Adhyaya 70
वंशानुकीर्तनम् — Genealogical Recitation from Dakṣa to Yayāti and the Establishment of the Paurava Line
Upa-parva: Vaṃśānucarita (Genealogical Prelude: Dakṣa–Manu–Yayāti–Pūru Lineage)
Vaiśaṃpāyana announces to Janamejaya a systematic recitation of lineages: the descent from the Pracetases to Dakṣa, Dakṣa’s progeny, and the distribution of Dakṣa’s daughters to Dharma, Kaśyapa, Kāla, and Soma (Indu). From Kaśyapa and Dākṣāyaṇī arise the Ādityas, including Vivasvān; from Vivasvān comes Yama; and from Martāṇḍa arises Manu Vaivasvata, from whom human lineages proliferate. The chapter then enumerates Manu’s sons and notes internecine dissension leading to extinction of many lines. Purūravas appears with exceptional status and later moral decline: conflict with brāhmaṇas, refusal to return appropriated valuables, and a resulting curse and downfall. The narrative proceeds through Āyu and his descendants, presenting Nahūṣa’s rule and overreach, followed by Yayāti’s prosperous reign. A key ethical-political episode follows: afflicted by premature old age due to a curse, Yayāti requests his sons to exchange their youth for his old age. The elder sons refuse; the youngest, Pūru, accepts, thereby securing royal succession. Yayāti later acknowledges the insufficiency of desire (kāma) even after extended enjoyment, installs Pūru as king, and withdraws in accordance with time-bound duty.
Chapter Arc: मृगया के उन्माद में सहस्रों मृगों का वध कर, महाराज दुष्यन्त अपने बल और पराक्रम के साथ वन की ओर बढ़ते हैं—पर शीघ्र ही वे अकेले, क्षुधा-पिपासा से पीड़ित, एक अनजानी शून्यता में आ खड़े होते हैं। → ऊसर, वृक्षशून्य प्रदेश को पार कर राजा एक दूसरे विशाल, मनोहर वन में प्रवेश करते हैं जहाँ शीतल, सुगन्धित पवन पुष्प-रेणु बिखेरता है। प्रकृति का यह सौन्दर्य उन्हें मोह लेता है और आगे खींचता है—मानो कोई अदृश्य संकेत उन्हें किसी नियति-स्थल की ओर ले जा रहा हो। → वन के तट पर कश्यप-गोत्रीय महात्मा कण्व का रमणीय, तपस्या-रक्षित आश्रम प्रकट होता है—यज्ञविद्या, यजुर्वेद-ज्ञान और मधुर सामगान से शोभित, ऋषिगणों से सेवित। राजा मंत्रिमण्डल और पुरोहित सहित उस ‘उत्तमाश्रम’ में प्रवेश करते हैं और उसकी दिव्यता देखकर तृप्त नहीं होते। → अध्याय का समापन आश्रम के गुण-वैभव और पवित्र वातावरण के स्थापन से होता है—यह स्पष्ट कर दिया जाता है कि दुष्यन्त का आगमन किसी साधारण वन-भ्रमण का परिणाम नहीं, बल्कि एक धर्म-नियोजित कथा-द्वार है। → कण्वाश्रम में प्रवेश के साथ प्रश्न खुला रह जाता है—इस तपोवन में राजा को कौन-सा साक्षात्कार होने वाला है, और यह सौन्दर्य-शान्ति किस आगामी उलटफेर की भूमिका है?
