శరీరములు సుసమంగా, సుప్రకారంగా విభజింపబడి, ప్రతి అవయవము స్పష్టముగా సుందరముగా కనబడెను. వారు తేజస్సుతో ప్రకాశించుచు, ఉత్తమ అలంకారసామగ్రితో శోభించిరి. వారి నేత్రములు పింగళవర్ణములు, చెవులు శంకువలె, నాసారంధ్రాలు ఎర్రని వర్ణముతో ఉండెను.
Verse 102
पृथुदंष्टा महादंष्टा: स्थूलौष्ठा हरिमूर्थजा: । नानापादौष्टदंष्टाश्न नानाहस्तशिरोधरा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరికి వెడల్పైన దంతములు, మరికొందరికి మహాదంతములు; కొందరికి మందమైన పెదవులు, తలపై జుట్టు హరిత-నీల ఛాయతో కనిపించెను. వారి పాదములు, పెదవులు, దంతములు, చేతులు, కంఠములు అనేక విధములుగా, విభిన్న రూపములుగా ఉండెను.
Verse 103
नानाचर्मभिराच्छन्ना नानाभाषाश्न भारत | कुशला देशभाषासु जल्पन्तो<न्योन्यमी श्व॒रा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! కొందరు నానావిధ చర్మవస్త్రములతో ఆవృతులై, నానా భాషలు పలుకుచుండిరి. వారు దేశభాషలన్నిటిలో నిపుణులై, పరస్పరం ధైర్యంగా సంభాషించుచుండిరి.
Verse 104
हृष्टा: परिपतन्ति सम महापारिषदास्तथा । दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरो भुजा:,वे महापार्षदगण हर्षमें भरकर चारों ओरसे दौड़े चले आ रहे थे। उनकी ग्रीवा, मस्तक, हाथ, पैर और नख सभी बड़े-बड़े थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆనందోల్లాసంతో ఆ మహాపార్షదులు అన్ని దిక్కుల నుండీ పరుగెత్తుకొచ్చిరి. వారి కంఠములు దీర్ఘములు, గోళ్లు దీర్ఘములు; వారి పాదములు, శిరస్సులు, భుజములు కూడా అసాధారణంగా మహత్తరములై ఉండెను.
Verse 105
पिड़ाक्षा नीलकण्ठाश्न लम्बकर्णाक्ष भारत । वृकोदरनिभाश्चैव केचिदज्जनसंनिभा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భరతనందనా! కొందరికి పింగళ-భూరి నేత్రములు, కొందరికి కంఠమున నీలచిహ్నము, మరికొందరికి దీర్ఘంగా వేలాడే చెవులు ఉండెను. కొందరి వర్ణము తోడేలి ఉదర వర్ణమువలె ఉండగా, మరికొందరు అంజనమువలె నల్లగా ఉండిరి.
Verse 106
श्वेताक्षा लोहितग्रीवा: पिड़ाक्षाश्ष॒ तथा परे । कल्माषा बहवो राजंश्षित्रवर्णाक्ष भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరికి తెల్లని కన్నులు, ఎర్రని మెడ; మరికొందరికి పింగళవర్ణ కన్నులు. ఓ భరతవంశ రాజా, అనేక మంది పరిషదులు చిత్తరువర్ణాలతో, విచిత్ర కాంతులతో, నానావర్ణ నేత్రాలతో కనిపించారు.
Verse 107
चामरापीडकनिभा: श्वेतलोहितराजय: । नानावर्णा: सवर्णाश्व मयूरसदृशप्रभा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరు పరిషదులు చామరంలా, పుష్పమాలా-ముకుటంలా తెల్లగా కనిపించారు. కొందరి దేహాలపై తెలుపు-ఎరుపు రంగుల గీతలు స్పష్టంగా దర్శించాయి. కొందరు నానావర్ణులు, మరెందరో సమానవర్ణులు. కొందరిలో నెమలివంటి కాంతి మెరిసింది.
Verse 108
पुन: प्रहरणान्येषां कीर्त्यमानानि मे शृणु । शेषै: कृत: पारिषदैरायुधानां परिग्रह:,अब शेष पार्षदोंने जिन आयुधोंको ग्रहण किया था, उनके नाम बता रहा हूँ, सुनो
వైశంపాయనుడు పలికెను— మరల వినుడి; వీరి ఆయుధాల పేర్లు నేను చెప్పుచున్నాను. సభలో మిగిలిన పరిషదులు ఏ ఏ ఆయుధాలను స్వీకరించారో, వాటిని ఇప్పుడు నేను వివరించెదను.
