Adhyaya 65: The Sovereignty Vow and the Cycle of Tithi-Based Observances
Sārvabhauma-vrata tathā Tithi-vratāni
Ritual-Manual
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତିଥି ଓ ମାସାନୁଗତ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀରୁ ଆରମ୍ଭ ‘ସାର୍ବଭୌମ-ବ୍ରତ’—ଦିନେ ଉପବାସ, ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ବଳି ସମର୍ପଣ, ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା, ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦିଗ୍-ପ୍ରାର୍ଥନା/ଜପ, ଏବଂ ରାତିରେ ପକା ଭୋଜନ—ବିଶେଷତଃ ଦହି-ଭାତ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଏକାଦଶୀ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥି-ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ସମୃଦ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ରାଜଙ୍କ ‘ଦିଗ୍ବିଜୟ’ ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଳନରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ମହାବୈଦିକ ଯଜ୍ଞତୁଲ୍ୟ ଫଳ, ଏବଂ ନୀତି-ଆଚାର ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସୁଶାସନ ଓ ପୃଥିବୀ-ସ୍ଥିରତାର ସମର୍ଥନ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 65
Verse 1
अगस्त्य उवाच । सार्वभौमव्रतं चान्यत् कथयामि समासतः । येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ६५.१ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—‘ସାର୍ବଭୌମ-ବ୍ରତ’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରତକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି; ଯାହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କଲେ ରାଜା ଶୀଘ୍ର ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟ ହୁଏ।
Verse 2
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां नक्ताशनो नित्यं दिक्षु शुद्धबलिं हरेत् ॥ ६५.२ ॥
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ଦିନ ନିତ୍ୟ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ବଳି (ନୈବେଦ୍ୟ) ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिशां तु प्रार्थनां कुर्यान् मन्त्रेणानेन सुव्रतः । सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि ॥ ६५.३ ॥
ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସୁବ୍ରତୀ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ— “ହେ ପୂଜ୍ୟ ଦିଗମାନେ, ମୋର ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଉ।”
Verse 4
एवमुक्त्वा बलिं तासु दत्त्वा शुद्धेन चेतसा । ततो रात्रौ तु भुञ्जीत दध्यन्नं तु सुसंस्कृतम् ॥ ६५.४ ॥
ଏପରି କହି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ସେହି ଦିଗମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇ, ପରେ ରାତିରେ ସୁସଂସ୍କୃତ ଦଧ୍ୟନ୍ନ (ଦହି-ଭାତ) ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
पूर्वं पश्चाद्यथेष्टं तु एवं संवत्सरं नृप । यः करोति नरो नित्यं तस्य दिग्विजयो भवेत् ॥ ६५.५ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଏକ ବର୍ଷ ନିତ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ—ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବ, ପରେ ପଶ୍ଚିମ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ—ତାହାର ଦିଗ୍ବିଜୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଫଳତା ହୁଏ।
Verse 6
एकादश्यां तु यत्नेन नरः कुर्याद् यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः । तद् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति ॥ ६५.६ ॥
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ମନୁଷ୍ୟ ଯତ୍ନସହିତ ବିଧିଅନୁସାରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନ କରୁ। ଏହି ବ୍ରତ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; କରିଲେ ଧନ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ले वाऽप्यथवा कृष्णे तद्व्रतं वैष्णवं महत् ॥ ६५.७ ॥
ଯେ ଏକାଦଶୀରେ ନିରାହାର ରହି ଦ୍ୱାଦଶୀଦିନେ ଭୋଜନ କରେ—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ହେଉ କି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ—ତାହା ମହାନ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
एवं चीर्णसुघोराणि हन्ति पापानि रपार्थिव । त्रयोदश्यां तु नक्तेन धर्मव्रतमथोच्यते ॥ ६५.८ ॥
ଏଭଳି ଆଚରିତ ଅତି ଘୋର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ପାପକୁ ନାଶ କରେ, ହେ ପୃଥିବୀ। ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବାକୁ ‘ଧର୍ମବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 9
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य तथारभ्य विचक्षणः । रौद्रं व्रतं चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः । माघमासादथारभ्य पूर्णं संवत्सरं नृप ॥ ६५.९ ॥
ହେ ବିଚକ୍ଷଣ ନୃପ, ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରୌଦ୍ରବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷତଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ। ମାଘମାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସଂବତ୍ସର ଯାଏଁ ଏହା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन् तथेरितम् ॥ ६५.१० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପଞ୍ଚଦଶୀରେ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ ସହ ‘ଇନ୍ଦୁବ୍ରତ’; ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ‘ପିତୃବ୍ରତ’—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
दश पञ्च च वर्षाणि य एवṃ कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ॥ ६५.११ ॥
ହେ ନୃପ, ଯେ ଏଭଳି ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ତିଥିବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ଆଚରଣ କରେ, ତାହାର ବ୍ରତପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଫଳ କିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବ?
Verse 12
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ॥ ६५.१२ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶତ ରାଜସୂୟ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ କଲ୍ପୋକ୍ତ ଅନ୍ୟ କ୍ରତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିଲେ।
Verse 13
एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ॥ ६५.१३ ॥
ଏକମାତ୍ର ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ନିତ୍ୟ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। କିନ୍ତୁ ହେ ନରବରାତ୍ମଜ! ଯେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଯଥାବିଧି କରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ହେ ନୃପ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, repeatable ritual conduct—fasting regulations, purified offerings, honoring learned persons, and calendrical consistency—as a means to cultivate personal purity (pāpa-kṣaya) and social order. Within the narrative’s didactic frame, sovereignty and prosperity are presented as outcomes of self-regulation and correct ritual timing rather than mere force, implying that stable governance is rooted in restrained consumption and structured obligations.
The sārvabhauma-vrata begins on Kārttika śukla-daśamī (bright tenth of Kārttika) with naktāśana and directional bali. Additional tithi-vratas are assigned to Ekādaśī (with observance patterns spanning śukla and kṛṣṇa pakṣa), Trayodaśī (naktāśana as “dharma-vrata”), Caturdaśī (raudra-vrata, emphasized in kṛṣṇa pakṣa, described as beginning from Māgha and continuing for a year), Paurṇamāsī (indu-vrata with night eating on the bright fifteenth), and Amāvāsyā (pitṛ-vrata). A separate instruction mentions commencing from Mārgaśīrṣa śukla pakṣa and continuing for a year for a wealth-yielding observance.
Although explicit ecological sites are not named, the chapter’s practices imply an ethic of terrestrial balance through restraint and regularization: naktāśana limits consumption, and offerings to the directions acknowledge a spatially distributed cosmology in which humans interact with the environment through measured, purified exchanges. In the Varāha–Pṛthivī frame, such disciplined cycles can be read as supporting orderly human–Earth relations by reducing excess and embedding conduct in seasonal-lunar rhythms.
The passage is voiced by the sage Agastya (Agastya uvāca) as the immediate instructor within the transmitted narration. It also addresses a royal recipient (nṛpa/rājendra), but no specific dynastic lineage or named king is identified here. Learned brāhmaṇas (dvijottama) appear as recipients of honor within the ritual procedure.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.