Adhyaya 65: The Sovereignty Vow and the Cycle of Tithi-Based Observances
Sārvabhauma-vrata tathā Tithi-vratāni
Ritual-Manual
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰਿਤੁਅਲ-ਮੈਨੁਅਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਵਭੌਮ-ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਬਲੀ ਅਰਪਣ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ, ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਤਿਥੀ-ਵਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਦਿਗਵਿਜਯ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਤੁਲ ਫਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨੈਤਿਕ-ਰਿਤੁਅਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਚੱਜੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 65
Verse 1
अगस्त्य उवाच । सार्वभौमव्रतं चान्यत् कथयामि समासतः । येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ६५.१ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਰਵਭੌਮ-ਵਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰਵਭੌਮ ਸਮਰਾਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां नक्ताशनो नित्यं दिक्षु शुद्धबलिं हरेत् ॥ ६५.२ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਬਲੀ (ਨੈਵੇਦ੍ਯ) ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 3
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिशां तु प्रार्थनां कुर्यान् मन्त्रेणानेन सुव्रतः । सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि ॥ ६५.३ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ— “ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਦਿਸ਼ਾਵੋ, ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਣ।”
Verse 4
एवमुक्त्वा बलिं तासु दत्त्वा शुद्धेन चेतसा । ततो रात्रौ तु भुञ्जीत दध्यन्नं तु सुसंस्कृतम् ॥ ६५.४ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਦਧ੍ਯੰਨ (ਦਹੀਂ-ਚੌਲ) ਖਾਏ।
Verse 5
पूर्वं पश्चाद्यथेष्टं तु एवं संवत्सरं नृप । यः करोति नरो नित्यं तस्य दिग्विजयो भवेत् ॥ ६५.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ, ਫਿਰ ਪੱਛਮ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਗਵਿਜਯ, ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 6
एकादश्यां तु यत्नेन नरः कुर्याद् यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः । तद् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति ॥ ६५.६ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਾਲੇ। ਇਹ ਵਰਤ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ले वाऽप्यथवा कृष्णे तद्व्रतं वैष्णवं महत् ॥ ६५.७ ॥
ਜੋ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ—ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਮਹਾਨ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
एवं चीर्णसुघोराणि हन्ति पापानि रपार्थिव । त्रयोदश्यां तु नक्तेन धर्मव्रतमथोच्यते ॥ ६५.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤਿ ਘੋਰ ਵ੍ਰਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਤੀ। ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਤ ‘ਧਰਮ ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य तथारभ्य विचक्षणः । रौद्रं व्रतं चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः । माघमासादथारभ्य पूर्णं संवत्सरं नृप ॥ ६५.९ ॥
ਹੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਰਾਜਨ, ਫਾਲਗੁਨ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਰੌਦ੍ਰ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन् तथेरितम् ॥ ६५.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ‘ਇੰਦੂ ਵ੍ਰਤ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ‘ਪਿਤ੍ਰ ਵ੍ਰਤ’—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
दश पञ्च च वर्षाणि य एवṃ कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ॥ ६५.११ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤਿਥੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵ੍ਰਤ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 12
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ॥ ६५.१२ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਰ ਕ੍ਰਤੂ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 13
एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ॥ ६५.१३ ॥
ਇੱਕੋ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਨਿੱਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਨਰਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, repeatable ritual conduct—fasting regulations, purified offerings, honoring learned persons, and calendrical consistency—as a means to cultivate personal purity (pāpa-kṣaya) and social order. Within the narrative’s didactic frame, sovereignty and prosperity are presented as outcomes of self-regulation and correct ritual timing rather than mere force, implying that stable governance is rooted in restrained consumption and structured obligations.
The sārvabhauma-vrata begins on Kārttika śukla-daśamī (bright tenth of Kārttika) with naktāśana and directional bali. Additional tithi-vratas are assigned to Ekādaśī (with observance patterns spanning śukla and kṛṣṇa pakṣa), Trayodaśī (naktāśana as “dharma-vrata”), Caturdaśī (raudra-vrata, emphasized in kṛṣṇa pakṣa, described as beginning from Māgha and continuing for a year), Paurṇamāsī (indu-vrata with night eating on the bright fifteenth), and Amāvāsyā (pitṛ-vrata). A separate instruction mentions commencing from Mārgaśīrṣa śukla pakṣa and continuing for a year for a wealth-yielding observance.
Although explicit ecological sites are not named, the chapter’s practices imply an ethic of terrestrial balance through restraint and regularization: naktāśana limits consumption, and offerings to the directions acknowledge a spatially distributed cosmology in which humans interact with the environment through measured, purified exchanges. In the Varāha–Pṛthivī frame, such disciplined cycles can be read as supporting orderly human–Earth relations by reducing excess and embedding conduct in seasonal-lunar rhythms.
The passage is voiced by the sage Agastya (Agastya uvāca) as the immediate instructor within the transmitted narration. It also addresses a royal recipient (nṛpa/rājendra), but no specific dynastic lineage or named king is identified here. Learned brāhmaṇas (dvijottama) appear as recipients of honor within the ritual procedure.