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-ए क्र सप्ततितमो< ध्याय: तपोवन और कण्वके आश्रमका वर्णन तथा राजा दुष्पन्तका उस आश्रममें प्रवेश वैशम्पायन उवाच ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहन: । राजा मृगप्रसड्रेन वनमन्यद् विवेश ह
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ తరువాత రాజు దుష్యంతుడు సైన్యము, వాహనములతో కూడి వేలాది అడవి మృగములను వధించి, వేట ఉత్సాహపు వేగముతో ఒక్క మృగమును వెంబడించుచు మరొక అరణ్యములో ప్రవేశించెను।
Verse 2
एक एवोत्तमबल: क्षुत्पिपासाश्रमान्वित: । स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत्
ఉత్తమ బలముగలవాడైనను ఆకలి, దాహము, శ్రమలతో బాధపడుచు రాజు దుష్యంతుడు ఆ వేళ ఒంటరిగా ఉండెను। అరణ్యాంతమునకు చేరి అతడు వృక్షరహితమైన విస్తారమైన శూన్య ఉషర ప్రదేశమును చూచెను।
Verse 3
तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् । मन: प्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च
ఆ ప్రదేశమును కూడా దాటి నృపతి ఉత్తమ ఆశ్రమములతో అలంకృతమైన మహా అరణ్యమునకు చేరెను। అది చూడటానికి అత్యంత మనోహరమై, దాని దర్శనమాత్రముతోనే మనస్సులో అపూర్వ హర్షమును కలిగించెను।
Verse 4
शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद् वनम् । पुष्पितै: पादपै: कीर्णमतीव सुखशाद्धलम्
శీతల మృదువాయువులతో నిండిన మార్గమున అతడు ముందుకు సాగి మరొక మహా అరణ్యమునకు వెళ్లెను; అది పుష్పించిన వృక్షములతో నిండినది, అత్యంత సుఖదమైన কোমల హరిత తృణములతో పరచబడినది।
Verse 5
विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादैश्व झिललीकगणनादितम्
ఆ వనం విస్తారమైనది; మధుర స్వరములతో పలుకే వివిధ పక్షుల కిలకిలారవములతో అది నినదించుచుండెను। ఎక్కడో పుంకోకిలల స్పష్ట కూయుడు, మరెక్కడో జిలుకల గుంపుల సన్నని నిరంతర ఝంకారము వినిపించుచుండెను।
Verse 6
प्रवृद्धविटपैर्वृक्षै: सुखच्छायै: समावृतम् । षट्पदाघ॒ूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्
అక్కడ చుట్టూ పెద్ద పెద్ద కొమ్మలతో విస్తరించిన మహావృక్షాలు సుఖదాయకమైన చల్లని నీడను కప్పి ఉంచాయి; ఆ వృక్షాల కింద అంతటా భ్రమరాలు గుంజుతూ తిరుగుతున్నాయి. ఈ విధంగా ఆ స్థలం పరమ లక్ష్మితో నిండినట్లు అపూర్వ శోభతో ప్రకాశించింది.
Verse 7
नापुष्प: पादप: वक्रिन्नाफलो नापि कण्टकी । षट्पदैर्नाप्पपाकीर्णस्तस्मिन् वै कानने5भवत्
ఆ వనంలో పూలు లేని చెట్టు లేదు, ఫలాలు లేని చెట్టు లేదు; భ్రమరాలు కూర్చోని చోటు కూడా లేదు. ముల్లుచెట్లు అయితే వెతికినా అక్కడ కనిపించేవి కావు.
Verse 8
विहगैनदितं पुष्पैरलंकृतमतीव च । सर्वर्तुकुसुमैर्वक्षै: सुखच्छायै: समावृतम्
అక్కడ అంతటా అనేక పక్షుల కిలకిలారవం వినిపించేది. రకరకాల పుష్పాలు ఆ వనాన్ని అత్యంతంగా అలంకరించాయి. అన్ని ఋతువులలో పూసే, సుఖదాయకమైన నీడనిచ్చే వృక్షాలు చుట్టూ విస్తరించి ఉన్నాయి.
Verse 9
मनोरमं महेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् । मारुताकलितास्तत्र द्रुमा: कुसुमशाखिन:
మహాధనుర్ధరుడు ఆ అత్యుత్తమమైన, మనోహరమైన వనంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ గాలికి కదిలి పుష్పభరిత శాఖలున్న వృక్షాలు ఊగుతున్నాయి.
Verse 10
पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसृजंस्ते पुन: पुनः । दिवःस्पृशो5थ संघुष्टा: पक्षिभिर्मधुरस्वनै:
వారు మళ్లీ మళ్లీ విచిత్రమైన పుష్పవృష్టిని కురిపించారు. అప్పుడు ఆకాశాన్ని తాకే ప్రదేశాలు మధురస్వర పక్షుల కలరవంతో మార్మోగాయి.
