Adhyaya 65: The Sovereignty Vow and the Cycle of Tithi-Based Observances
Sārvabhauma-vrata tathā Tithi-vratāni
Ritual-Manual
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये तिथिमासानुगतानां व्रतानां संक्षिप्तो विधिनिर्देशः प्रदीयते। कार्त्तिकशुक्लदशम्यां आरभ्यमाणं सार्वभौमव्रतं वर्ण्यते—दिवा उपवासः, दिग्भ्यः शुद्धबलीनां समर्पणम्, पुष्पैः पण्डितब्राह्मणपूजनम्, जन्मजन्मान्तरसिद्ध्यर्थं दिग्वन्दनमन्त्रजपः, रात्रौ च सिद्धान्नभोजनं विशेषतः दध्यान्नम्। अनन्तरं एकादशी–त्रयोदशी–चतुर्दशी–पौर्णमासी–अमावास्यादीनां तिथिव्रतानां फलानि—समृद्धिः, शुद्धिः, राज्ञां दिग्विजयश्च—निरूप्यन्ते। दीर्घकालानुष्ठानेन पुण्यवृद्धिः, महायज्ञानां तुल्यफलप्राप्तिः, तथा धर्म–शौचसम्पन्नेन शासनव्यवस्थायाः पृथिव्याः स्थैर्यस्य च समर्थनमिति प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 65
Verse 1
अगस्त्य उवाच । सार्वभौमव्रतं चान्यत् कथयामि समासतः । येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ६५.१ ॥
अगस्त्य उवाच—सार्वभौमव्रतं चान्यत् समासतः कथयामि। येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत्॥
Verse 2
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां नक्ताशनो नित्यं दिक्षु शुद्धबलिं हरेत् ॥ ६५.२ ॥
कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षे दशम्यां नित्यं नक्ताशनं कुर्यात्, तथा दिक्षु शुद्धं बलिं हरेत्।
Verse 3
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिशां तु प्रार्थनां कुर्यान् मन्त्रेणानेन सुव्रतः । सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि ॥ ६५.३ ॥
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या द्विजोत्तमान् पूजयित्वा, सुव्रतः अनेन मन्त्रेण दिशां प्रार्थनां कुर्यात्— “सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि”।
Verse 4
एवमुक्त्वा बलिं तासु दत्त्वा शुद्धेन चेतसा । ततो रात्रौ तु भुञ्जीत दध्यन्नं तु सुसंस्कृतम् ॥ ६५.४ ॥
एवमुक्त्वा तासु दिशासु शुद्धेन चेतसा बलिं दत्त्वा, ततः रात्रौ सुसंस्कृतं दध्यन्नं भुञ्जीत।
Verse 5
पूर्वं पश्चाद्यथेष्टं तु एवं संवत्सरं नृप । यः करोति नरो नित्यं तस्य दिग्विजयो भवेत् ॥ ६५.५ ॥
पूर्वं पश्चात् यथेष्टं च एवं संवत्सरं, नृप, यो नरः नित्यं करोति तस्य दिग्विजयो भवेत्।
Verse 6
एकादश्यां तु यत्नेन नरः कुर्याद् यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः । तद् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति ॥ ६५.६ ॥
एकादश्यां तु यत्नेन यथाविधि नरः कुर्यात्; मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षादारभ्य विचक्षणः अब्दं यावत् पालयेत्। तत् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति।
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ले वाऽप्यथवा कृष्णे तद्व्रतं वैष्णवं महत् ॥ ६५.७ ॥
यः एकादश्यां निराहारः सन् द्वादशीदिने भुङ्क्ते—शुक्ले वा कृष्णे वा—तस्यैतद्व्रतं महद् वैष्णवं मतम्।
Verse 8
एवं चीर्णसुघोराणि हन्ति पापानि रपार्थिव । त्रयोदश्यां तु नक्तेन धर्मव्रतमथोच्यते ॥ ६५.८ ॥
एवं चीर्णानि सुघोराणि व्रतानि पापानि हन्ति, हे पृथिवि; त्रयोदश्यां तु नक्तभोजनं धर्मव्रतमिति उच्यते।
Verse 9
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य तथारभ्य विचक्षणः । रौद्रं व्रतं चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः । माघमासादथारभ्य पूर्णं संवत्सरं नृप ॥ ६५.९ ॥
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य आरभ्य विचक्षणो जनः; चतुर्दश्यां तु विशेषतः कृष्णपक्षे रौद्रव्रतं कुर्यात्। माघमासादारभ्य पूर्णं संवत्सरं, हे नृप।
Verse 10
इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन् तथेरितम् ॥ ६५.१० ॥
शुक्लपक्षे पञ्चदश्यां नक्तभोजनयुक्तम् इन्दुव्रतम्; अमावास्यायां तु पितृव्रतमिति, राजन्, तथा निरूपितम्।
Verse 11
दश पञ्च च वर्षाणि य एवṃ कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ॥ ६५.११ ॥
यः एवं नृप दश पञ्च च वर्षाणि तिथिव्रतानि करोति, तस्य व्रतप्रमाणतः फलं कः कथयितुं समर्थः?
Verse 12
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ॥ ६५.१२ ॥
राजेन्द्र, तेन सहस्राण्यश्वमेधयज्ञानि शतानि च राजसूयकर्माणि यष्टानि; तथा कल्पोक्ताः क्रतवोऽन्येऽपि सम्यगनुष्ठिताः ॥
Verse 13
एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ॥ ६५.१३ ॥
एकमेव व्रतमाचरितं नित्यशः पापानि हन्ति; यः पुनर्नरवरात्मज सर्वमेतद् यथाविधि कुर्यात्, स शुद्धो विरजो भूत्वा सकलान् लोकान् आप्नोति, नृप ॥
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, repeatable ritual conduct—fasting regulations, purified offerings, honoring learned persons, and calendrical consistency—as a means to cultivate personal purity (pāpa-kṣaya) and social order. Within the narrative’s didactic frame, sovereignty and prosperity are presented as outcomes of self-regulation and correct ritual timing rather than mere force, implying that stable governance is rooted in restrained consumption and structured obligations.
The sārvabhauma-vrata begins on Kārttika śukla-daśamī (bright tenth of Kārttika) with naktāśana and directional bali. Additional tithi-vratas are assigned to Ekādaśī (with observance patterns spanning śukla and kṛṣṇa pakṣa), Trayodaśī (naktāśana as “dharma-vrata”), Caturdaśī (raudra-vrata, emphasized in kṛṣṇa pakṣa, described as beginning from Māgha and continuing for a year), Paurṇamāsī (indu-vrata with night eating on the bright fifteenth), and Amāvāsyā (pitṛ-vrata). A separate instruction mentions commencing from Mārgaśīrṣa śukla pakṣa and continuing for a year for a wealth-yielding observance.
Although explicit ecological sites are not named, the chapter’s practices imply an ethic of terrestrial balance through restraint and regularization: naktāśana limits consumption, and offerings to the directions acknowledge a spatially distributed cosmology in which humans interact with the environment through measured, purified exchanges. In the Varāha–Pṛthivī frame, such disciplined cycles can be read as supporting orderly human–Earth relations by reducing excess and embedding conduct in seasonal-lunar rhythms.
The passage is voiced by the sage Agastya (Agastya uvāca) as the immediate instructor within the transmitted narration. It also addresses a royal recipient (nṛpa/rājendra), but no specific dynastic lineage or named king is identified here. Learned brāhmaṇas (dvijottama) appear as recipients of honor within the ritual procedure.