Adhyaya 49
Droṇa–Dhṛṣṭadyumna-yuddha (द्रोण-धृष्टद्युम्न-युद्धम्) — Tactical duel and allied interventions
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prastāva / Droṇa–Dhṛṣṭadyumna-saṃyoga (contextual battle-episode within Bhīṣma Parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya about the battlefield encounter between Droṇa and Dhṛṣṭadyumna and, by extension, about why Bhīṣma’s presence has not produced a swift Pandava collapse. Sañjaya responds by asserting the practical difficulty of “defeating the Pāṇḍavas,” framing the war as extraordinarily severe and not reducible to mere individual prowess. The chapter then narrates a high-intensity exchange: Droṇa strikes Dhṛṣṭadyumna’s chariot-system (charioteer and horses), while Dhṛṣṭadyumna answers with concentrated arrow volleys and direct challenges. Droṇa prepares a formidable killing-arrow; the army reacts with alarm, but Dhṛṣṭadyumna displays resilience by cutting down the incoming threat and countering with missile-rain. Weapon transitions follow: spear is thrown and split; bow is cut; mace is launched and deflected; Dhṛṣṭadyumna dismounts with sword and shield, attempting direct approach, yet is checked by Droṇa’s arrow-barrage. Bhīma intervenes to stabilize Dhṛṣṭadyumna’s position by providing rapid support and re-mounting assistance. Command dynamics widen: Duryodhana dispatches Kaliṅga forces to protect Droṇa; Droṇa disengages from the Panchala prince to engage the elder allies Virāṭa and Drupada, while Dhṛṣṭadyumna moves toward Dharmarāja (Yudhiṣṭhira). The chapter ends by indicating the onset of a broader, tumultuous engagement between Bhīma and the Kaliṅgas—an escalation from duel to multi-front confrontation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को पूर्वाह्न के रण-उद्घोष का चित्र खींचकर सुनाते हैं—कुरु और सृञ्जय सेनाएँ विजय-लालसा में सिंहों-सी गर्जना करती हैं; शंख-तल, किलकिला और रथों की गड़गड़ाहट से दिशाएँ काँप उठती हैं। → ध्वनि-तूफान के साथ युद्ध सघन होता है और अनेक मोर्चों पर एक साथ टक्करें पड़ती हैं—सात्यकि-कृतवर्मा आमने-सामने आते हैं; धृष्टकेतु क्रुद्ध बाह्लीक पर टूट पड़ता है; शिखण्डी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा को ललकारता है। → द्रोणाचार्य के विरुद्ध धृष्टद्युम्न का प्रचंड आक्रमण चरम पर पहुँचता है; प्रत्युत्तर में द्रोण क्रोधोन्मत्त होकर पाञ्चाल्य (धृष्टद्युम्न) के धनुष को युद्ध में त्रिधा काटते हैं और कालदण्ड-सदृश भयानक बाण-प्रहार से उसे गहरे संकट में डाल देते हैं। → रण का शोर थमता नहीं—एक-एक द्वंद्व अपने-अपने परिणाम की ओर बढ़ता है, पर निर्णायक पलटाव अभी स्थिर नहीं होता; दोनों पक्षों की जिजीविषा और प्रतिगर्जना युद्ध को अगले चरण में ढकेल देती है। → धृष्टद्युम्न पर द्रोण के घातक प्रहार के बाद यह अनिश्चित रह जाता है कि पाञ्चाल्य सेनापति संभलकर प्रतिघात करेगा या द्रोण का दबाव पाण्डव पक्ष को पीछे धकेल देगा।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका इं श्लोक मिलाकर कुल ३० ६ “लोक हैं।] नल रत (0) आज अत 3 पज्चचत्वारिशो< ध्याय: उभय पक्षके सैनिकोंका उन्ड-युद्ध संजय उवाच पूर्वाह्नि तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशाम्पते । प्रावर्तत महाघोरें राज्ञां देहावकर्तनम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ ప్రజానాథా! ఆ రౌద్ర యుద్ధదినపు పూర్వాహ్నంలో రాజుల దేహాలను ఛేదించు మహాఘోర సంగ్రామము ప్రారంభమైంది।
Verse 2
कुरूणां सृञजयानां च जिगीषूणां परस्परम् । सिंहानामिव संह्वादो दिवमुर्वी च नादयन्
కురువులు మరియు సృంజయులు పరస్పర జయాభిలాషతో సింహాలవలె గర్జించిరి; వారి సింహనాదము భూమ్యాకాశములను ప్రతిధ్వనింపజేసెను।
Verse 3
आसीत् किलकिलाशब्दस्तलशड्खरवै: सह । जज्षिरे सिंहनादाश्न शूराणां प्रतिगर्जताम्,तल और शंखोंकी ध्वनिके साथ सैनिकोंका किलकिल शब्द गूँज उठा। एक-दूसरेके प्रति गर्जना करनेवाले शूरवीरोंके सिंहनाद होने लगे
తాళములు మరియు శంఖముల ధ్వనితో కూడి సైన్యముల కిలకిలారవము ఉద్భవించెను; పరస్పరము గర్జించు శూరుల సింహనాదములు మార్మోగెను।
Verse 4
तलत्राभिह्वताश्षैव ज्याशब्दा भरतर्षभ | पत्तीनां पादशब्दक्ष वाजिनां च महास्वन:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! తలత్రాణాల ఢీకొనుట, ధనుస్సు జ్యా టంకారము, పాదాతుల భారమైన పాదధ్వని, అశ్వముల ఘోర హ్రేషణము—ఇవన్నీ కలసి ఒకే భయంకర గర్జనగా ఎగసి, సేనలు సంపూర్ణంగా యుద్ధంలోకి దూసుకువచ్చినదని సూచించాయి.
Verse 5
तोत्राडकुशनिपातश्च आयुधानां च नि:स्वनः । घण्टाशब्दश्न नागानामन्योन्यमभिधावताम्
సంజయుడు అన్నాడు—కొరడాల చటాచట, అంకుశపు దెబ్బలు, ఆయుధాల ఝణఝణ, పరస్పరం మీదికి దూసుకొచ్చే గజరాజుల గంటానాదం—ఇవన్నీ కలసి రోమాంచం కలిగించేంత భయంకర గర్జనగా ఉప్పొంగాయి; యుద్ధంలోని క్రూరాంధకారానికి శ్రావ్య ప్రతిరూపంలా అది నిలిచింది.
Verse 6
तस्मिन् समुदिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे । बभूव रथनिर्घोष: पर्जन्यनिनदोपम:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ కలకలమయమైన, రోమాంచకరమైన మహాశబ్దం ఎగసినప్పుడు, రథాల గంభీర ఘోష కూడా వ్యాపించింది—వర్షమేఘాల భయంకర గర్జనతో సమానంగా. యుద్ధభూమి యొక్క అనేక ధ్వనులు ఒకే మహానాదంగా కలిసిపోయాయి.