Verse 11
महान् धनुर्थर राजा दुष्यन्तने इस प्रकार मनको मोह लेनेवाले उस उत्तम वनमें प्रवेश किया। उस समय फूलोंसे भरी हुई डालियोंवाले वृक्ष वायुके झकोरोंसे हिल-हिलकर उनके ऊपर बार-बार अदभुत पुष्प-वर्षा करने लगे। वे वृक्ष इतने ऊँचे थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాధనుర్ధరుడైన ప్రతాపశాలి రాజు దుష్యంతుడు మనస్సును మోహింపజేసే ఆ ఉత్తమ వనంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు పుష్పభారంతో వంగిన కొమ్మలున్న వృక్షాలు గాలివేగానికి ఊగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ అతనిపై ఆశ్చర్యకరమైన పుష్పవర్షాన్ని కురిపించాయి. అవి అంత ఎత్తుగా నిలిచి, ఆకాశాన్ని తాకబోతున్నట్లుగా కనిపించాయి. వాటిపై కూర్చున్న మధురభాషి పక్షుల మధుర స్వరాలు ఆ వనాంతరంలో మార్మోగాయి. అక్కడ వృక్షాలు నానావర్ణ పుష్పవస్త్రాలు ధరించినట్లుగా ప్రకాశించాయి. పుష్పభారంతో వంగిన কোমల పల్లవాలపై మధులాలస భ్రమరాలు మధుర గుంజారాన్ని చేసాయి. రాజు దుష్యంతుడు అక్కడ పుష్పరాశులతో అలంకరించబడిన, లతామండపాలతో శోభించిన అనేక రమణీయ ప్రదేశాలను చూశాడు; హృదయానందాన్ని పెంపొందించే ఆ మనోహర స్థలాలను దర్శించి, మహాతేజస్వి రాజు ఆ సమయంలో పరమ హర్షంతో నిండిపోయాడు.
Verse 12
रुवन्ति रावान् मधुरान् षट्पदा मधुलिप्सव: । तत्र प्रदेशांश्व बहून् कुसुमोत्करमण्डितान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ మధులాలస భ్రమరాలు మధుర ధ్వనులతో గుంజారించుచుండెను. ఆ వనంలో రాజు పుష్పరాశులతో అలంకరించబడిన, లతాపుష్పసంపదతో శోభించిన అనేక రమణీయ ప్రదేశాలను చూశాడు. మనస్సు ఆనందాన్ని పెంపొందించే ఆ మనోహర స్థలాలను దర్శించి, తేజోవంతుడైన రాజు దుష్యంతుడు ఆ సమయంలో పరమానందంతో నిండిపోయాడు.
Verse 13
लतागृहपरिक्षिप्तान् मनस: प्रीतिवर्धनान् । सम्पश्यन् सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा
వైశంపాయనుడు పలికెను—లతాగృహాలతో (లతామండపాలతో) చుట్టుముట్టబడి, మనస్సు ప్రీతిని పెంపొందించే ఆ రమణీయ ప్రదేశాలను చూస్తూ, మహాతేజస్వి రాజు దుష్యంతుడు ఆ సమయంలో ఆనందితుడయ్యాడు.
Verse 14
परस्पराश्लिष्टशाखै: पादपै: कुसुमान्वितै: । अशोभत वन तत् तु महेन्द्रध्वजसंनिभै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—పుష్పాలతో నిండిన వృక్షాలు పరస్పరం కొమ్మలను కలిపి, ఆలింగనం చేసుకున్నట్లుగా ఉండగా, ఆ వనం అపూర్వంగా శోభించింది. ఆ గగనచుంబి వృక్షాలు మహేంద్రధ్వజంలా కనిపించి, వాటివల్ల ఆ అరణ్యానికి మహిమాన్విత వైభవం చేకూరింది.
Verse 15
सिद्धचारणसंघैश्न गन्धर्वाप्सरसां गणै: । सेवितं वनमत्यर्थ मत्तवानरकिन्नरम्,सिद्ध-चारणसमुदाय तथा गन्धर्व और अप्सराओंके समूह भी उस वनका अत्यन्त सेवन करते थे। वहाँ मतवाले वानर और किन्नर निवास करते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ వనాన్ని సిద్ధ-చారణ సమూహాలు, అలాగే గంధర్వులు మరియు అప్సరసల గణాలు అత్యంతంగా సేవించుచుండిరి. అక్కడ ఉల్లాసమత్త వానరాలు, కిన్నరులు కూడా నివసించుచుండిరి; అందువల్ల ఆ వనం సాధారణ భూమి కాక, దివ్యమైన పవిత్ర లోకంలా కనిపించింది.
