Shloka 11
वंशानुकीर्तनम् — Genealogical Recitation from Dakṣa to Yayāti and the Establishment of the Paurava Line
महान् धनुर्थर राजा दुष्यन्तने इस प्रकार मनको मोह लेनेवाले उस उत्तम वनमें प्रवेश किया। उस समय फूलोंसे भरी हुई डालियोंवाले वृक्ष वायुके झकोरोंसे हिल-हिलकर उनके ऊपर बार-बार अदभुत पुष्प-वर्षा करने लगे। वे वृक्ष इतने ऊँचे थे, मानो आकाशको छू लेंगे। उनपर बैठे हुए मीठी बोली बोलनेवाले पक्षियोंके मधुर शब्द वहाँ गूँज रहे थे || ९-- १० || विरेजु: पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बरा: । तेषां तत्र प्रवालेषु पुष्पभारावनामिषु,उस वनमें पुष्परूपी विचित्र वस्त्र धारण करनेवाले वृक्ष अद्भुत शोभा पा रहे थे। फूलोंके भारसे झुके हुए उनके कोमल पल््लवोंपर बैठे हुए मधुलोभी भ्रमर मधुर गुंजार कर रहे थे। राजा दुष्यन्तने वहाँ बहुत-से ऐसे रमणीय प्रदेश देखे जो फूलोंके ढेरसे सुशोभित तथा लतामण्डपोंसे अलंकृत थे। मनकी प्रसन्नताको बढ़ानेवाले उन मनोहर प्रदेशोंका अवलोकन करके उस समय महातेजस्वी राजाको बड़ा हर्ष हुआ
vaiśampāyana uvāca | mahān dhanurdharaḥ rājā duṣyantaḥ tathāvidhaṃ manomohanam uttamaṃ vanaṃ praviśat | tadā puṣpabharitābhir śākhābhir vṛkṣā vāyujhaṅkārair calitāḥ tasya upari punaḥ punaḥ adbhutaṃ puṣpavarṣaṃ pracakruḥ | te vṛkṣāḥ atyuccāḥ āsan, yathā nabhaḥ spṛśeyuḥ | teṣu niṣaṇṇānāṃ madhurabhāṣiṇāṃ pakṣiṇāṃ madhurāḥ śabdāḥ tatra pratidhvanantaḥ | virejuḥ pādapās tatra vicitrakusumāmbarāḥ | teṣāṃ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu madhulubdhā bhramarā madhuraṃ guñjāṃ cakruḥ | rājā duṣyantaḥ tatra bahūn ramyān pradeśān apaśyat puṣparāśibhiḥ śobhitān latāmaṇḍapaiś ca alaṅkṛtān | tān manoharān pradeśān avalokya tadā mahātejā rājā paramaharṣaṃ lebhe |
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాధనుర్ధరుడైన ప్రతాపశాలి రాజు దుష్యంతుడు మనస్సును మోహింపజేసే ఆ ఉత్తమ వనంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు పుష్పభారంతో వంగిన కొమ్మలున్న వృక్షాలు గాలివేగానికి ఊగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ అతనిపై ఆశ్చర్యకరమైన పుష్పవర్షాన్ని కురిపించాయి. అవి అంత ఎత్తుగా నిలిచి, ఆకాశాన్ని తాకబోతున్నట్లుగా కనిపించాయి. వాటిపై కూర్చున్న మధురభాషి పక్షుల మధుర స్వరాలు ఆ వనాంతరంలో మార్మోగాయి. అక్కడ వృక్షాలు నానావర్ణ పుష్పవస్త్రాలు ధరించినట్లుగా ప్రకాశించాయి. పుష్పభారంతో వంగిన কোমల పల్లవాలపై మధులాలస భ్రమరాలు మధుర గుంజారాన్ని చేసాయి. రాజు దుష్యంతుడు అక్కడ పుష్పరాశులతో అలంకరించబడిన, లతామండపాలతో శోభించిన అనేక రమణీయ ప్రదేశాలను చూశాడు; హృదయానందాన్ని పెంపొందించే ఆ మనోహర స్థలాలను దర్శించి, మహాతేజస్వి రాజు ఆ సమయంలో పరమ హర్షంతో నిండిపోయాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how a ruler’s mind can be refined by contact with beauty and harmony in nature. Such descriptions in the Mahābhārata often prepare the ethical atmosphere: a king, though powerful, is shown as capable of receptivity, restraint, and joy—qualities that support dharmic conduct before decisive encounters.
Vaiśampāyana describes King Duṣyanta entering an enchanting forest. Trees sway in the wind and seem to shower flowers; birds sing and bees hum on blossom-laden shoots. The king observes flower-strewn, creeper-decorated spots and feels great delight—setting the scene for the events connected with the hermitage-forest world.