Verse 7
ते मन: क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविता: । पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छितध्वजा:,वे समस्त कौरव सैनिक अपने मनको कठोर बना प्राणोंकी बाजी लगाकर ऊँची ध्वजाएँ फहराते हुए पाण्डवोंपर धावा करने लगे
సంజయుడు అన్నాడు—వారు అందరూ కౌరవ యోధులు మనసును కఠినం చేసుకొని, ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి, ఎత్తైన ధ్వజాలను ఎగరేస్తూ పాండవులపై దూసుకెళ్లారు.
Verse 8
अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद् धनंजयम् | प्रगृह्य॒ कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे,राजन! तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धभूमिमें कालदण्डके समान भीषण धनुष लेकर अर्जुनकी ओर दौड़े
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! ఆపై శాంతనునందనుడు భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో కాలదండంలాంటి భయంకరమైన ధనుస్సును పట్టుకొని ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వైపు దూసుకొచ్చాడు.
Verse 9
अर्जुनो5पि धनुर्गृह्म गाण्डीवं लोकविश्रुतम् अभ्यधावत तेजस्वी गाज़ेयं रणमूर्धनि,उधरसे महातेजस्वी अर्जुन भी अपना लोकविख्यात गाण्डीव धनुष लेकर युद्धके मुहानेपर गंगानन्दन भीष्मकी ओर दौड़े
అటు మహాతేజస్సుగల అర్జునుడు కూడా లోకవిఖ్యాతమైన గాండీవ ధనుస్సును ధరించి యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో గంగానందనుడైన భీష్ముని వైపు దూసుకెళ్లాడు।
Verse 10
तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ । गाड़ेयस्तु रणे पार्थ विद्धवा नाकम्पयद् बली
ఆ ఇద్దరూ కురువంశపు సింహాలు; పరస్పర వధకాంక్షతో ఉన్నారు. అయితే బలవంతుడైన భీష్ముడు రణంలో పార్థుడిని గాయపరిచినా అతనిని కదిలించలేకపోయాడు।
Verse 11
तथैव पाण्डवो राजन् भीष्मं नाकम्पयद् युधि । सात्यकिस्तु महेष्वास: कृतवर्माणमभ्ययात्
రాజా! అలాగే పాండవుడైన అర్జునుడు కూడా యుద్ధంలో భీష్ముని కదిలించలేకపోయాడు. మరోవైపు మహాధనుర్ధరుడైన సాత్యకి కృతవర్ముని మీదికి దూసుకొచ్చాడు।
Verse 12
तयो: समभवद् युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । सात्यकि: कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम्
ఆ ఇద్దరి మధ్య ఘోరమైన, కోలాహలభరితమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధం చెలరేగింది. సాత్యకి కృతవర్ముని మీద దాడి చేశాడు; కృతవర్ముడు కూడా సాత్యకిపై దాడి చేశాడు।
Verse 13
तौ शरार्चितसर्वाड्रौ शुशुभाते महाबलौ
ఆ ఇద్దరు మహాబలులు బాణవర్షంతో గుర్తులపడ్డ సర్వాంగాలతోనూ మరింత ప్రకాశిస్తూ కనిపించారు।
Verse 14
अभिमन्युर्महेष्वासं बृहदूबलमयोधयत्,अभिमन्युने महान् धनुर्धर बृहदबलके साथ युद्ध किया। प्रजानाथ! कोसलनरेश बृहदबलने उस युद्धमें अभिमन्युके ध्वजको काट दिया और सारथिको मार गिराया
సంజయుడు పలికెను—అభిమన్యుడు మహాధనుర్ధరుడు బృహద్బలునితో సమరంలో యుద్ధం చేశాడు. ఓ ప్రజానాథా! కోసలరాజు బృహద్బలుడు ఆ పోరులో అభిమన్యుని ధ్వజాన్ని కోసివేసి, అతని సారథిని నేలకూల్చెను.
Verse 15
तत: कोसलराजासावभिमन्योर्विशाम्पते । ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च न्यपातयत्
అప్పుడు, ఓ ప్రజానాథా! కోసలరాజు సమరంలో అభిమన్యుని ధ్వజాన్ని కోసివేసి, అతని సారథిని నేలకూల్చెను.
Verse 16
सौभद्रस्तु ततः क्रुद्ध: पातिते रथसारथौ । बृहदूबलं महाराज विव्याध नवभि: शरै:,महाराज! अपने रथके सारथिके मारे जानेपर सुभद्राकुमार अभिमन्यु कुपित हो उठे और उन्होंने बृहदबलको नौ बाणोंसे घायल कर दिया
మహారాజా! తన రథసారథి పడిపోయినదాన్ని చూసి సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) క్రోధంతో రగిలి, బృహద్బలుని తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరిచెను.
Verse 17
अथापराशभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दन: । ध्वजमेकेन चिच्छेद पा्णिमेकेन सारथिम्
ఆపై శత్రుదముడు ఆ వీరుడు రెండు పదునైన భల్లబాణాలతో—ఒకదానితో ధ్వజాన్ని కోసివేసి, మరొకదానితో సారథి చేతిని కొట్టి పడవేసెను.
Verse 18
मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम्
అతడు గర్విష్ఠుడు, సమరంలో దర్పంతో ఉన్మత్తుడు, వైరం స్థిరపరచుకున్నవాడు, మహారథుడు.