Verse 16
सुख: शीत: सुगन्धी च पुष्परेणुवहो5निल: । परिक्रामन् वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया,उस वनमें शीतल, सुगन्ध, सुखदायिनी मन्द वायु फ़ूलोंके पराग वहन करती हुई मानो रमणकी इच्छासे बार-बार वृक्षोंक समीप आती थी
ఆ వనంలో శీతలమై, సుగంధభరితమై, సుఖదాయకమైన మృదువాయువు పుష్పరేణువులను మోసుకుంటూ, ఆనందాన్ని కోరినట్లుగా పదేపదే వృక్షాల సమీపానికి వచ్చి అటూ ఇటూ సంచరిస్తున్నట్లు అనిపించింది।
Verse 17
एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वन॑ नृप: । नदीकच्छोद्धवं कान्तमुच्छितध्वजसंनिभम्
రాజు ఆ వనాన్ని దర్శించాడు—అది సర్వోత్తమ గుణాలతో సమృద్ధమై, మాలినీ నది కచ్ఛభూమి వెంట విస్తరించి, ఎత్తెత్తుగా ఎగసిన ధ్వజాల వలె నిలిచిన మహావృక్షాలతో నిండినందున అత్యంత కాంతిమంతంగా కనిపించింది।
Verse 18
प्रेक्षमाणो वन॑ तत् तु सुप्रहृष्टविहड्रमम् । आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम्
రాజు ఆ వనసౌందర్యాన్ని తిలకిస్తూ ఉండగా—అక్కడ పక్షులు పరమానందంతో కలకలలాడుతుండగా—అతని దృష్టి ఒక శ్రేష్ఠ ఆశ్రమంపై పడింది; అది అత్యంత రమ్యమై, మనోహరమై కనిపించింది।
Verse 19
नानावृक्षसमाकीर्ण सम्प्रज्वलितपावकम् । त॑ तदाप्रतिमं श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत्
నానావిధ వృక్షాలతో నిండిన ఆ ఆశ్రమంలో స్థలస్థలాల్లో పవకము (పవిత్రాగ్ని) ప్రకాశిస్తూ ఉండేది. ఆ సమయంలో ఆ అపూర్వ ఆశ్రమాన్ని చూసి శ్రీమాన్ దుష్యంత రాజు మనసులోనే గాఢంగా గౌరవించాడు।
Verse 20
यतिभिर्वालखिल्यैश्न वृतं मुनिगणान्वितम् । अग्न्यगारैश्न बहुभि: पुष्पसंस्तरसंस्तृतम्
ఆ ఆశ్రమం యతులు, వాలఖిల్య ఋషులు మరియు ఇతర మునిగణాలతో నిండిపోయి ఉండేది. అనేక అగ్నిహోత్ర గృహాలతో అది అలంకృతమై, నేలంతా రాలిన పుష్పాలతో కప్పబడి పుష్పసంస్తరము (పూల పరుపు) పరచినట్లు కనిపించింది।
Verse 21
महाकच्छैर्बृहद्धिश्व विभ्राजितमतीव च । मालिनीमभितो राजन् नदीं पुण्यां सुखोदकाम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, మహా పొదలు మరియు ఎత్తెత్తైన వృక్షాలతో ఆ ఆశ్రమం అత్యంత ప్రకాశవంతంగా వెలిగింది. దాని మధ్యగా పుణ్యజలమయిన మాలినీ నది ప్రవహించుచుండెను; ఆమె జలం శీతలమై, సుఖదమై, మధురమై ఉండెను. ఆమె రెండు తీరం వెంట ఆ ఆశ్రమం విస్తరించి ఉండెను.
Verse 22
नैकपक्षिगणाकीर्णा तपोवनमनोरमाम् | तत्र व्यालमृगान् सौम्यान् पश्यन् प्रीतिमवाप सः
ఆ ప్రాంతం అనేక జలపక్షుల గుంపులతో నిండిపోయి ఉండెను; తీరాల వెంట ఉన్న తపోవనాల సౌందర్యం దాని మనోహరతను మరింత పెంచెను. అక్కడ విషసర్పాలు మరియు అడవి మృగాలు కూడా సౌమ్యంగా, అహింసాభావంతో నివసించుచుండెను. అది చూచి రాజు మహా ఆనందం పొందెను.