Verse 109
पाशोद्यतकरा: केचिद् व्यादितास्या: खरानना: | पृष्ठाक्षा नीलकण्ठाश्न तथा परिघबाहव:
వైశంపాయనుడు పలికెను— కొందరు చేతుల్లో పాశాలను ఎత్తి నిలిచిరి; కొందరు నోరు విప్పి భయంకరంగా చూచిరి. కొందరికి గాడిదల వంటి ముఖాలు; కొందరికి వెనుక భాగంలో కన్నులు; కొందరి కంఠంపై నీలచిహ్నం; ఇంకా అనేకుల భుజాలు పరీఘంలా భారమైనవీ, విధ్వంసకరమైనవీగా ఉండెను.
Verse 110
शतघ्नीचक्रहस्ताश्व तथा मुसलपाणय: । असिमुद्गरहस्ताश्न दण्डहस्ताश्व भारत,भरतनन्दन! किन्हींके हाथोंमें शतघ्नी थी तो किन्हींके चक्र। कोई हाथमें मुसल लिये हुए थे तो कोई तलवार, मुद्गर और डंडे लेकर खड़े थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భరతనందనా! కొందరి చేతుల్లో శతఘ్నీ, కొందరి చేతుల్లో చక్రాయుధం. కొందరు ముసలును పట్టిరి; మరికొందరు ఖడ్గం, ముద్గరం, దండం చేతబట్టి నిలిచిరి.
Verse 111
गदाभुशुण्डिहस्ताश्व॒ तथा तोमरपाणय: । आयुर्धर्विविधैघोरिर्महात्मानो महाजवा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారిలో కొందరు మహాత్ములు, మహావేగశాలులు గదలు, భుశుణ్డులు చేతబట్టి ప్రకాశించిరి; మరికొందరు తోమరములు ధరించిరి. నానావిధ భయంకర ఆయుధములతో సమాయుక్తులై యుద్ధమునకు సిద్ధమై నిలిచిరి॥
Verse 112
महाबला महावेगा महापारिषदास्तथा | अभिषेक कुमारस्य दृष्टवा हृष्टा रणप्रिया:
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారు మహాబలవంతులు, మహావేగశాలులు, మహాపారిషదులు; రణప్రియులైన వారు కుమారుని అభిషేకాన్ని చూచి హర్షించిరి॥
Verse 113
उनका बल और वेग महान् था। वे युद्धप्रेमी महा-पार्षदयगण कुमारका अभिषेक देखकर बड़े प्रसन्न हुए ।। घण्टाजालपिनद्धाज्ा ननृतुस्ते महौजस: । एते चान्ये च बहवो महापारिषदा नृप
ఘంటాజాలములతో అలంకరింపబడిన ధ్వజములు కలిగిన ఆ మహౌజస్వులు నర్తించిరి. ఓ నృపా! వీరితో పాటు మరెందరో మహాపారిషదులు కుమారుని అభిషేకాన్ని చూచి—అతని మహాబలమును మహావేగమును తెలిసికొని—అత్యంత హర్షించిరి॥
Verse 114
दिव्याश्षाप्यान्तरिक्षाश्ष पार्थिवाश्ञानिलोपमा:
వారిలో కొందరు దివ్యులు, కొందరు అంతరిక్షచారులు, మరికొందరు పార్థివులు—గాలివలె వేగవంతులు, బలవంతులు॥
Verse 115
तादृशानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अभिषिक्तं महात्मान॑ परिवार्योपतस्थिरे,ऐसे-ऐसे सहस्रों, लाखों और अरबों पार्षद अभिषेकके पश्चात् महात्मा स्कन्दको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये
అటువంటి వారు సహస్రాలుగా, ప్రయుతాలుగా, అర్బుదాలుగా సమకూరిరి. అభిషేకానంతరం వారు మహాత్ముడైన స్కందుని చుట్టుముట్టి సేవలో నిలిచిరి॥
Verse 416
सुदर्शनीयौ वरदौ त्रिषु लोकेषु विश्लुतौ । भगवान् मित्रने महात्मा कुमारको सुव्रत और सत्यसंध नामक दो सेवक प्रदान किये। वे दोनों ही तप और विद्या धारण करनेवाले तथा महामनस्वी थे। इतना ही नहीं
వైశంపాయనుడు పలికెను—భగవంతుడైన మహాత్ముడు మిత్రునికి కుమారకుడు, సువ్రతుడు అనే సత్యసంధులైన ఇద్దరు పరిచారకులను ప్రసాదించాడు. వారు తపస్సు, విద్యలను ధరించిన మహామనస్కులు. చూడటానికి అతి సుందరులు, వరప్రదానంలో సమర్థులు, త్రిలోకమంతటా ప్రసిద్ధులు.