Verse 19
तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు నరశార్దూలులు, కురువులలో అగ్రగణ్యులు, మహాబలవంతులు; రణభూమిలో వారి కాంతి, పరాక్రమం రాబోయే సంగ్రామ గంభీరతను ప్రకటించుచున్నది।
Verse 20
तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాత్ములను—కృతకార్యులు, సిద్ధహస్తులు, విచిత్ర యోధులు—చూసిన వెంటనే రణభూమి దృశ్యం వారి సన్నిధి, పరాక్రమం వైపు మళ్లెను; రాబోయే యుద్ధపు ధర్మభారం వారి తేజస్సుతో మరింత స్పష్టమయ్యెను।
Verse 21
विस्मय: सर्वभूतानां समपद्यत भारत । भारत! वे दोनों महामनस्वी अस्त्रविद्याके विद्वान् तथा विचित्र प्रकारसे युद्ध करनेवाले थे। उन्हें देखकर समस्त प्राणियोंको बड़ा विस्मय हुआ || २० है ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! సమస్త ప్రాణులకూ విస్మయం కలిగెను. ఆ ఇద్దరు మహామనస్కులు అస్త్రవిద్యలో నిపుణులు, విచిత్ర రీతిలో యుద్ధం చేయువారు; వారిని చూచి అందరూ ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయిరి. అప్పుడు మహాబలుడు దుశ్శాసనుడు నకులుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు వచ్చెను।
Verse 22
तस्य माद्रीसुत: केतुं सशरं च शरासनम्,भारत! तब माद्रीकुमार नकुलने भी हँसते हुए-से तीखे बाण मारकर दुःशासनके धनुष- बाण और ध्वजको काट गिराया और पचीस बाण मारकर उसे घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! అప్పుడు మాద్రీపుత్రుడు నకులుడు నవ్వినట్లే తীক্ষ్ణ బాణాలతో దుశ్శాసనుని ధనుస్సు, బాణములు, ధ్వజమును కోసి పడవేసెను; అనంతరం ఇరవై ఐదు బాణాలతో అతనిని గాయపరచెను।
Verse 23
चिच्छेद निशितैर्बाणै: प्रहसन्निव भारत । अथैनं पज्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! నకులుడు నవ్వినట్లే తೀಕ್ಷ్ణ బాణాలతో (దుశ్శాసనుని) ధనుస్సు, బాణములు, ధ్వజమును కోసెను; ఆపై ఇరవై ఐదు చిన్న, వేగవంతమైన బాణాలతో అతనిని గాయపరచెను।
Verse 24
पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे । तुरज्गांश्विच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నీ దుర్ధర్ష కుమారుడు ఆ మహాయుద్ధంలో నకులుని అశ్వాలను బాణాలతో ఛేదించి, అతని ధ్వజమును కూడా కూల్చివేశాడు।
Verse 25
दुर्मुख: सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम् । विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे
సంజయుడు పలికెను—దుర్ముఖుడు మహాబలుడైన సహదేవుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు దూసుకెళ్లి, ఆ మహాయుద్ధంలో విజయార్థం యత్నిస్తున్న సహదేవుని బాణవర్షంతో గాయపరిచాడు।
Verse 26
सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे । शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयामास सारथिम्,तब वीरवर सहदेवने उस महायुद्धमें अत्यन्त तीखे बाणसे दुर्मुखके सारथिको मार गिराया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు వీరుడైన సహదేవుడు ఆ మహాయుద్ధంలో అత్యంత తీక్ష్ణమైన బాణంతో దుర్ముఖుని సారథిని కూల్చివేశాడు।
Verse 27
तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ । त्रासयेतां शरैघोरै: कृतप्रतिकृतेषिणा
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధగర్వంతో మత్తులైన ఆ ఇద్దరు వీరులు సమరంలో పరస్పరం ఎదురెదురుగా చేరి, గత అపరాధాలకు ప్రతీకారం కోరుతూ, ఘోరమైన బాణప్రహారాలతో ఒకరినొకరు భయపెట్టసాగారు।
Verse 28
युधिष्ठिर: स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात् । तस्य मद्राधिपश्षापं द्विधा चिच्छेद मारिष,स्वयं राजा युधिष्ठिरने मद्रराज शल्यपर आक्रमण किया। राजन! मद्रराजने युधिष्ठिरके धनुषके दो टुकड़े कर दिये
సంజయుడు పలికెను—రాజైన యుధిష్ఠిరుడు స్వయంగా మద్రరాజుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు వెళ్లెను. అప్పుడు, మహారాజా, మద్రాధిపతి యుధిష్ఠిరుని ధనుస్సును రెండు ముక్కలుగా కోసివేశాడు।
Verse 29
तदपास्य भनुश्कछिन्न॑ कुन्तीपुत्रो युधिष्िर: । अन्यत् कार्मुकमादाय वेगवद् बलवत्तरम्
సంజయుడు పలికెను—కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు తెగిపోయిన ధనుస్సును విసర్జించి, మరొకటి మరింత వేగవంతమైనదీ బలవంతమైనదీ అయిన ధనుస్సును గ్రహించాడు. ఆపై వంగిన సంధులుగల పదునైన బాణాలతో మద్రరాజు శల్యుని చుట్టుముట్టి కప్పివేశాడు. తరువాత కోపంతో ఉప్పొంగి—“నిలువు, నిలువు!” అని గర్జించాడు.
Verse 30
ततो मद्रेश्वर॑ राजा शरैः संनतपर्वभि: । छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
అప్పుడు మద్రేశ్వరుడు రాజు శల్యుడు కోపంతో రగిలి, వంగిన సంధులుగల పదునైన బాణాలతో ప్రత్యర్థిని చుట్టుముట్టి కప్పివేశాడు; యుద్ధరంగంలో—“నిలువు, నిలువు!” అని పలికాడు.
Verse 31
धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत । तस्य द्रोण: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు, ఓ భారతా, ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణుని వైపు దూసుకెళ్లాడు. అతనిపై ద్రోణుడు తీవ్రంగా కోపించి, శత్రువును ప్రాణాంతం చేయుటలో దృఢనిశ్చయంతో నిలిచాడు.
Verse 32
शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम्
మరియు అతడు అత్యంత భయంకరమైన ఒక బాణాన్ని విడిచాడు—మరణదేవుని దండంలా మరొకటి అన్నట్లుగా.
Verse 33
अथान्यद् धनुरादाय सायकांश्व चतुर्दश
సంజయుడు పలికెను—ఆపై ద్రుపదపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు మరొక ధనుస్సును గ్రహించి పద్నాలుగు బాణాలను విడిచాడు; యుద్ధభూమిలో ద్రోణాచార్యుని గాయపరచి బాధింపజేశాడు. తరువాత ఇద్దరూ పరస్పరం తీవ్రమైన కోపంతో భయంకరమైన సమరంలో నిమగ్నులయ్యారు.
Verse 34
द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे । तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतु: सुभृशं॑ रणम्
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధరంగంలో ద్రుపదపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణునిపై ప్రతిఘాతమిచ్చెను. ఆపై పరస్పరం ఘోరంగా కోపించి, ఇద్దరూ అత్యంత భయంకరమైన ద్వంద్వయుద్ధంలో నిమగ్నులయ్యారు.
Verse 35
सौमदत्तिं रणे शड्खो रभसं रभसो युधि । प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,महाराज! वेगशाली शंखने उस युद्धमें वेगवान् वीर भूरिश्रवापर धावा किया और कहा -- खड़े रहो, खड़े रहो”
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, యుద్ధంలో ఉగ్రవేగంతో శంఖుడు సౌమదత్తి (భూరిశ్రవుడు) వైపు దూసుకెళ్లి—“నిలువు, నిలువు!” అని సవాలు చేశాడు.