Verse 23
त॑ चाप्रतिरथ: श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत । देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—శ్రీమంతుడైన అపరతిరథ వీరుడు ఆ ఆశ్రమాన్ని చేరెను; అది దేవలోకంలా ప్రకాశించుచు, అన్ని వైపులా అత్యంత మనోహరంగా ఉండెను.
Verse 24
नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः । सर्वप्राणभूतां तत्र जननीमिव घिछिताम्
అతడు ఆశ్రమానికి ఆనుకొని ప్రవహించే పుణ్యజలమయిన నదిని కూడా చూచెను; అది అక్కడ సమస్త ప్రాణులకు జననీమాత వలె శోభించుచుండెను.
Verse 25
सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् । सकिन्नरगणावासां वानरफक्षनिषेविताम्
ఆమె తీరాలలో చక్రవాక-చక్రవాకీలు కిలకిలలాడుచుండెను. నదీజలంలో అనేక పుష్పాలు నురగలవలె ప్రవహించుచుండెను. తీరప్రాంతంలో కిన్నరగణాల నివాసస్థానములు ఉండెను; వానరములు మరియు ఋక్షములు కూడా ఆ నదీజలాన్ని సేవించుచుండెను.
Verse 26
पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनैरुपशोभिताम् । मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—వేదశాస్త్రాల పవిత్ర స్వాధ్యాయధ్వనితో ఆ నదీతీరప్రదేశం మార్మోగుచుండెను; అనేక సుందరమైన ఇసుకతీరాలు దాని శోభను పెంచుచుండెను. మత్తగజములు, వ్యాఘ్రములు, మహానాగరాజులును మాలినీ నదీ తీరమున ఆశ్రయమొందుకొని తరచుగా సంచరించుచుండిరి—పవిత్రత, విద్య, అరణ్యప్రకృతి సమరసముగా నిలిచినట్లు.
Verse 27
तस्यास्तीरे भगवत: काश्यपस्य महात्मन: । आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम्,उसके तटपर ही कश्यपगोत्रीय महात्मा कण्वका वह उत्तम एवं रमणीय आश्रम था। वहाँ महर्षियोंके समुदाय निवास करते थे
ఆ నది తీరమున కాశ్యపగోత్రీయ మహాత్ముడు, భగవాన్ కణ్వుని శ్రేష్ఠమూ రమ్యమూ అయిన ఆశ్రమము ఉండెను; అక్కడ మహర్షుల సమూహము నివసించి సేవలో నిమగ్నమై యుండిరి.
Verse 28
नदीमाश्रमसम्बद्धां दृष्टवा55श्रमपदं तथा । चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा,उस मनोहर आश्रम और आश्रमसे सटी हुई नदीको देखकर राजाने उस समय उसमें प्रवेश करनेका विचार किया
ఆ మనోహర ఆశ్రమస్థలమును, ఆశ్రమమునకు ఆనుకొని ప్రవహించు నదిని చూచి, రాజు ఆ క్షణమే అందులో ప్రవేశించుటకు సంకల్పించెను.
Verse 29
अलंकृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया । नरनारायणस्थानं गड़येवोपशोभितम्,टापुओंसे युक्त तथा सुरम्य तटवाली मालिनी नदीसे सुशोभित वह आश्रम गंगा नदीसे शोभायमान भगवान् नर-नारायणके आश्रम-सा जान पड़ता था
ద్వీపములతో నిండిన, సుందర తీరములు గల మాలినీ నదిచే అలంకృతమైన ఆ ఆశ్రమము, గంగచే శోభితమైన భగవాన్ నర-నారాయణుల స్థానమువలె ప్రకాశించుచున్నట్లు కనబడెను.
Verse 30
मत्तबर्हिणसंघुष्ट प्रविवेश महद् वनम् | तत् स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्षभ:
వైశంపాయనుడు పలికెను—మత్త మయూరముల కేకలతో మార్మోగుచున్న ఆ మహావనములో నరశ్రేష్ఠుడు ప్రవేశించెను. ఆపై ఆ నరర్షభుడు చైత్రరథ వనమువలె ఖ్యాతిగాంచిన ఒక రమ్యప్రదేశమును సమీపించెను.
Verse 31
अतीवगुणसम्पन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा | महर्षि काश्यपं द्रष्टमथ कण्वं तपोधनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు అపార గుణసంపన్నుడై, వాక్కుతో వర్ణించలేని తేజస్సు కల మహర్షి కాశ్యపుని దర్శించాడు; అలాగే తపస్సు-ధనమై నిలిచిన మహర్షి కణ్వుని కూడా చూచెను.
