Adhyaya 65: The Sovereignty Vow and the Cycle of Tithi-Based Observances
Sārvabhauma-vrata tathā Tithi-vratāni
Ritual-Manual
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশ-প্ৰসংগত এই অধ্যায়ত তিথি আৰু নিৰ্দিষ্ট মাহভিত্তিক ব্ৰতসমূহৰ সংক্ষিপ্ত আচার-নির্দেশ দিয়া হৈছে। কাৰ্ত্তিক শুক্ল দশমীৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা সাৰ্বভৌম-ব্ৰতত দিনভৰ উপবাস, দিশাসমূহত শুদ্ধ বলি অৰ্পণ, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণক ফুলেৰে সন্মান, জন্মে জন্মে সিদ্ধিৰ বাবে দিশা-প্ৰাৰ্থনা, আৰু ৰাতি প্ৰস্তুত আহাৰ (বিশেষকৈ দধি-ভাত) গ্ৰহণৰ বিধান আছে। তাৰ পিছত একাদশী, ত্ৰয়োদশী, চতুৰ্দশী, পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যাৰ তিথি-ব্ৰতসমূহক সমৃদ্ধি, শুদ্ধিকৰণ আৰু ৰাজকীয় দিগ্বিজয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। দীঘলীয়া পালনৰে পুণ্য বৃদ্ধি পায় আৰু মহৎ বৈদিক যজ্ঞসমূহৰ সমতুল ফলৰ কথা কৈ নৈতিক-আচারিক শুদ্ধতাৰ দ্বাৰা সুসংগঠিত শাসন আৰু ভূমিৰ স্থিতিশীলতা প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 65
Verse 1
अगस्त्य उवाच । सार्वभौमव्रतं चान्यत् कथयामि समासतः । येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ६५.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—‘সাৰ্বভৌম-ব্ৰত’ নামৰ আন এটা ব্ৰত মই সংক্ষেপে কওঁ; যি সম্যকভাৱে কৰিলে ৰজা শীঘ্ৰে সাৰ্বভৌম সম্ৰাট হ’ব পাৰে।
Verse 2
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां नक्ताशनो नित्यं दिक्षु शुद्धबलिं हरेत् ॥ ६५.२ ॥
কাৰ্তিক মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দশমীত নিত্য ৰাতিতেহে আহাৰ কৰিব আৰু দিশসমূহলৈ শুদ্ধ বলি (নৈবেদ্য) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 3
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिशां तु प्रार्थनां कुर्यान् मन्त्रेणानेन सुव्रतः । सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि ॥ ६५.३ ॥
বিচিত্ৰ ফুলেৰে ভক্তিসহ শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক পূজা কৰি, সুব্ৰতীয়ে এই মন্ত্ৰে দিশসমূহক প্ৰাৰ্থনা কৰিব— “হে পূজ্য দিশাসকল, মোৰ জন্মে জন্মে সকলো কাৰ্য সিদ্ধ হওক।”
Verse 4
एवमुक्त्वा बलिं तासु दत्त्वा शुद्धेन चेतसा । ततो रात्रौ तु भुञ्जीत दध्यन्नं तु सुसंस्कृतम् ॥ ६५.४ ॥
এনেদৰে কৈ শুদ্ধচিত্তে সেই দিশসমূহলৈ বলি অৰ্পণ কৰি, তাৰ পিছত ৰাতিত সুসংস্কৃত দধ্যান্ন (দই-ভাত) ভোজন কৰিব।
Verse 5
पूर्वं पश्चाद्यथेष्टं तु एवं संवत्सरं नृप । यः करोति नरो नित्यं तस्य दिग्विजयो भवेत् ॥ ६५.५ ॥
হে ৰাজন! যি মানুহে এইদৰে এক বছৰ নিত্য পালন কৰে—প্ৰথমে পূবলৈ, তাৰ পিছত পশ্চিমলৈ, ইচ্ছামতে—তাৰ দিগ্বিজয়, অৰ্থাৎ সকলো দিশত সফলতা হয়।
Verse 6
एकादश्यां तु यत्नेन नरः कुर्याद् यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः । तद् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति ॥ ६५.६ ॥
একাদশীত মানুহে যত্নসহ বিধি অনুসাৰে এই অনুষ্ঠান কৰিব। মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিচক্ষণ ব্যক্তিয়ে এক বছৰলৈ পালন কৰিব। এই ব্ৰত ধনদ (কুবেৰ)ৰ প্ৰিয়; পালন কৰিলে ধন প্ৰদান কৰে।
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ले वाऽप्यथवा कृष्णे तद्व्रतं वैष्णवं महत् ॥ ६५.७ ॥
যি একাদশীত নিৰাহাৰ থাকে আৰু দ্বাদশীৰ দিন আহাৰ গ্ৰহণ কৰে—শুক্লপক্ষ হওক বা কৃষ্ণপক্ষ—সেই ব্ৰত মহৎ বৈষ্ণৱ ব্ৰত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 8
एवं चीर्णसुघोराणि हन्ति पापानि रपार्थिव । त्रयोदश्यां तु नक्तेन धर्मव्रतमथोच्यते ॥ ६५.८ ॥
এইদৰে আচৰিত অতি ঘোৰ ব্ৰতসমূহ পাপ নাশ কৰে, হে পৃথিৱী। আৰু ত্ৰয়োদশীত ৰাতি মাত্ৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ ব্ৰতক ‘ধৰ্মব্ৰত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य तथारभ्य विचक्षणः । रौद्रं व्रतं चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः । माघमासादथारभ्य पूर्णं संवत्सरं नृप ॥ ६५.९ ॥