Verse 36
तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् | सौमदत्तिस्तथा शड्खं जत्रुदेशे समाहनत्,वीर शंखने रणभूमिमें भूरिश्रवाकी दाहिनी भुजा विदीर्ण कर डाली; फिर भूरिश्रवाने भी शंखके गलेकी हँसलीपर बाण मारा
యుద్ధంలో వీరుడు శంఖుడు ప్రత్యర్థి కుడి భుజాన్ని చీల్చి గాయపరిచెను; అలాగే సౌమదత్తి (భూరిశ్రవుడు) శంఖుని జత్రు-ప్రదేశంలో (కాలర్బోన్ వద్ద) బలంగా కొట్టెను.
Verse 37
तयोस्तदभवद् युद्ध॑ं घोररूप॑ विशाम्पते । दृप्तयो: समरे पूर्व वृत्रवासवयोरिव,राजन्! उस समरभूमिमें इन्द्र और वृत्रासुरकी भाँति उन दोनों अभिमानी वीरोंमें बड़ा भयंकर युद्ध हुआ
నరాధిపతీ, ఆ ఇద్దరు గర్విత వీరుల మధ్య సమరభూమిలో ఘోరరూపమైన యుద్ధం జరిగింది—పూర్వకాలంలో వాసవుడు (ఇంద్రుడు) మరియు వృత్రాసురుడి యుద్ధంలాగా.
Verse 38
बाल्लीकं तु रणे क्रुद्धं क़ुद्धलूपो विशाम्पते । अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथ:,प्रजानाथ! रणक्षेत्रमें कृपित हुए बाह्नीकपर अपरिमित आत्मबलसे सम्पन्न महारथी धृष्टकेतुने क्रोधपूर्वक आक्रमण किया
ప్రజానాథా, యుద్ధరంగంలో కోపంతో మండుతున్న బాల్లీకునిపై అపరిమితాత్మబలముగల మహారథి ధృష్టకేతువు క్రోధపూర్వకంగా దాడి చేశాడు.
Verse 39
बाह्लीकस्तु रणे राजन् धृष्टकेतुममर्षण: । शरैर्बहुभिरानर्च्छत् सिंहनादमथानदत्,राजन! अमर्षशील बाह्लीकने समरांगणमें बहुत-से बाणोंद्वारा धृष्टकेतुको पीड़ा दी और सिंहके समान गर्जना की
రాజా! యుద్ధరంగంలో అమర్షశీలుడైన బాహ్లీకుడు ధృష్టకేతువుపై అనేక బాణాలను వర్షింపజేసి అతనిని బాధింపజేసి, అనంతరం సింహనాదంలా గర్జించాడు।
Verse 40
चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभि: शरै: | विव्याध समरे तूर्ण मत्तो मत्तमिव द्विपम्
అప్పుడు చేది రాజైన ధృష్టకేతువు తీవ్రక్రోధంతో, మత్త ఏనుగు మత్తగజరాజుపై దాడి చేసినట్లే, సమరంలో వెంటనే తొమ్మిది బాణాలతో బాహ్లీకుణ్ని ఛేదించాడు।
Verse 41
तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुन: पुनः । समीयतु: सुसंक्रुद्धावड्रारकबुधाविव,उस रणभूमिमें वे दोनों वीर परस्पर कुपित हो रोषमें भरे हुए मंगल और बुधकी भाँति बारंबार गर्जते हुए युद्ध कर रहे थे
ఆ యుద్ధరంగంలో ఆ ఇద్దరు వీరులు క్రోధంతో నిండిపోయి, మళ్లీ మళ్లీ గర్జిస్తూ, అత్యంత ఉగ్రులై అంగారకుడు (మంగళుడు) మరియు బుధుడిలా పరస్పరం ఎదురెదురుగా దూసుకొచ్చారు।
Verse 42
राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कच: । अलनम्बुषं प्रत्युदियाद् बल॑ं शक्र इवाहवे
యుద్ధంలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ‘బల’ అనే దైత్యునిపై దాడి చేసినట్లే, క్రూరకర్ముడైన ఘటోత్కచుడు భయంకర కర్మలు చేసే అలంబుష అనే రాక్షసునిపై ఎదురుదాడికి దూసుకొచ్చాడు।
Verse 43
घटोत्कचस्तत: क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् । नवत्या सायकैस्ती&णैर्दारयामास भारत,भरतनन्दन! क्रोधमें भरे हुए घटोत्कचने नब्बे तीखे बाणोंद्वारा उस महाबली राक्षस अलम्बुषको विदीर्ण कर दिया
భారతనందనా! అప్పుడు క్రోధంతో మండిన ఘటోత్కచుడు ఆ మహాబల రాక్షసుణ్ని తొంభై పదునైన బాణాలతో చీల్చివేశాడు।
Verse 44
अलम्बुषस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् । बहुधा दारयामास शरै: संनतपर्वभि:,तब अलम्बुषने भी महाबली भीमसेनपुत्र घटोत्कचको झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा समरांगणमें बहुत प्रकारसे घायल कर दिया
యుద్ధరంగంలో అలంబుషుడు మహాబలుడైన భైమసేని—భీమసేనుని కుమారుడు ఘటోత్కచుని—వంగిన సంధులు గల బాణాలతో అనేక విధాలుగా గాయపరచి చీల్చివేశాడు.
Verse 45
व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ । यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ
అప్పుడు యుద్ధంలో బాణాలతో గాయపడి చీలిపోయిన ఆ ఇద్దరూ, దేవాసుర సంగ్రామంలో మహాబలులు బలాసురుడు మరియు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) గాయపడినప్పటికీ ఎలా ప్రకాశించారో అట్లే దీప్తిగా మెరిశారు.
Verse 46
शिखण्डी समरे राजन् द्रौणिमभ्युद्ययौ बली । अश्वत्थामा ततः क्रुद्ध/ शिखण्डिनमुपस्थितम्
రాజా! యుద్ధంలో బలవంతుడైన శిఖండీ ద్రోణుని కుమారుని ఎదిరిస్తూ ముందుకు దూసుకెళ్లాడు. అప్పుడు క్రోధించిన అశ్వత్థామ సమీపించిన శిఖండిని ఎదుర్కొనడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 47
नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्रकम्पयत् । शिखण्ड्यपि ततो राजन द्रोणपुत्रमताडयत्
అత్యంత పదునైన నారాచ బాణంతో అశ్వత్థామ శిఖండిని బలంగా గుచ్చి అతడిని వణికించాడు. ఆపై, రాజా, శిఖండీ కూడా ద్రోణపుత్రునిపై ప్రతిఘాతమిచ్చి గాయపరచాడు.
Verse 48
सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च । तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मुधे
అప్పుడు ఆ యుద్ధంలో వారు ఇద్దరూ బాగా మెరిపించిన, పదునైన, నునుపైన అంచులున్న బాణాలతోను, అనేక రకాల శరాలతోను పరస్పరం కొట్టుకున్నారు.