Verse 32
ध्वजिनीमश्वसम्बाधां पदातिगजसंकुलाम् । अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच स:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ధ్వజాలతో అలంకృతమై, అశ్వాలతో నిండినది, పదాతి-గజాలతో కిక్కిరిసిన ఆ సేనను వనద్వారమున నిలిపి అతడు ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 33
तदनन्तर नरश्रेष्ठ दुष्यन्तने अत्यन्त उत्तम गुणोंसे सम्पन्न कश्यपगोत्रीय महर्षि तपोधन कण्वका
ఆ తరువాత, నరశ్రేష్ఠుడైన రాజు దుష్యంతుడు కుబేరుని చైత్రరథవనమువలె మనోహరమైన ఆ మహావనములో ప్రవేశించెను; అక్కడ మత్తమయూరులు తమ కేకాధ్వనిని వ్యాపింపజేస్తుండిరి. అక్కడ కాశ్యపగోత్రసంభవుడై, పరమగుణసంపన్నుడై, వాక్కుతో వర్ణించలేని తేజస్సు కల తపోధన మహర్షి కణ్వుడు నివసించుచుండెను. అక్కడికి చేరిన రాజు రథాలు, అశ్వాలు, గజాలు, పదాతులతో కూడిన తన చతురంగిణీ సేనను తపోవన అంచున నిలిపి సేనాపతితో ఇలా పలికెను—“రజస్సు లేని తపస్వి, కాశ్యపపుత్రుడైన మహర్షి కణ్వుని దర్శించుటకు నేను ఆశ్రమమునకు వెళ్తున్నాను; నేను తిరిగి వచ్చేవరకు మీరు ఇక్కడే నిలిచి ఉండండి.”
Verse 34
तद् वन॑ नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वर: । क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुर्दे चावाप पुष्कलाम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—నందనవనమువలె కాంతిమంతమైన ఆ వనాశ్రమమునకు చేరిన మనుజేశ్వరుడైన రాజు దుష్యంతుడు ఆకలి-దాహములను మరచి, అక్కడ అపార ఆనందమును పొందెను.
Verse 35
सामात्यो राजलिड्रानि सो5पनीय नराधिप: । पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम्,वे नरेश मुकुट आदि राजचिह्लोंको हटाकर साधारण वेश-भूषामें मन्त्रियों और पुरोहितके साथ उस उत्तम आश्रमके भीतर गये
వైశంపాయనుడు పలికెను—నరాధిపుడైన రాజు మంత్రులతో కూడి రాజచిహ్నాలను తొలగించెను; పురోహితుని సహాయంతో, అతని సహవాసముతో సాధారణ వేషమున ఆ ఉత్తమ ఆశ్రమమునకు వెళ్లెను.
Verse 36
दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् । ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोडभिवीक्ष्य ह । षट्पदोदगीतसंघुष्टं नानाद्धविजगणायुतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్షయ తపోనిధి అయిన ఆ ఋషిని దర్శించాలనే కోరికతో రాజు ఆ ఆశ్రమాన్ని చూచెను; అది బ్రహ్మలోకమేనని అనిపించేంత ప్రకాశించుచుండెను. తేనెటీగల గుంజనగీతాలతో అది మార్మోగుచుండెను; నానావిధ పక్షుల అసంఖ్యాక గుంపులు ఒకేసారి కూయుచు, నియమిత తపస్సు ప్రసాదించిన పవిత్ర శాంతిని ప్రతిబింబించుచుండెను.
Verse 37
ऋचो बह्नचमुख्यैश्न प्रेयमाणा: पदक्रमैः । शुश्राव मनुजव्याप्रो विततेष्विह कर्मसु
వైశంపాయనుడు పలికెను— శ్రేష్ఠ ఋగ్వేదీ బ్రాహ్మణులు పదపాఠం, క్రమపాఠం అనే విధానాలతో ఋచలను పఠించుచుండిరి. అనేక యజ్ఞకర్మలు విస్తరించుచున్న ఆ సందర్భములో మనుష్యవ్యాఘ్రుడు దుష్యంత రాజు ఆ పవిత్ర వైదిక స్తోత్రధ్వనిని భక్తితో వినెను.