হে বিচক্ষণ নৃপ, ফাল্গুনৰ শুক্লপক্ষৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰৌদ্ৰ ব্ৰত পালন কৰা উচিত; বিশেষকৈ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত। মাঘ মাহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পূৰ্ণ এক বছৰলৈকে ই সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 10
इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन् तथेरितम् ॥ ६५.१० ॥
হে ৰাজন, শুক্লপক্ষৰ পঞ্চদশীত ৰাতি আহাৰসহ ‘ইন্দুব্ৰত’; আৰু অমাৱস্যাত ‘পিতৃব্ৰত’—এইদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 11
दश पञ्च च वर्षाणि य एवṃ कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ॥ ६५.११ ॥
হে নৃপ, যি এইদৰে দহ আৰু পাঁচ বছৰ তিথি-ব্ৰতসমূহ পালন কৰে, তাৰ ব্ৰত-প্ৰমাণ অনুসাৰে ফল কোনে সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব পাৰে?
Verse 12
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ॥ ६५.१२ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! তেওঁৰ দ্বাৰা সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ আৰু শত ৰাজসূয় কৰ্ম সম্পন্ন হৈছিল; লগতে কল্পত নিৰ্দিষ্ট অন্য ক্ৰতুসকলো বিধিপূৰ্বক অনুষ্ঠিত হৈছিল।
Verse 13
एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ॥ ६५.१३ ॥
এটা মাত্ৰ ব্ৰত পালন কৰিলেও ই নিত্য পাপ নাশ কৰে। কিন্তু হে নৰৱৰাত্মজ! যি এই সকলোকে যথাবিধি সম্পন্ন কৰে, সি শুদ্ধ আৰু কলুষহীন হৈ, হে নৃপ, সকলো লোক লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, repeatable ritual conduct—fasting regulations, purified offerings, honoring learned persons, and calendrical consistency—as a means to cultivate personal purity (pāpa-kṣaya) and social order. Within the narrative’s didactic frame, sovereignty and prosperity are presented as outcomes of self-regulation and correct ritual timing rather than mere force, implying that stable governance is rooted in restrained consumption and structured obligations.
The sārvabhauma-vrata begins on Kārttika śukla-daśamī (bright tenth of Kārttika) with naktāśana and directional bali. Additional tithi-vratas are assigned to Ekādaśī (with observance patterns spanning śukla and kṛṣṇa pakṣa), Trayodaśī (naktāśana as “dharma-vrata”), Caturdaśī (raudra-vrata, emphasized in kṛṣṇa pakṣa, described as beginning from Māgha and continuing for a year), Paurṇamāsī (indu-vrata with night eating on the bright fifteenth), and Amāvāsyā (pitṛ-vrata). A separate instruction mentions commencing from Mārgaśīrṣa śukla pakṣa and continuing for a year for a wealth-yielding observance.
Although explicit ecological sites are not named, the chapter’s practices imply an ethic of terrestrial balance through restraint and regularization: naktāśana limits consumption, and offerings to the directions acknowledge a spatially distributed cosmology in which humans interact with the environment through measured, purified exchanges. In the Varāha–Pṛthivī frame, such disciplined cycles can be read as supporting orderly human–Earth relations by reducing excess and embedding conduct in seasonal-lunar rhythms.
The passage is voiced by the sage Agastya (Agastya uvāca) as the immediate instructor within the transmitted narration. It also addresses a royal recipient (nṛpa/rājendra), but no specific dynastic lineage or named king is identified here. Learned brāhmaṇas (dvijottama) appear as recipients of honor within the ritual procedure.