Verse 49
भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपति: । अभ्ययात् त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत,राजन! संग्रामशूर भगदत्तपर सेनापति विराटने बड़ी उतावलीके साथ आक्रमण किया। फिर तो उन दोनोंमें युद्ध होने लगा
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సేనాధిపతి విరాటుడు యుద్ధంలో శూరుడైన భగదత్తుని మీదకు వేగంగా దూసుకెళ్లెను. అప్పుడు వారిద్దరి మధ్య ఘోర సంగ్రామం ప్రారంభమైంది.
Verse 50
विराटो भगदत्तं तु शरवर्षेण भारत । अभ्यवर्षत् सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम्,भारत! विराटने अत्यन्त कुपित होकर भगदत्तपर अपने बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, मानो मेघ पर्वतपर जलकी बूँदें बरसा रहा हो
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! విరాటుడు మహా క్రోధంతో భగదత్తుని మీద బాణవర్షం కురిపించెను—మేఘం పర్వతంపై వర్షాన్ని కురిపించినట్లు.
Verse 51
भगदत्तस्ततस्तूर्ण विराट पृथिवीपतिम् । छादयामास समरे मेघ: सूर्यमिवोदितम्,तब जैसे बादल उगे हुए सूर्यको ढक लेता है, उसी प्रकार भगदत्तने समरभूमिमें बाणोंकी वर्षद्वारा पृथ्वीपति विराटको आच्छादित कर दिया
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం భగదత్తుడు సమరభూమిలో భూపతి విరాటుని మీద ఘనమైన బాణవర్షం కురిపించి కప్పివేసెను—మేఘం ఉదయించిన సూర్యుణ్ని కప్పినట్లు.
Verse 52
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृप: शारद्वतो ययौ । त॑ं कृप: शरवर्षेण छादयामास भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! శారద్వత కుమారుడైన కృపుడు కైకేయుల మహావీరుడు బృహత్క్షత్రుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు వెళ్లెను; కృపుడు అతనిని బాణవర్షంతో కప్పివేసెను.
Verse 53
गौतम॑ं कैकय: क्रुद्धः शरवृष्ट्या भ्यपूरयत् । भरतनन्दन! केकयराज बृहत्क्षत्रपर शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने आक्रमण किया और अपने बाणोंकी वर्षद्वारा उन्हें ढक दिया। तब केकयराजने भी क्ुद्ध होकर अपने सायकोंकी वर्षासे कृपाचार्यको आच्छादित कर दिया || ५२ ह || तावन्योन्यं हयान् हत्वा धनुश्छित्त्वा च भारत
సంజయుడు పలికెను—భరతనందనా! కైకేయ రాజు క్రోధంతో గౌతముడైన (కృపాచార్యుని) మీద బాణవృష్టిని కురిపించి అతనిని ముంచెత్తెను. ఓ భారతా! ఆపై వారిద్దరూ పరస్పరం గుర్రాలను చంపి, ధనుస్సులను తెంచివేశారు. రథాలు కోల్పోయి ఖడ్గాలు పట్టుకొని ఎదురెదురుగా నిలిచారు; అప్పుడు వారి మధ్య అత్యంత భయంకరమైన, దారుణమైన యుద్ధం చెలరేగింది.
Verse 54
विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ । तयोस्तदभवद् युद्ध घोररूपं सुदारुणम्
ఆ ఇద్దరు అజేయవీరులు పరస్పరం గుర్రాలను చంపి, ధనుస్సులను విరిచివేసి, రథరహితులై, అమర్షంతో ఉప్పొంగి ఖడ్గయుద్ధానికి ఎదురెదురుగా నిలిచారు. అప్పుడు, ఓ భారతా, వారి మధ్య అత్యంత ఘోరమైన, దారుణమైన యుద్ధం చెలరేగింది.
Verse 55
द्रुपदस्तु ततो राजन् सैन्धवं वै जयद्रथम् । अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतप:
రాజా! ఆపై శత్రుసంతాపకుడైన ద్రుపదుడు మహాహర్షంతో సింధురాజు జయద్రథునిపై దాడి చేశాడు. జయద్రథుడూ అదే ఉత్సాహంతో ఆనందభరితుడై అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు.
Verse 56
ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं॑ विशिखैस्त्रिभि: । ताडयामास समरे स च त॑ प्रत्यविध्यत,तत्पश्चात् सिन्धुराज जयद्रथने समरांगणमें तीन बाणोंद्वारा द्रपदको गहरी चोट पहुँचायी। ट्रुपदने भी बदलेमें उसे बींध डाला
ఆపై సింధురాజు జయద్రథుడు సమరంలో మూడు పదునైన బాణాలతో ద్రుపదుని కొట్టాడు. ద్రుపదుడూ ప్రతిగా అతనిని బాణంతో ఛేదించాడు.
Verse 57
तयोस्तदभवद् युद्ध घोररूपं सुदारुणम् । ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राड्रारकयोरिव,उन दोनोंका वह घोर एवं अत्यन्त भयंकर युद्ध शुक्र और मंगलके संघर्षकी भाँति नेत्रोंके लिये हर्ष उत्पन्न करनेवाला था
వారి మధ్య జరిగిన ఆ ఘోరమైన, అత్యంత దారుణమైన యుద్ధం—శుక్రుడు, అంగారకుడు పరస్పరం ఢీకొన్నట్లుగా—చూసేవారి కన్నులకు హర్షం కలిగించే దృశ్యమైంది.
Verse 58
विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोम॑ महाबलम् । अभ्ययाज्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत,आपके पुत्र विकर्णने तेज चलनेवाले घोड़ोंद्वारा महाबली सुतसोमपर धावा किया। तत्पश्चात् उनमें भारी युद्ध होने लगा
మీ కుమారుడు వికర్ణుడు వేగవంతమైన గుర్రాలతో మహాబలుడైన సుతసోమునిపై దాడి చేశాడు. ఆపై వారి మధ్య ఘోరయుద్ధం ప్రారంభమైంది.
Verse 59
विकर्ण: सुतसोम॑ तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरै: । सुतसोमो विकर्ण च तदद्भुतमिवाभवत्
సంజయుడు పలికెను—వికర్ణుడు బాణాలతో సుతసోముని గాయపరచినప్పటికీ అతనిని కదిలించలేకపోయెను. అలాగే సుతసోముడును వికర్ణుని చలింపజేయలేకపోయెను. ఆ ఇద్దరి అచల పరాక్రమము నిజముగా ఆశ్చర్యకరమై కనబడెను.
Verse 60
सुशर्माणं नरव्याप्रश्नेकितानो महारथ: । अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्ध: पाण्डवार्थे पराक्रमी,नरश्रेष्ठ पराक्रमी महारथी चेकितानने पाण्डवोंके लिये अत्यन्त कुपित होकर सुशर्मापर धावा किया
సంజయుడు పలికెను—నరవ్యాఘ్రమైన మహారథి చేకితానుడు పాండవుల కొరకు తీవ్రక్రోధంతో సుశర్మపై నేరుగా దూసుకెళ్లెను.