Verse 426
कार्तिकेयाय सम्प्रादाद् विधाता लोकविश्रुतौ । विधाताने कार्तिकेयको महामना सुव्रत और सुकर्मा--ये दो लोकविख्यात सेवक प्रदान किये
వైశంపాయనుడు పలికెను—లోకవిఖ్యాతుడైన విధాత కార్తికేయునికి సువ్రతుడు, సుకర్ముడు అనే సర్వలోకప్రసిద్ధులైన ఇద్దరు మహాత్మ పరిచారకులను ప్రసాదించాడు.
Verse 436
पूषा च पार्षदौ प्रादात् कार्तिकेयाय भारत । भरतनन्दन! पूषाने कार्तिकेयको पाणीतक और कालिक नामक दो पार्षद प्रदान किये। वे दोनों ही बड़े भारी मायावी थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! పూషా కూడా కార్తికేయునికి పాణీతకుడు, కాలికుడు అనే ఇద్దరు పార్షదులను ప్రసాదించాడు. వారు ఇద్దరూ మహా మాయావులు.
Verse 453
प्रददौ कार्तिकेियाय वरुण: सत्यसड्गर: । सत्यप्रतिज्ञ वरुणने कृत्तिकानन्दन स्कन्दको यम और अतियम नामक दो महाबली पार्षद दिये, जिनके मुख तिमि नामक महामत्स्यके समान थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—సత్యసంకల్పుడైన వరుణుడు కృత్తికానందనుడైన స్కందునికి యముడు, అతియముడు అనే ఇద్దరు మహాబలులైన పార్షదులను ప్రసాదించాడు. వారి ముఖాలు ‘తిమి’ అనే మహామత్స్య ముఖాలవలె ఉండెను.
Verse 466
हिमवान् प्रददौ राजन् हुताशनसुताय वै । राजन! हिमवानने अग्निकुमारको महामना सुवर्चा और अतिवर्चा नामक दो पार्षद प्रदान किये
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! హిమవంతుడు హుతాశనపుత్రుడైన అగ్నికుమారునికి సువర్చా, అతివర్చా అనే ఇద్దరు మహాత్మ పార్షదులను ప్రసాదించాడు.
Verse 476
ददावनुचरो मेरुरग्निपुत्राय भारत । भारत! मेरुने अग्निपुत्र स्कन््दको महामना कांचन और मेघमाली नामक दो अनुचर अर्पित किये
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! మేరువు అగ్నిపుత్రుడు స్కందునికి తన అనుచరులను అర్పించాడు. మహామనస్సుగల మేరువు కాంచనుడు, మేఘమాలి అనే ఇద్దరు అనుచరులను స్కందునికి సమర్పించాడు.
Verse 483
महात्मा त्वग्निपुत्राय महाबलपराक्रमौ । महामना मेरुने ही अग्निपुत्र कार्तिकेयको स्थिर और अतिस्थिर नामक दो पार्षद और दिये। वे दोनों महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాత్ముడైన మేరువు అగ్నిపుత్రుడు కార్తికేయునికి స్థిరుడు, అతిస్థిరుడు అనే ఇద్దరు పార్షదులను ఇచ్చెను. వారు ఇద్దరూ మహాబలపరాక్రమాలతో సమృద్ధులై యుండిరి.
Verse 506
प्रददावग्निपुत्राय महापारिषदावुभौ । समुद्रने भी अग्निपुत्रको दो गदाधारी महापार्षद दिये, जिनके नाम थे--संग्रह और विग्रह
వైశంపాయనుడు పలికెను—సముద్రుడు కూడా అగ్నిపుత్రునికి గదాధారులైన ఇద్దరు మహాపార్షదులను ఇచ్చెను; వారి పేర్లు సంగ్రహుడు, విగ్రహుడు.