Verse 38
यज्ञविद्याड्भविद्धिश्व यजुर्विद्धिश्चन शोभितम् । मधुरै: सामगीतैश्व ऋषिभिननियतव्रतै:
వైశంపాయనుడు పలికెను— యజ్ఞవిద్యా మరియు దాని అంగాలలో నిపుణులైన యజుర్వేద పండితులు ఆ ఆశ్రమాన్ని అలంకరించుచుండిరి. అక్కడ నియతవ్రతులైన ఋషులు మధుర స్వరాలతో సామగానము చేయుచుండగా, ఆ పవిత్ర స్థలపు కాంతి మరింత పెరిగెను.
Verse 39
भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोदगतै: । यतात्मभि: सुनियतै: शुशुभे स तदाश्रम:
అప్పుడు ఆ ఆశ్రమము మరింత శోభించెను—ఆత్మసంయములు, కఠిన నియమపాలకులైన ఋషులు భారుణ్డ-సామగీతములను ఆలపించుచు, అథర్వశిరస్ పరంపరలోని మంత్రాలను ఉచ్చరించుచుండిరి. వారి వ్రతనిష్ఠా, వేదమయ స్వరముల వలన ఆ ఆశ్రమము కాంతిమంతమై నిలిచెను.
Verse 40
अथर्ववेदप्रवरा: पूगयज्ञियसामगा: । संहितामीरयन्ति सम पदक्रमयुतां तु ते,श्रेष्ठ अथर्ववेदीय विद्वान् तथा पूगयज्ञिय नामक सामके गायक सामवेदी महर्षि पद और क्रमसहित अपनी-अपनी संहिताका पाठ करते थे
అనంతరం శ్రేష్ఠ అథర్వవేద పండితులు మరియు ‘పూగయజ్ఞియ’ అని పిలువబడే సామగాయక సామవేద ఋషులు తమ తమ సంహితలను సమస్వరముగా పఠించసాగిరి. పదపాఠం, క్రమపాఠం సహితంగా, మితమైన శుద్ధ విధానంలో వారు వేదవాణిని ఉచ్చరించుచుండిరి.
Verse 41
शब्दसंस्कारसंयुक्तिर््रुवद्धिश्चापरैर्द्धिजै: । नादितः स बभौ श्रीमान् ब्रह्मलोक इवापर:
ఇతర ద్విజబాలకులు కూడా శబ్ద-సంస్కారంతో సమృద్ధులై, స్థానం, కరణం, ప్రయత్నం అనే ఉచ్చారణ నియమాలను గౌరవిస్తూ స్థిరమైన, నియమబద్ధమైన స్వరంతో సంస్కృత వాక్యాలను పఠించుచుండిరి. వారి సమూహ నాదంతో ఆ శ్రీమంతమైన ఆశ్రమం చుట్టూరా మార్మోగి, రెండవ బ్రహ్మలోకంలా ప్రకాశించెను.
Verse 42
यज्ञसंस्तरविद्धिश्न क्रमशिक्षाविशारदै: । न्यायतत्त्वात्मविज्ञानसम्पन्नैवेंदपारगै:
యజ్ఞభూమి సంస్తరణలోను, క్రమశిక్షలోను నిపుణులై, న్యాయ-తత్త్వ-ఆత్మవిజ్ఞానంతో సమృద్ధులై, వేదపారంగతులైన పండితులు ఆ యజ్ఞాన్ని సక్రమంగా ఏర్పాటు చేసి నిర్వహించిరి.
Verse 43
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदै: । विशेषकार्यविद्धिश्न मोक्षधर्मपरायणै:
వారు నానావిధ వాక్యాలను సమాహరించి సమన్వయపరచుటలో నిపుణులై, ప్రత్యేక సందర్భాలలో ఏది చేయవలెనో నిర్ణయించుటలో దక్షులై, మోక్షధర్మంలో పరాయణులై ఉండిరి.
Verse 44
स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमर्थज्ञतां गतै: । शब्दच्छन्दोनिरुक्तज्ै: कालज्ञानविशारदै:
వారు స్థాపన-ఆక్షేప విధానాలలో ప్రావీణ్యము పొందినవారు, సిద్ధాంతమును పరమార్థమును తెలిసినవారు, శబ్దం-ఛందస్సు-నిరుక్తాలలో నిపుణులు, కాలజ్ఞానంలో అత్యంత విశారదులు.