Verse 61
सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् | महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे,महाराज! सुशर्माने भारी बाण-वर्षाके द्वारा महारथी चेकितानको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोक दिया
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! సుశర్ముడు యుద్ధరంగమున ఘనమైన బాణవర్షముతో మహారథి చేకితానుని అడ్డగించి నిలిపెను.
Verse 62
चेकितानो<पि संरब्ध: सुशर्माणं महाहवे | प्राच्छादयत् तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు చేకితానుడును కోపోద్రిక్తుడై ఆ మహాసమరమున బాణవర్షముతో సుశర్ముని కప్పివేసెను; మహామేఘము వర్షధారలతో పర్వతమును ఆవరించునట్లు.
Verse 63
शकुनि: प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्त: सिंह इव द्विपम्
సంజయుడు పలికెను—రాజేంద్రా! పరాక్రమశాలియైన శకుని, బలంగా ముందుకు వస్తున్న ప్రతివింధ్యునిపై మత్తసింహము ఏనుగుపై దాడి చేయునట్లు దూసుకొచ్చెను.
Verse 64
यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्ध: सौबलं निशितै: शरै: । व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम्
సమరరంగంలో యుధిష్ఠిరుని కుమారుడు ప్రతివింధ్యుడు మహాక్రోధంతో సౌబలుడు (శకుని) పై పదునైన బాణాలతో చీల్చివేశాడు—యుద్ధభూమిలో మఘవాన్ ఇంద్రుడు దానవుణ్ని చీల్చినట్లుగా.
Verse 65
शकुनि: प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे । व्यदारयन्महाप्राज्ञ: शरै: संनतपर्वभि:,युद्धमें अपनेको बेधनेवाले प्रतिविन्ध्यको भी परम बुद्धिमान् शकुनिने झुके हुए गाँठवाले बाणोंसे घायल कर दिया
యుద్ధంలో తనను గుచ్చుతున్న ప్రతివింధ్యునినే మహాప్రాజ్ఞుడైన శకుని వంగిన ముడులు గల బాణాలతో ప్రతివిద్ధం చేసి చీల్చివేశాడు.
Verse 66
सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बोजानां महारथम् | श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे,राजेन्द्र! काम्बोजदेशके राजा पराक्रमी महारथी सुदक्षिणपर रणभूमिमें श्रुतकर्माने आक्रमण किया
రాజేంద్రా! సమరంలో పరాక్రమశాలియైన శ్రుతకర్ముడు కాంబోజుల మహారథుడైన రాజు సుదక్షిణుని మీదకు దూసుకెళ్లాడు.
Verse 67
सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् | विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम्
అప్పుడు సుదక్షిణుడు సమరంలో సహదేవుని కుమారుడైన మహారథుడు శ్రుతకర్ముణ్ని బాణాలతో గాయపరిచాడు; అయినా అతడిని కదిలించలేకపోయాడు—అతడు మైనాక పర్వతంలా అచలంగా నిలిచాడు.
Verse 68
श्रुतकर्मा ततः क्रुद्ध: काम्बोजानां महारथम् | शरैरबहुभिरानर्च्छदू दारयन्निव सर्वश:
ఆపై శ్రుతకర్ముడు క్రోధంతో కాంబోజుల మహారథుడు (సుదక్షిణుడు) పై అనేక బాణాలను కురిపించాడు—అతడిని అన్ని వైపులా చీల్చివేస్తున్నట్లుగా.
Verse 69
इरावानथ संक्ुद्धः श्रुतायुषमरिंदमम् । प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतप:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు పరంతపుడైన ఇరావాన్ కోపంతో రగిలి యుద్ధంలో శత్రుదమనుడైన శ్రుతాయుసుని ఎదుర్కొనుటకు దూసుకెళ్లెను. శ్రుతాయుసుడును ప్రయత్నపూర్వకంగా ఎదురుగా నిలిచి అతనిని ప్రతిఘటించెను.
Verse 70
आर्जुनिस्तस्य समरे हयान् हत्वा महारथ: । ननाद बलवन्नादं तत् सैन्यं प्रत्यपूरयत्
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమరంలో మహారథుడైన ఆర్జుని (ఇరావాన్) శ్రుతాయుసుని అశ్వాలను సంహరించి, బలమైన గర్జన చేశాడు; ఆ నాదంతో శత్రుసేన అంతటా మార్మోగింది.
Verse 71
श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्ध: फाल्गुने: समरे हयान् । निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం శ్రుతాయుసుడు కోపంతో సమరంలో ఫాల్గుని (అర్జునపుత్ర ఇరావాన్) అశ్వాలను గదాగ్రప్రహారంతో కొట్టి పడగొట్టెను. ఆపై వారిద్దరి మధ్య ఘోరమైన సమరం చెలరేగెను.
Verse 72
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् । ससेन॑ ससुतं वीर॑ संससज्जतुराहवे,अवन्तिदेशके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने सेना और पुत्रसहित वीर महारथी कुन्तिभोजके साथ युद्ध आरम्भ किया
సంజయుడు పలికెను—అవంతి రాజకుమారులైన వింద, అనువిందులు సేనతోను కుమారునితోను కూడిన వీర మహారథుడు కుంతిభోజుని యుద్ధానికి సవాలు చేశారు.
Verse 73
तत्राद्भुतमपश्याम तयोघघोरें पराक्रमम् । अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ నేను వారిద్దరి అద్భుతమైనను భయంకరమైనను పరాక్రమాన్ని చూచితిని. వారు తమ మహాసేనతో కలిసి స్థిరంగా నిలిచి పరస్పరం ఎదురెదురుగా యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
Verse 74
अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत् | कुन्तिभोजश्न तं॑ तूर्ण शरब्रातैरवाकिरत्,अनुविन्दने कुन्तिभोजपर गदासे आघात किया। तब कुन्तिभोजने भी तुरंत ही अपने बाणसमूहोंद्वारा उसे आच्छादित कर दिया
సంజయుడు అన్నాడు—అనువిందుడు గదతో కుంతిభోజుని కొట్టాడు. కుంతిభోజుడు వెంటనే బాణవర్షం కురిపించి అతనిని అన్ని వైపులా కప్పివేశాడు.
Verse 75
कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकै: । सचतं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत्
సంజయుడు అన్నాడు—కుంతిభోజుని కుమారుడు కూడా బాణాలతో విందను గాయపరిచాడు. విందుడు కూడా ప్రతిగా అతనిని గాయపరిచాడు; అది ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యంలా కనిపించింది.