Verse 513
प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना । शुभदर्शना पार्वती देवीने अग्निपुत्रको तीन पार्षद दिये--उन्माद, शंकुकर्ण तथा पुष्पदन्त
వైశంపాయనుడు పలికెను—శుభదర్శనమైన పార్వతీ దేవి అగ్నిపుత్రునికి ముగ్గురు పార్షదులను ఇచ్చెను—ఉన్మాదుడు, శంకుకర్ణుడు, పుష్పదంతుడు.
Verse 793
खरोष्टमवदनाश्षान्ये वराहवदनास्तथा । जनमेजय! उन सबके नाना प्रकारके मुख थे। किनके कैसे मुख थे? यह बताता हूँ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయా! వారందరికీ నానావిధమైన ముఖాలు ఉండెను. ఎవరికెవరికీ ఏయే ముఖాలు ఉన్నాయో నేను చెప్పుచున్నాను—విను. కొందరు పార్షదులకు తాబేళ్లు, కోళ్లు వంటి ముఖాలు ఉండెను; మరికొందరికి కుందేలు, గుడ్లగూబ, గాడిద, ఒంటె, పంది వంటి ముఖాలు ఉండెను.
Verse 1133
उपतस्थुर्महात्मानं कार्तिकेयं यशस्विनम् | वे अपने अंगोंमें छोटी-छोटी घंटियोंसे युक्त जालीदार वस्त्र पहने हुए थे। उनमें महान् ओज भरा था। नरेश्वर! वे हर्षमें भरकर नृत्य कर रहे थे। ये तथा और भी बहुत-से महापार्षदगण यशस्वी महात्मा कार्तिकेयकी सेवामें उपस्थित हुए थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—యశస్వి మహాత్ముడైన కార్తికేయుని సేవకు అనేక అనుచరులు, మహాపార్షదులు ముందుకు వచ్చి నిలిచిరి. వారి దేహములపై చిన్నచిన్న గంటలతో కూడిన జాలివస్త్రములు; వారిలో మహత్తర ఓజస్సు. ఓ నరేశ్వరా! హర్షోల్లాసముతో నృత్యమాడుచు భక్తితో ఆయన సన్నిధికి వచ్చిరి.
Verse 1146
व्यादिष्टा दैवतै: शूरा: स्कन्दस्यानुचराभवन् । देवताओंकी आज्ञा पाकर देवलोक, अन्तरिक्षलरोक तथा भूलोकके वायुतुल्य वेगशाली शूरवीर पार्षद स्कन्दके अनुचर हुए थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవతల ఆజ్ఞచే వాయువులాంటి వేగముగల ఆ శూరవీరులు స్కందుని అనుచరులయ్యిరి. దేవలోకము, అంతరిక్షము, భూలోకములలో దేవాజ్ఞను పొందిన వారు పార్షద-యోధులై స్కందుని పరిషత్తులో నియతస్థానమును పొందిరి.
Verse 2236
कश्यपश्च महातेजा ये चान्ये लोककीर्तिता: । महाराज! जैसे पूर्वकालमें जलके स्वामी वरुणका अभिषेक किया गया था
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! మహాతేజస్సుగల కశ్యపుడు మరియు లోకవిఖ్యాత ఇతర మహర్షులు, పూర్వకాలంలో జలాధిపతి వరుణుని అభిషేకం జరిగినట్లే, సర్వలోకపితామహుడైన భగవాన్ బ్రహ్మతో కలిసి కార్తికేయుని అభిషేకము చేసిరి.
Verse 5536
विविधायुधसम्पन्नाश्चित्राभरणभूषिता: । स्कन्दके जो नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न और विचित्र आभूषणोंसे विभूषित अन्य सैनिक थे, उनके नाम सुनो
వైశంపాయనుడు పలికెను—స్కందుని ఇతర సైనికులు నానావిధ ఆయుధములతో సమృద్ధులై, విచిత్ర ఆభరణములతో అలంకృతులై ఉన్నారు; వారి పేర్లు వినుము.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between force and legitimacy: martial power is depicted as effective only when ritually authorized and embedded within a sanctioned moral-cosmological order (abhiṣeka and divine bestowal).
Authority is not merely personal capacity; it is institutional and sacral: leadership becomes stable when supported by consecration, disciplined attendants, and responsibility toward collective protection.
Rather than a formal phalaśruti formula, the chapter provides meta-framing by naming the tīrtha (Aujasa) and emphasizing consecration and worship there, implicitly marking the account as purifying sacred history tied to ritual practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.