Verse 45
द्रव्यकर्मगुणज्ैश्व॒ कार्यकारणवेदिभि: । पक्षिवानररुतज्जैक्ष व्यासग्रन्थसमाश्रितै:
వారు ద్రవ్య-కర్మ-గుణముల స్వరూపాన్ని తెలిసినవారు, కార్య-కారణ సంబంధాన్ని గ్రహించినవారు, పక్షి-వానర రుతములను (ధ్వని/సూచనలను) అర్థం చేసుకొనగలవారు, వ్యాసగ్రంథాలను ఆధారంగా చేసుకున్న పండితులు.
Verse 46
नानाशाम्त्रेषु मुख्यैश्न शुश्राव स्वनमीरितम् । लोकायतिकमुख्यैश्न समनन््तादनुनादितम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనేక ప్రధాన శాస్త్రాలలో అతడు తన స్వమతం ప్రకటింపబడుట వినలేదు; కాని లోకాయత ప్రధాన వాదాలలో అదే మాట అతనికి అన్ని వైపుల నుండీ అంతులేని ప్రతిధ్వనిలా వినిపించింది।
Verse 47
यज्ञवेदीकी रचनाके ज्ञाता
అక్కడక్కడ శత్రువీర సంహారకుడైన నృపశ్రేష్ఠుడు దుష్యంతుడు ఆశ్రమంలోని వివిధ స్థలాలలో శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను చూచెను—నియమపరులు, ఇంద్రియనిగ్రహసంపన్నులు, కఠిన వ్రతధారులు, జపమూ హోమమూ నిత్యం ఆచరించువారు।
Verse 48
आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपति: । प्रयत्नोपहितानि सम दृष्टवा विस्मयमागमत्,वहाँ प्रयत्नपूर्वक तैयार किये हुए बहुत सुन्दर एवं विचित्र आसन देखकर राजाको बड़ा आश्चर्य हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహీపతి శ్రద్ధతో సిద్ధం చేసిన అందమైన, విచిత్రమైన ఆసనాలను సమ్యకంగా చూచి విస్మయమొందెను।
Verse 49
देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजै: । ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तम:,द्विजोंद्वारा की हुई देवालयोंकी पूजा-पद्धति देखकर नृपश्रेष्ठ दुष्यन्तने ऐसा समझा कि मैं ब्रह्मलोकमें आ पहुँचा हूँ
ద్విజులు దేవాలయాలలో నిర్వహించిన పూజను చూచి ఆ నృపశ్రేష్ఠుడు ‘నేను బ్రహ్మలోకానికే వచ్చాను’ అని భావించెను।
Verse 50
स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् | नातृप्यत् प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणैर्युतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ శుభమైన, శ్రేష్ఠమైన ఆశ్రమం కాశ్యప వంశపు తపస్సు చేత రక్షింపబడినది; తపోవన గుణసంపత్తితో సమృద్ధమైనది. దానిని చూస్తూ రాజు తృప్తి పొందలేదు।
Verse 51
स काश्यपस्यायतन महाव्रतै- वतं समन्तादृषिभिस्तपो धनै: । विवेश सामात्यपुरोहितो5रिहा विविक्तमत्यर्थमनोहरं शुभम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—కాశ్యపునకు సంబంధించిన ఆ ఆశ్రమము మహావ్రతధారులైన తపోధన ఋషులచే నాలువైపులా పరివృతమై యుండెను. అది అత్యంత ఏకాంతమయినది, పరమ మనోహరమయినది, శుభప్రదమయినది. శత్రునాశకుడు రాజు దుష్యంతుడు మంత్రులు, పురోహితుడుతో కూడి అక్కడ ప్రవేశించెను.
Verse 70
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने सप्ततितमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము ఆదిపర్వము—సంభవపర్వములో శకుంతలోపాఖ్యానమునకు చెందిన డెబ్బైయవ అధ్యాయము సమాప్తమగును.
Frequently Asked Questions
The central dharma-saṅkaṭa concerns intergenerational duty and sovereignty: whether sons should accept personal loss (taking a parent’s old age) to preserve dynastic stability and fulfill filial obligation.
The chapter frames desire (kāma) as intrinsically non-satiating and portrays ethical restraint and duty-based succession as stabilizing forces for both personal integrity and political order.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and causal—establishing lineage legitimacy and illustrating how choices and transgressions generate long-term outcomes relevant to later Bhārata history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.