Verse 76
केकया भ्रातर: पञ्च गान्धारान् पञठ्च मारिष | ससैन्यास्ते ससैन्यांश्ष॒ योधयामासुराहवे
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా, కేకయుల ఐదుగురు సోదరులు తమ సైన్యాలతో వచ్చి, తమ సైన్యాలతోనే నిలిచిన గాంధారుల ఐదుగురు వీరులతో యుద్ధంలో తలపడ్డారు.
Verse 77
वीरबाहुश् ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् | उत्तरं योधयामास विव्याध निशितै: शरै:
సంజయుడు అన్నాడు—మీ కుమారుడు వీరబాహుడు విరాట వంశానికి చెందిన శ్రేష్ఠ రథికుడు ఉత్తరునితో యుద్ధం చేసి, పదునైన బాణాలతో అతనిని గాయపరిచాడు.
Verse 78
चेदिराट् समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत्,राजन! चेदिराजने समरांगणमें उलूकपर धावा किया और उसे अपने बाणोंकी वर्षासे बींध डाला। वैसे ही उलूकने भी पंखयुक्त तीखे बाणोंद्वारा चेदिराजको गहरी चोट पहुँचायी
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా, సమరంలో చేది రాజు ఉలూకుని ఎదుర్కొంటూ దూసుకెళ్లి బాణవర్షంతో అతనిని గాయపరిచాడు. ఉలూకుడు కూడా ప్రతిగా పంక్తులతో కూడిన పదునైన బాణాలతో చేది రాజుకు లోతైన గాయం చేశాడు.
Verse 79
तथैव शरवर्षेण उलूकं॑ समविद्धयत । उलूकश्चापि त॑ं बाणैर्निशितैलोमवाहिभि:
అదేవిధంగా చేది రాజు బాణవర్షంతో ఉలూకుని బాగా గుచ్చాడు. రాజా, ఉలూకుడూ పదునైన పక్షపత్రబాణాలతో చేది రాజును ప్రతిగా ఛేదించి ఘోరంగా గాయపరిచాడు.
Verse 80
तयोरयुद्धं समभवद् घोररूपं विशाम्पते । दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ
ప్రజానాథా! ఆ ఇద్దరి మధ్య భయంకర రూపమైన యుద్ధం చెలరేగింది. ఎవరికీ ఓడని ఆ ఇద్దరు వీరులు తీవ్రమైన కోపంతో పరస్పరం చీల్చివేయాలని ఉగ్రంగా పోరాడారు.
Verse 81
एवं द्वन्दडसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् । पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले,इस प्रकार उस घमासान युद्धमें आपके और पाण्डवपक्षके रथ, हाथी, घोड़े और पैदल सैन्यके सहसोरों योद्धाओंमें द्वन्ध-युद्ध चल रहा था
ఇలా ఆ సమరంలో—మీ సేనలూ వారి సేనలూ కలగలిసిపోయిన ఆ గందరగోళ క్షేత్రంలో—రథికులు, గజారోహులు, అశ్వారోహులు, పాదాతులు వేలకొలది ద్వంద్వయుద్ధాలు సాగించారు.
Verse 82
मुहूर्तमिव तद् युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् | तत उन्मत्तवद् राजन न प्राज्ञायत किंचन
మహారాజా! కొద్దిసేపు ఆ యుద్ధం చూడటానికి మధురంగా అనిపించింది; తరువాత, రాజా, అది ఉన్మత్తుడిలా భయంకర ఉగ్రతకు చేరింది. ఆ వేళ ఎవరికీ ఏదీ స్పష్టంగా తెలియలేదు.
Verse 83
गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ । अश्वो5श्व॑ं समभिप्रायात् पदातिश्न॒ पदातिनम्
ఆ యుద్ధభూమిలో గజం గజంతో ఢీకొంది, రథికుడు రథికుడిపై దూసుకెళ్లాడు, అశ్వారోహి అశ్వారోహిపై పడి దాడి చేశాడు, పాదాతుడు పాదాతుడితో యుద్ధం చేశాడు.
Verse 84
ततो युद्ध सुदुर्धर्ष व्याकुलं समपद्यत । शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम्,कुछ ही देरमें उस रणक्षेत्रके भीतर शूरवीर सैनिकोंका एक-दूसरेसे भिड़कर अत्यन्त दुर्धर्ष एवं घमासान युद्ध होने लगा
ఆపై ఆ రణభూమిలో వీరులు పరస్పరం ఎదురెదురుగా చేరి ఢీకొనగానే, యుద్ధం క్షణంలోనే అత్యంత దుర్ధర్షంగా, కలవరభరితంగా, ఘోర ఘమాసానంగా మారింది।
Verse 85
तत्र देवर्षय: सिद्धाश्चारणाश्न समागता: । प्रैक्षनत तद् रणं घोरं देवासुरसमं भुवि,वहाँ आये हुए देवर्षियों, सिद्धों तथा चारणोंने भूतलपर होनेवाले उस युद्धको देवासुर- संग्रामके समान भयंकर देखा
అక్కడ దేవర్షులు, సిద్ధులు, చారణులు సమాగమమై, భూమిపై జరుగుతున్న ఆ ఘోర యుద్ధాన్ని దేవాసుర సంగ్రామంలా భయంకరమని దర్శించారు।
Verse 86
ततो दन्तिसहस्राणि रथानां चापि मारिष | अश्वौघा: पुरुषौघाश्व विपरीतं समाययु:
ఆపై, ఓ మారిషా! వేలాది ఏనుగులు, రథాలు, అలాగే అశ్వదళాలూ పాదాతిదళాలూ—మునుపటి ఏకద్వంద్వ క్రమాన్ని విడిచి—అస్తవ్యస్తంగా ఒకేసారి దూసుకొచ్చాయి; అందువల్ల అందరూ అందరితో యుద్ధం చేయసాగారు।
Verse 87
तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तय: । सादिनश्न नरव्याप्र युध्यमाना मुहुर्मुहु:,नरश्रेष्ठ) जहाँ-जहाँ दृष्टि जाती, वहीं रथ, हाथी, घुड़सवार और पैदल सैनिक बारंबार युद्ध करते दिखायी देते थे
హే నరవ్యాఘ్రా! ఎక్కడ చూసినా అక్కడ రథాలు, ఏనుగులు, అశ్వారోహులు, పాదాతులు—మళ్లీ మళ్లీ యుద్ధంలో నిమగ్నమై కనిపించేవారు।
Verse 126
आनर्च्छतु: शरैघेरिस्तक्षमाणौ परस्परम् | उन दोनोंमें बड़ा भयंकर रोमांचकारी युद्ध हुआ। सात्यकिने कृतवर्माको और कृतवर्मनि सात्यकिको भयंकर बाणोंसे घायल करते हुए एक-दूसरेको बड़ी पीड़ा पहुँचायी
ఆపై వారు ఇద్దరూ ఘోర బాణాలతో పరస్పరం దాడి చేస్తూ, ఒకరినొకరు గాయపరచుకున్నారు; ఈ విధంగా సాత్యకి మరియు కృతవర్మ మధ్య అత్యంత భయంకరమైన, ఉత్కంఠభరితమైన యుద్ధం జరిగింది; ఇద్దరూ ఒకరికి ఒకరు తీవ్రమైన బాధ కలిగించారు।
Verse 136
वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ । वे दोनों महाबली वीर सर्वांगमें बाणोंसे छिदे होनेके कारण वसन्त-ऋतुमें खिले हुए दो पुष्पयुक्त पलाश वृक्षोंके समान शोभा पा रहे थे
వసంతకాలంలో ఆ ఇద్దరు మహాబలవంతులైన వీరులు, శరీరమంతా బాణాలతో ఛిద్రమై, పుష్పాలతో మచ్చలైన పుష్పిత కింశుక (పలాశ) వృక్షాల జంటలా ప్రకాశించారు।
Verse 176
अन्योन्यं च शरै: क्रुद्धों ततक्षाते परस्परम् | तत्पश्चात् शत्रुमर्दन अभिमन्युने अन्य दो तीखे बाणोंसे बृहद्बलके ध्वजको काट डाला
ఆపై వారు ఇద్దరూ కోపోద్రిక్తులై పదునైన బాణాలతో పరస్పరం గుచ్చుకొనసాగారు. తరువాత శత్రుమర్దనుడైన అభిమన్యుడు రెండు తీక్ష్ణ బాణాలతో బృహద్బలుని ధ్వజాన్ని కోసివేశాడు; మరొక బాణంతో అతని పృష్ఠరక్షకుణ్ని, ఇంకొక బాణంతో సారథిని సంహరించాడు. అనంతరం వారు ఇద్దరూ అత్యంత క్రోధంతో తీక్ష్ణ సాయకాలతో ఒకరినొకరు భేదించసాగారు।
Verse 186
भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत् । युद्धमें अभिमान प्रकट करनेवाले, घमंडी और पहलेके वैरी आपके महारथी पुत्र दुर्योधनसे भीमसेन युद्ध करने लगे
సంజయుడు చెప్పెను—భీమసేనుడు నీ కుమారుడైన దుర్యోధనునితో యుద్ధం చేశాడు. యుద్ధంలో అహంకారాన్ని ప్రదర్శించే, దర్పంతో నిండిన, పూర్వవైరి అయిన నీ మహారథి కుమారుడు దుర్యోధనుని భీముడు సమరంలో నేరుగా ఎదుర్కొన్నాడు।
Verse 196
अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे । वे दोनों नरश्रेष्ठ महाबली वीर कुरुकुलके प्रधान व्यक्ति थे। उन्होंने समरांगणमें एक- दूसरेपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
సంజయుడు చెప్పెను—రణభూమిలో వారు ఇద్దరూ ఒకరిపై ఒకరు బాణవర్షం కురిపించారు. వారు ఇద్దరూ నరశ్రేష్ఠులు, మహాబలవంతులైన వీరులు, కురువంశపు ప్రధానులు; సమరాంగణంలో పరస్పరం శరవర్షాన్ని ప్రారంభించారు।
Verse 216
अविध्यन्निशितैर्बाणर्बहुभिमर्म भेदिभि: । दुःशासनने आगे बढ़कर मर्मस्थानोंको विदीर्ण करनेवाले अपने बहुसंख्यक तीखे बाणोंद्वारा महाबली नकुलको घायल कर दिया
సంజయుడు చెప్పెను—దుఃశాసనుడు ముందుకు దూసుకువచ్చి, మర్మస్థానాలను చీల్చే అనేక తీక్ష్ణ బాణాలతో మహాబలవంతుడైన నకులుని గాయపరిచాడు।
Verse 316
त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम् भरतनन्दन! एक ओरसे धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया। तब द्रोणने अत्यन्त क्रुद्ध होकर युद्धमें दूसरोंके मारनेके साधनभूत धृष्टद्युम्नके सुदृढ़ धनुषके तीन टुकड़े कर डाले
సంజయుడు పలికెను—భరతనందనా! సమరమధ్యంలో ద్రోణాచార్యుడు పాంచాలపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుని ధనుస్సును మూడు ముక్కలుగా చీల్చెను. ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణునిపై నేరుగా దాడి చేయగా, ద్రోణుడు మహాక్రోధంతో అనేకుల వధకు సాధనమగు ఆ దృఢధనుస్సును త్రిధా చేసి అతని దాడిని అడ్డుకున్నాడు।
Verse 326
प्रेषयामास समरे सो5स्य काये न्न्यमज्जत । तदनन्तर उस रणक्षेत्रमें उन्होंने द्वितीय कालदण्डके समान अत्यन्त भयंकर बाण चलाया। वह बाण धूृष्टद्युम्नके शरीरमें धँस गया
సంజయుడు పలికెను—సమరంలో అతడు ఒక బాణాన్ని ప్రయోగించెను; అది అతని దేహంలోకి దూరిపోయెను. అనంతరం రణక్షేత్రంలో మరణదండమునకు రెండవదానివలె అత్యంత భయంకరమైన బాణాన్ని విడిచెను; ఆ బాణం ధృష్టద్యుమ్నుని శరీరంలో గుచ్చుకొని నిలిచెను।
Verse 776
उत्तरश्षापि तं वीर विव्याध निशितै: शरै: । आपके पुत्र वीरबाहुने विराटके पुत्र श्रेष्ठ रथी उत्तरके साथ युद्ध किया और उसे तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया। उत्तरने भी वीरबाहुको अपने तीक्ष्ण सायकोंका लक्ष्य बनाकर बेध डाला
సంజయుడు పలికెను—ఉత్తరుడును ఆ వీరుని పదునైన బాణాలతో గాయపరచెను. రథయోధుల సంగ్రామంలో ఇద్దరూ ఒకరి పురోగతిని మరొకరు అడ్డుకొనుటకు సూటిగా లక్ష్యాన్ని ఛేదించే తీక్ష్ణ శరాలతో పరస్పరం ప్రహరించారు।
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra juxtaposes fate (diṣṭa) and human effort (pauruṣa) while questioning why overwhelming martial authority (Bhīṣma, Droṇa) does not yield immediate results—an implicit inquiry into whether outcomes are governed by moral order, competence, or inevitability.
The chapter models that battlefield effectiveness depends on systems and support (chariot-team integrity, allies, reinforcements) rather than isolated heroism; resilience includes rapid adaptation across weapons and roles when primary capacities are neutralized.
No formal phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-commentary functions implicitly through Sañjaya’s framing that the conflict’s severity exceeds ordinary measures and through the narrative demonstration of constrained agency under dharma and circumstance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.